Kategorie
XX i XXI wiek

Wysiedlenia Polaków z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa w latach 1939-1944 : organizacja, sposób przeprowadzania, transport

              Przedmiotem niniejszego opracowania są zatem wysiedlenia ludności polskiej z „Okręgu Rzeszy Kraj Warty”, utworzonego 8 października 1939 r. z części ziem polskich, obejmującym przedwojenne województwo poznańskie oraz cześć województw łódzkiego i pomorskiego ((Janowicz Z., Ustrój administracyjny ziem polskich wcielonych do Rzeszy niemieckiej 1939-1945: tzw. okręgi Kraju Warty i Gdańska – Prus Zachodnich, Poznań 1961, s. 11. )). Wprawdzie granice tej jednostki administracyjnej formalnie nie pokrywa się z dokładnie granicami historycznej Wielkopolski, ale w historiografii utrwalił się zwyczaj utożsamiania obu tych obszarów. Wysiedlaną ludność polską kierowano do 1941 r. do Generalnego Gubernatorstwa. Poza tym od 1940 r. część wysiedlonych wysyłano na roboty przymusowe do Rzeszy a także do innych państw. Od 1943 r. w miejsce wysiedleń do Generalnej Guberni stosowano przesiedlenia (rugi).

              Jak wyżej wspomniano, wysiedlenia ludności polskiej przeprowadzane przez cały okres II wojny światowej były rezultatem ostatecznego określenia polityki narodowościowej Trzeciej Rzeszy. Jej podstawy zawarte były w Mein Kampf, zakładającym germanizację zdobytych w przyszłości przez Niemcy terenów przez pozbawienie Polaków własności, a następnie poprzez ich wysiedlanie ((Cz. Łuczak, Polityka ludnościowa i ekonomiczna hitlerowskich Niemiec w okupowanej Polsce, Poznań 1979,

s. 22.)). Słowa Adolfa Hitlera Polskę się wyludni i zasiedli Niemcami z września 1939 r. wyrażały dążenia władz hitlerowskich do opanowania Polski ((A. Szymański, Hitlerowskie wysiedlenia Polaków z ziemi pleszewskiej i jarocińskiej w latach 1939-1945, Pleszew 2006, s. 15.)). Opracowano dwa wielkie plany, mające zająć się sprawą ukształtowania przyszłych stosunków na Wschodzie. Były to plany Erharda Wetzla i Günthera Hechta z Rasowo-Politycznego Biura NSDAP oraz „Generalny Plan Wschodni” („Generalplan Ost”) opracowany przez dra Konrada Meyera-Hetlinga.

              Memoriał dra E. Wetzla i dra G. Hechta „W sprawie traktowania ludności byłych polskich obszarów z punktu widzenia rasowo-politycznego” z 27 października 1939 r. przewidywał stworzenie na terenie zajętych ziem polskich jednolitej niemieckiej grupy narodowej przez zniemczenie nadającej się do tego części społeczeństwa polskiego, osiedlanie się na tych terenach Niemców oraz bezwzględne usunięcie pozostałej części polskiego społeczeństwa ((M. Walczak, Wielkopolska konspiracja oświatowa, Warszawa 1972, s. 17.)). „Generalplan Ost” został opracowany w 1941 r. na polecenie Heinricha Himmlera, w związku z przygotowaniami do agresji na ZSRR ((Cz. Madajczyk, Generalplan Ost. w: „Przegląd Zachodni 1955, nr 1-2, s. 68.)). Był to plan długofalowy, którego celem było usunięcie Polaków w celu zdobycia przestrzeni życiowej na wschodzie (Lebensraumu), czyli ziemi wolnej od ich dotychczasowych mieszkańców. Plan ten zakładał wysiedlenie nawet 80-85 procent Polaków i osiedlenie ich na Syberii. Ziemie polskie miały być źródłem zarówno surowców jak i siły roboczej. Usunięcie mieszkańców ziem wcielonych i zastąpienie ich Niemcami (germanizacja ziemi) było głównym elementem planów germanizacyjnych ((J. Marczewski, Hitlerowska koncepcja polityki kolonizacyjno-wysiedleńczej i jej realizacja w „Okręgu Warty”, Poznań 1979, s. 87.)). Miało ono doprowadzić do powstania nowej struktury etnicznej i rasowej ludności na ziemiach wcielonych, czego zamierzano dokonać przez osadzenie na nich Niemców pochodzących z Rzeszy oraz tzw. Niemców etnicznych, z Litwy, Łotwy, Estonii, Wołynia, Besarabii oraz znad Morza Czarnego. Było to możliwe dzięki zawarciu z ZSRR odpowiednich umów zezwalających na wymianę ludności ((Władze III Rzeszy i ZSRR zawarły w latach 1939-1941 cztery umowy dotyczące przesiedlania ludności, które miało zostać wykonane do 1941 r. Zgodnie z ich postanowieniami przesiedleni na tereny ziem polskich wcielonych do Rzeszy mieli zostać obywatele niemieccy z Łotwy i Estonii, Wołynia, wschodniej Galicji, Besarabii oraz północnej Bukowiny.)). Politykę deportacji i wysiedleń uzasadniano motywami nacjonalistyczno-rasowymi, zwłaszcza poczuciem wyższości wobec innych narodów, w szczególności narodów słowiańskich ((J. Marczewski, Hitlerowska koncepcja polityki…,  s.80. )).

              Wysiedlenia stanowiły jedną z form pośredniej eksterminacji polskiego społeczeństwa, do której zaliczano także germanizację oraz ograniczanie przyrostu naturalnego ((Cz. Łuczak, Polityka ludnościowa i ekonomiczna…, s. 136.)). W świetle prawa międzynarodowego wysiedlenie ludności miejscowej z okupowanych terytoriów stanowi zbrodnię wojenną ((. Szulc, Wstęp, [w:] Hitlerowski aparat wysiedleńczy w Polsce. Sylwetki głównych jego „działaczy”, Warszawa 1973, s. 1.)). Przez ówczesne władze były one wpisane w strategię wojenną, bo ich celem miało być zabezpieczenie zaplecza frontowego przez eliminowanie potencjalnego powstania partyzantki i innych form ruchu oporu.

              W literaturze występują znaczne rozbieżności odnośnie do liczby osób wysiedlonych z terenu Kraju Warty w czasie okupacji hitlerowskiej. Według Martina Broszata z terenu Kraju Warty wysiedlono 750 tysięcy mieszkańców, z czego około 365 tysięcy wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa, natomiast Czesław Łuczak liczbę wysiedlonych z Kraju Warty szacuje na ponad 450 tysięcy ((A. Szymański, Hitlerowskie wysiedlenia Polaków…, s. 21.)). Maria Rutowska liczbę wysiedlonych, wyrugowanych i przesiedlonych z terenu Kraju Warty w okresie 1939-1944 r. określa na ponad 625 tysięcy osób, z czego ponad 280 tysięcy wysiedlono do Generalnego Gubernatorstwa, a ponad 140 tysięcy z przesiedlonych i wyrugowanych skierowano na roboty przymusowe do Rzeszy ((M. Rutowska, Wysiedlenia ludności polskiej z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa 1939-1941, Poznań 2003, s. 58.)).

              Duże rozbieżności istniejące w literaturze naukowej odnośnie do ilości wysiedlonych należy wytłumaczyć różną interpretacją słowa wysiedlenie. Niemiecka administracja posługiwała się pojęciami: Aussiedlung, czyli wysiedlanie oraz Verdrangung, czyli wypieranie, wewnętrzne przesiedlanie, rugowanie ((Cz. Łuczak, Wstęp, [w:] Wysiedlenie i poniewierka 1939- 1945. Wspomnienia Polaków wysiedlonych przez okupanta hitlerowskiego z ziem polskich ‘wcielonych’ do Rzeszy, wybór i oprac. R. Dyliński, M. Flesierowicz, S. Kubiak, Poznań 1974, s. 20.)). To ostatnie przybierało dwie formy: usuwanie z mieszkań bez wskazania lokali zastępczych, bądź przenoszenie do innych mieszkań lub zbiorowych obozów, druga (postać rugowania) polegała na przenoszeniu wyznaczonych rodzin z jednej miejscowości do drugiej, z centralnych dzielnic miasta na peryferia, z większych i lepiej wyposażonych mieszkań do mniejszych i o niższym standardzie oraz z większych gospodarstw rolnych na mniejsze.

              Realizacja polityki ludnościowej na ziemiach polskich została powierzona Heinrichowi Himmlerowi jako Komisarzowi do Spraw Umacniania Niemczyzny ((Cz. Łuczak, Polityka ludnościowa i ekonomiczna…, s. 45.)). Dekretem z 7 października 1939 r. Himmler otrzymał generalne pełnomocnictwo dokonywania zmian na etniczno-geograficznej mapie Europy w interesie poszerzania niemieckiego obszaru narodowego ((J. Marczewski, Hitlerowska koncepcja polityki…., s. 89. )). Przez swych pełnomocników, którymi zostali wyżsi dowódcy SS i policji w poszczególnych okręgach, sprawował on nadzór nad wysiedleniami. Dla Kraju Warty pełnomocnikiem tym został SS-Obergruppenführer Wilhelm Koppe. Powierzenie realizacji wysiedleń SS i policji, w którym obowiązywał rygor wojskowy oraz istniała zawsze gotowość stosowania w razie potrzeby bezwzględnego terroru zadecydowało o wyjątkowo brutalnym charakterze ich przeprowadzania.

 

Autor: Maria Niestrawska

Maria Niestrawska - Absolwentka Wydziału Historycznego Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu ze specjalnością turystyka historyczna i animacja historii. Jej zainteresowania badawcze skupiają się na historii II Rzeczypospolitej oraz historii II wojny światowej, ze szczególnym uwzględnieniem okupacji Wielkopolski oraz wysiedleń ludności polskiej. Pracownik Muzeum Literackiego Henryka Sienkiewicza w Poznaniu Oddział Biblioteki Raczyńskich.