Kategorie
Średniowiecze

Przebieg kampanii polskiej Henryka II z 1015 roku

Działanie to z pewnością miało niejako uśpić wojska cesarskie, podczas gdy Bolesław przygotowywał na nie zasadzkę ((Polska historiografia wojskowa nie może wyrobić wspólnego stanowiska, co do celu akcji posła bolesławowego. Najczęściej spotykamy się z poglądem, ze przedsięwzięcie Tuniego miało charakter szpiegowsko-dywersyjny (A. F. Grabski, Bolesław…Zarys…, s. 223.))). Podejrzliwy cesarz zatrzymał posła, aż do czasu, gdy wojska niemieckie zdołały przejść przez bagna. Przedwczesne wypuszczenie „szpiega”, jak go nazwał Thietmar, zapowiadało zdradzeniem pozycji wojsk cesarskich. Po przebyciu bagien Tuni-Antoni wrócił do swego protektora. De facto rachuby Henrykowe zawiodły. Nawet pomimo tego, że przetrzymywał w niewoli polskiego posła, Polacy dowiedzieli się o miejscu przebywania sił nieprzyjacielskich. Henryk II, mając świadomość kroczenia za nim wojsk polskich, zdecydował się na krok brzemienny w skutkach. Opuścił mianowicie główny trzon swej armii na czele swej przybocznej gwardii. Odwrót Henryka II był prawie, że tożsamy ucieczce ((J. B. Siwiński, Wczesne dzieje Polan, Łódź 1990, s. 79.)). Pozostawił resztę zgrupowania niemieckiego abp. Geronowi oraz palatynowi saskiemu Burchardowi. Bolesław Chrobry najpewniej wiedząc o rozczłonkowaniu armii niemieckiej, postanowił zaatakować nieprzyjaciół. Zadanie to miała wykonać piechota, w której widocznie przeważały oddziały łuczników. Rzeczą znamienną jest to, że polska konnica najprawdopodobniej nie wzięła udziału w walnej bitwie. Chodziło przede wszystkim o zaskoczenie wroga w trudnym terenie, a to zadanie mogła w pełni wykonać li piechota ((A. Nadolski, A. F. Grabski, Wojskowość…, s. 60.)). Z powierzchownego opisu Thietmara nie sposób ustalić wyglądu szyku polskiego oraz niemieckiego. To samo dotyczy ilości wojsk biorących udział w bitwie w kraju Dziadoszan. Niemniej jednak, możemy przyjąć, że dwukrotne szturmy łuczników na pozycje niemieckie, nic nie dały. Natomiast trzecie uderzenie miało zdziesiątkować Niemców (( Ibidem.)). Część wojsk zrejterowała, a pozostałe poczęto bić partiami w małych grupach. To druzgocące zwycięstwo było wynikiem oskrzydlenia pozycji niemieckich ((A. Nadolski, Polskie…, [w:] Początki…, s. 205.)), przy czym nie sposób określić na żadnej podstawie, czy było to okrążenie z dwóch, czy ze trzech stron. Było to pierwsze zwycięstwo polskie w walnej bitwie z Niemcami w okresie trwania całości konfliktu 1002-1018 (( T. Gąsowski, J. Ronikier, Z. Zblewski, Bitwy polskie, Leksykon, Kraków 1999, s. 43.)). Bolesław Chrobry wysłał za rejterującym cesarzem pościg, najprawdopodobniej jeszcze przed bitwą w kraju Dziadoszan. Kierował nim Mieszko. Henryk II w Strzale nakazał margrabiemu Hermanowi przybyć szybko dla obrony miśnieńskiego grodu, sam zaś udał się prosto do Merseburga ((Kronika…, ks. VII, rozdz. 23, s. 185-186.)). Nad ranem 13 września Mieszko przeprawił się przez Łabę ze swoimi siedmioma legiami. Podzielił swoje siły na dwie zasadnicze grupy. Jedna z nich, w której najpewniej przeważała konnica, polecił pustoszenie okolicy. Natomiast pozostała część armii Mieszkowej, której trzon stanowiła piechota, miała zdobyć umocnienia grodu miśnieńskiego. Chyba bez żadnego większego wysiłku, zajęto podgrodzie. Następnie przystąpiono do oblężenia głównego grodu. Szczupła garstka obrońców (( Ibidem, s. 186.)) walczyła nader mężnie. W odpieraniu ataków polskich, obrońcom dopomogły nawet kobiety. Te strząsnęły na szańcach i rzucając stąd kamienie wsparły mężczyzn. Ogień, który podłożono, ugasiły w braku wody miodem i Bogu dzięki, poskromiły wściekłość i zuchwałość wroga ((Ibidem.)). Mieszko, widząc zapalczywość obrońców w odparowywaniu jego ataków, postanowił rozpocząć generalny szturm. Piechotę, walnie wspomóc miały, oddziały konnicy, które wróciły, po ogołoceniu najbliższej okolicy aż po rzekę Ganę. Zamiar Mieszka, wskutek gwałtownego wezbrania Łaby, spełzł na niczym. Musiał naprędce się wycofać, gdyż dłuższa zwłoka pociągnęłaby za sobą daleko idące konsekwencje ((W. Korta, Milska i Łużyce w polityce pierwszych Piastów, [w:] „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 45 (1990), s. 176-177.)). Konkludując powyższe rozważania, winniśmy odnotować najbardziej charakterystyczne elementy sztuki wojennej (tj. strategii i taktyki) dla wojny z roku 1015. Jak wykazano w toku narracji, wiele kwestii historyczno-wojskowych w dalszym ciągu pozostaje nierozwiązanych. Trzeba było niekiedy, by wypełnić luki w obrazie historycznym, sięgnąć po mniej, czy bardziej prawdopodobne założenia (hipotezy). Próbowano przeanalizować możliwie szeroki wachlarz opracowań historycznych, starszej, jak i nowszej proweniencji. Niemniej jednak, z powodu lapidarności źródeł, obraz kampanii roku 1015, w dalszym ciągu nie zadowala. Mając na względzie liczne niedomagania źródeł, tudzież ich opracowań historyczno-wojskowych, warto naonczas wspomnieć o symptomatycznych rysach sztuki wojennej na podstawie wojny 1015 r. Trzeba z całą stanowczością powiedzieć, że Henryk II, tudzież Bolesław Chrobry Wielki, byli wytrawnymi dowódcami. Ich nieprzeciętne zdolności na tym polu, widoczne są nie tylko w tej kampanii, ale także innych etapach zmagań polsko-niemieckich. Rzec wszelako trzeba, że widzimy znacznie posuniętą drobiazgowość w planowaniu tej kampanii przez Henryka II niemieckiego. Wprzęgnięte i pełni zrealizowane, mogły zakończyć się spektakularnym zwycięstwem strony niemieckiej. Jednakże intencje cesarskie spełzły na niczym. Wynikało to przede wszystkim z działania wywiadu polskiego, który doprowadził do rozszyfrowania niemieckich celów strategicznych. Henryk II zamierzał zniszczyć polską obronę poprzez skoordynowane działanie trzech grup operacyjnych, które miały się połączyć (nie wiadomo gdzie?) na prawym brzegu Odry i przejść do generalnego ataku na rdzeń państwa Bolesława (tj. najpewniej na Gniezno i Poznań). Cesarz niemiecki postarał się o stworzenie dogodnej dla siebie koalicji (pomoc Wieletów i Czechów). Z kolei nasz władca był li zdany na swoje siły, jak i obronny charakter polskiej granicy zachodniej. Wydzielone armie miały uderzyć, a zarazem zaskoczyć Chrobrego z trzech różnych kierunków. Udalryk wspomagany Bawarami miał zaatakować pd-zach granicę państwa Chrobrego. Z kolei Bernard z Wieletami miał uderzyć na Lubusz, a główne siły cesarskie na Krosno. Ten ambitny plan nie brał pod uwagę tego, że wydzielone armie, działając w osamotnieniu nie stanowiły zbyt wielkiego potencjału militarnego. Chrobry w pełni wykorzystał te luki w swym działaniu. Siły Chrobrego i Mieszka odznaczały się znaczną manewrowością i ruchliwością. Polski władca doprowadził do perfekcji taktykę defensywną. Incydentalnie, wręcz ad hoc wojsko to przechodziło od działań typowo odpornych do stricte zaczepnych. Henryk niemiecki w 1015 r. ograniczył się li wyłącznie do płytkiej penetracji obszarów przygranicznych. Siły zbrojne Polaków (z pewnością mniej liczne niż siły nieprzyjaciela) nie były tak rozczłonkowane jak armia niemiecka. Bolesław Chrobry, co warto jednoznacznie wyartykułować, świetnie przygotował się do obrony. Wykorzystał obronne cechy polskiej granicy na zachodzie. Po przekroczeniu Odry, Henryk II został niejako wzięty w kleszcze przez wycofującą się armię Mieszka i nadciągającą z północy armię Chrobrego. Wojska Chrobrego i Mieszka znakomicie ze sobą współpracowały. Odwrót Henryka II był opieszały i nieskoordynowany. Strona polska umiejętnie wybrała miejsce i czas rozegrania bitwy w kraju Dziadoszan. Wojska polskie również potrafiły znakomicie prowadzić pościg i przenieść działania na wrogie terytorium. Znaczny przypływ Łaby w pełni uniemożliwił zdobycie grodu w Miśni.

Mariusz Samp

Źródła:
-Annales Quedlinburgenses, [w:] „Monumenta Germaniae Historica Scriptores”, wyd. G. H. Pertz, 3 (1839).
-Kronika Thietmara, przekł. M. Z. Jedlicki, posłowie K. Ożóg, Kraków 2005.

Opracowania:
-Aleksandrowicz S., Olejnik K., Charakterystyka polskiego teatru działań wojennych, [w:] „Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 26 (1983).
-Bogacki M., Obronny charakter granic pierwszej monarchii wczesnopiastowskiej, [w:] Od najazdów pogańskich dotąd są państwa Waszej Królewskiej Mości spokojne…, Studia ofiarowane w siedemdziesiątą rocznicę urodzin profesorowi Karolowi Olejnikowi, red. Z. Pilarczyk, M. Franz, Toruń 2008.
-Borawska D., Kryzys monarchii wczesnopiastowskiej w latach trzydziestych XI w., Warszawa 1964.
-Bortnowski W., Odra i Nysa w systemie obronnym Polski pierwszych Piastów, [w:] „Bellona” 30 (1948), 10-11.
-Bortnowski W., Walki w obronie niepodległości Polski w okresie wczesnofeudalnym, Warszawa 1952.
-Brackman A., Widukinds von Korvei Sachsengeschichte und die Chronik des Thietmar von Merseburg in neuer Ausgabe und die letzen Forschungen über Quellenwert, [w:] ,,Deutsches Archiv für Landen und Volksforschung” 5 (1941).
-Buczek K., Ziemie polskie przed tysiącem lat, Zarys geograficzno-historyczny, Wrocław-Kraków 1960.
-Bunar P., Sroka S. A., Wojny, bitwy i potyczki w średniowiecznej Polsce, Kraków 1996.
-Cohn A., Kaiser Heinrich II, Halle 1862.
-Cohn A., Über den Ursprung des Polenkrieges von 1015, Beitrag zur Kritik Thietmar von Merseburg, [w:] ,,Forschungen zur deutschen Geschichte” 7 (1867).
-Dąbrowski E., Funkcje obronne przejść w rejonie ujścia Bobru za pierwszych Piastów, [w:] Obronność polskiej granicy zachodniej w dobie pierwszych Piastów, red. L. Leciejewicz, Wrocław 1984.
-Dąbrowski E., Wczesnośredniowieczne Krosno Odrzańskie w świetle wyników badań terenowych, [w:] „Z otchłani wieków” 28 (1963), 1.
-Dominiczak H., Granice państwa i ich ochrona na przestrzeni dziejów 966-1996, Warszawa 1997.
-Dopierała B., Zarys dziejów Odry, [w:] Odra i Nadodrze, red. G. Labuda, W. Magier, E. Perycz, Warszawa 1976.
-Fortinski F. J., Titmar Mierzeburgskij i jego chronika, Sankt Petersburg 1872.
-Gąsowski T., Ronikier J., Zblewski Z., Bitwy polskie, Leksykon, Kraków 1999.
-Grabski A. F., Bolesław Chrobry. Zarys dziejów politycznych i wojskowych, Warszawa 1966.
-Grabski A. F., Bolesław Chrobry 967-1025, Warszawa 1970.
-Grabski A. F., Geneza wojen polsko-niemieckich na początku XI wieku, [w:] „Studia i Materiały do Historii Wojskowości” 5 (1960).
-Grabski A. F., Polska sztuka wojenna w okresie wczesnofeudalnym, Warszawa 1959.
-Grabski A. F., Polska w opiniach obcych X – XIII w., Warszawa 1964.
-Grudziński T., Charakter i znaczenie hołdu magdeburskiego Mieszka Bolesławowica z r. 1013, [w:] „Przegląd Historyczny” 66 (1975).
-Hirsch S., Jahrbücher des Deutschen Reichs unter Heinrich II, t. 1-3, Berlin 1862-1875.
-Holtzmann R., Über die Chronik Thietmars von Merseburg, [w:] ,,Neues Archiv” 50 (1935).
-Jedlicki M. Z., Układ merseburski z 1013 r., [w:] „Przegląd Zachodni” 8 (1952).
-Korta W., Aspekty polityczne wojen polsko-niemieckich za pierwszych Piastów, [w:] Obronność polskiej granicy zachodniej w dobie pierwszych Piastów, red. L. Leciejewicz, Wrocław 1984.
-Korta W., Milsko i Łużyce w polityce pierwszych Piastów, [w:] „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 45 (1990).
-Kowalczyk E., Elementy geograficzne państwa Bolesława Chrobrego, [w:] „Kwartalnik Historyczny” 107 (2000).
-Korzon T., Dzieje wojen i wojskowości w Polsce, Epoka przedrozbiorowa, t. 1, Poznań 2003 (wydanie pierwsze: Kraków 1912).
-Kurnatowski S., Nalepa J., Z przeszłości Międzyrzecza, Poznań 1961.
-Kurze F., Nachlese zur Quellenkunde Thietmars, [w:] „Neues Archiv” 16 (1891).
-Labuda G., Mieszko II król Polski (1025-1034). Czasy przełomu w dziejach państwa polskiego, Kraków 1992.
-Labuda G., Pierwsze wieki monarchii piastowskiej, Poznań 2012 (wydanie pośmiertne).
-Leciejewicz L., Wojny na Śląsku we wczesnym średniowieczu, [w:] „Zaranie Śląskie” 53 (1990).
-Łowmiański H., O identyfikacji nazw Geografa Bawarskiego, [w:] „Studia Źródłoznawcze” 3 (1958).
-Maroń J., Śląsk w konfliktach zbrojnych w Europie środkowej od X do XX wieku, [w:] „Śląski Labirynt Krajoznawczy” 2 (1990).
-Miśkiewicz B., Strategia obrony Polski we wczesnym średniowieczu, [w:] Cognitioni gestorum, Studia z dziejów średniowiecza dedykowane Profesorowi Jerzemu Strzelczykowi, red. D. A. Sikorski, A. Wyrwa, Poznań-Warszawa 2006.
-Miśkiewicz B., Studia nad obroną polskiej granicy zachodniej w okresie wczesnofeudalnym, Poznań 1961.
-Miśkiewicz B., Wielkopolska w dziejach oręża polskiego (X – XX wiek), Poznań 2008.
-Nadolski A., Polskie siły zbrojne w czasach Bolesława Chrobrego, Zarys strategii i taktyki, [w:] „Acta Archeologica Universitatis Lodziensis” 5 (1956).
-Nadolski A., Polskie siły zbrojne i sztuka wojenna w początkach państwa polskiego, [w:] Początki państwa polskiego, Księga Tysiąclecia, t. 1, red. J. Piskorski, Poznań 2002.
-Nadolski A., Strategia i taktyka obronna pierwszych Piastów, [w:] Obronność polskiej granicy zachodniej w dobie pierwszych Piastów, red. L. Leciejewicz, Wrocław 1984.
-Nadolski A., Śląsk w wojnach polsko – niemieckich za panowania Bolesława Chrobrego, [w:] „Śląski Kwartalnik Historyczny Sobótka” 17 (1962).
-Nadolski A., Grabski A. F., Wojskowość polska w okresie wczesnofeudalnym do roku 1138, [w:] Zarys dziejów wojskowości polskiej do roku 1864, t. 1, red. J. Sikorski, Warszawa 1965.
-Nowak T. M., Wimmer J., Dzieje oręża polskiego, Do roku 1793, Warszawa 1968.
-Nowakowski A., Wojskowość w średniowiecznej Polsce, Malbork 2005.
-Olejnik K., Cedynia, Niemcza, Głogów, Krzyszków, Kraków 1988.
-Olejnik K., Działania wojenne na obszarze Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej w dobie państwa piastowskiego (X-XIV wiek), [w:] Działania militarne w Wielkopolsce i na Ziemi Lubuskiej, red. W. Wróblewski, Warszawa 2002.
-Olejnik K., Teatr działań wojennych Polski wczesnofeudalnej, [w:] Cognitioni gestarum, Studia z dziejów średniowiecza dedykowane Profesorowi Jerzemu Strzelczykowi, red. D. A. Sikorski, A. Wyrwa, Warszawa 2006.
-Olejnik K., Terytorium Wielkopolski i Ziemi Lubuskiej jako obszar działań wojennych, [w:] Działania militarne w Wielkopolsce i na Ziemi Lubuskiej, red. W. Wróblewski, Warszawa 2002.
-Pietras Z. S., Mieszko II 990-1034, Warszawa 1972.
-Podhorodecki L., Sławne bitwy Polaków, Warszawa 1997.
-Pospieszyńska A., Mieszko II a Niemcy, [w:] „Roczniki Historyczne” 14 (1938).
-Semkowicz W., Geograficzne podstawy Polski Chrobrego, [w:] „Kwartalnik Historyczny” 39 (1925).
-Sikorski J., Zarys historii wojskowości powszechnej do końca wieku XIX, Warszawa 1972.
-Siwiński J. B., Wczesne dzieje Polan, Łódź 1990.
-Strebitzki J., Zur Kritik Thietmars von Merseburg, [w:] „Forschungen zur deutschen Geschichte” 14 1874).
-Strzelczyk J., Bolesław Chrobry, Poznań 1999.
-Trubas M., Ekonomiczne, polityczne i militarne znaczenie bramy lubuskiej, [w:] Dzieje militarne Wielkopolski i ziemi Lubuskiej (Wybrane problemy), red. D. S. Kozerawski, Warszawa 2005.
-Tymieniecki K., Dzieje Niemiec do początku ery nowożytnej, Poznań 1948.
-Tymieniecki K., Traktat merseburski z r. 1013, Ze studiów nad kroniką Thietmara, [w:] „Wiadomości Archeologiczne” 16 (1939).
-Zajączkowski S., Podziały plemienne Polski w okresie powstania państwa (Geografia plemienna ziem polskich), [w:] Początki państw polskiego, Księga Tysiąclecia, t. 1, red. J. Piskorski, Poznań 2002.
-Zakrzewski S., Bolesław Chrobry Wielki, Kraków 2000.
-Zeissberg H., Die Kriege Kaiser Heinrich II mit Herzog Bolesław von Polen, Wien 1868.

Zdjęcie: Wikimedia Commons

Autor: Mariusz Samp