Kategorie
XX i XXI wiek

Służba zdrowia w Kielcach w latach 1918-1939. Wybrane zagadnienia

W pierwszych latach od czasu odzyskania niepodległości Kielce nie posiadały wodociągów, ani kanalizacji. Dopiero w listopadzie 1924 r. Rada Miejska powołała komisję do spraw budowy odpowiedniego kolektora, aby jak najszybciej móc odprowadzać brudną, a dostarczać czystą wodę do picia, kąpieli, celów gospodarczych i przemysłowych. Rozmowy na ten temat trwały od bardzo długiego czasu, a wiązało się to z atakiem epidemii tyfusu plamistego w latach 1916-1917, o czym informowała „Gazeta Kielecka”. Wśród przyczyn, które doprowadziły do wybuchu epidemii, należy wymienić przede wszystkim brak higieny osobistej i otoczenia, niedostateczne odżywianie, a nawet głód, drożyznę oraz fatalne warunki mieszkaniowe. Z podobnymi problemami kielczanie borykali się również w latach późniejszych. Do skutecznej obrony w walce z tyfusem przystąpiono dopiero po otrzymaniu specjalnej subwencji w gotówce i środkach bakteriobójczych. W wyniku kampanii przeciwtyfusowej udało się osiągnąć wiele korzyści. Rada Miejska powołała tzw. Sekcję Kąpieli Ludowych, która z kolei ogłosiła konkurs na projekt łaźni przy ulicy Staszica. Lekarz Władysław Buszkowski proponował otwarcie bezpłatnej pralni dla biednych i wzywał do organizowania „Dni Sanitarnych”, celem podnoszenia poziomu higieny(( Zob. Głód, Chłód i Brud, „Gazeta Kielecka” 1917, nr 24, s. 1-2.)). Do budowy sieci wodno-kanalizacyjnej przystąpiono w niespełna pół roku od powołania wspomnianej już komisji. Prace trwały niemalże do wybuchy II wojny światowej, ale i tak nie wykonano wszystkich zaplanowanych prac. Niewątpliwym sukcesem było wzniesienie w 1937 r. oczyszczalni ścieków na prawym brzegu Silnicy koło Cegielni na Pakoszu. Ponadto rok później ukończono rozbudowę wieży ciśnień na ul. Prostej, dzięki czemu produkcja wody w mieście wzrosła z 19 480 m² w 1929 roku do 926 990 m² w 1939 r. Dla sprawnego zarządzania powstałymi urządzeniami powołano do życia w 1929 r. przedsiębiorstwo o nazwie „Wodociągi i Kanalizacja Miasta Kielc”, na czele którego stanął inż. Olgierd Nowodworski. Dyrekcja przedsiębiorstwa mieściła się wówczas w gmachu magistratu, a pogotowie wodociągowe przy ul. Wesołej((Z. Guldon, A. Massalski, dz. cyt , s.332-333,339. )). Ponadto w tym miejscu należy podkreślić, że warunki sanitarne na terenie miasta regulowało wiele przepisów, z których na szczególną uwagę zasługuje rozporządzenie naczelnego nadzwyczajnego komisarza do spraw walki z epidemiami wydane z 1921 r. oraz „przepisy sanitarno-porządkowe” uchwalone przez Radę Miejską w 1938 r. W wyniku porównania tych dokumentów można dojść do wniosku, że zakres problemów nie uległ zmianie, a sposób ich rozwiązywania zmienił się nieznacznie. Przepisy te były wręcz identyczne z tymi z 1915 r., które nakazywały zamiatanie ulic, ogrodów miejskich i skwerów((Komisje bardzo często stwierdzały brudne podwórka, nieprawidłowo zabezpieczone śmietniki i zanieczyszczone studnie. W latach 1934-1938 nadzór sanitarny sporządził 611 protokołów karnych. Ich następstwem było najczęściej upomnienie. Względna pobłażliwość władz na brud i nieporządek wynikała z faktu, że część odpowiedzialności za stan miasta spadała na ludność zamiejscową. J. Pazdur, dz. cyt., 225-226; oraz APK, Akta m. Kielce, sygn. 1508, k.40-41; sygn. 1507, k.1, 109-114; sygn. 2058, k.72; sygn. 2607, k. 5. )).

Program działania w zakresie poprawy warunków zdrowotnych opracowany został w 1928 roku. Lekarz Mikołaj Grzybowski, jako przewodniczący Komisji Sanitarnej Rady Miejskiej objął w projekcie całokształt zadań od szpitalnictwa, aż po komunalne urządzenia rekreacyjne. To między innymi on postulował budowę nowego szpitala na 300 łóżek, rozbudowę i modernizację szpitala św. Aleksandra (szpital miejski założony w 1842 r.)((Ogromnym problemem placówki w latach 1918-1939 było zadłużenie. Był to zakład miejski, a leczyli się tam mieszkańcy spoza Kielc, jak w szpitalu powszechnym. Magistrat miasta nie mógł w pełni pokrywać kosztów utrzymania szpitala ponieważ wydawał wówczas wiele pieniędzy na ochronę zdrowia publicznego, w postaci finansowania między innymi: miejskiego Urzędu Zdrowia, ambulatorium, stacji dezynfekcyjnej i odwszalni. Oprócz tego zarząd miejski utrzymywał przytułek dla starców i ochronki dla sierot. Nie obyło się zatem bez pomocy ze strony Ministerstwa. Warto dodać, że w 1908 r. oddano do użytku Szpital Żydowski, jako oddzielny pawilon przy szpitalu miejskim. Ludność żydowska zorganizowała na terenie miasta własną służbę zdrowia. Powoływała także liczne organizacje dobroczynne, które niejednokrotnie udzielały także pomocy zdrowotnej. Lekarze żydowscy specjalizowali się w różnych dziedzinach medycyny. I tak w latach 1918-1939 w Kielcach praktykowali specjaliści od chorób wewnętrznych, skórnych, laryngologicznych. Byli także pediatrzy, stomatolodzy, okuliści, ginekolodzy i rentgenolodzy APK, Akta m. Kielce, sygn. 1813, k.8-11; K. Urbański, Leksykon dziejów ludności żydowskiej Kielc 1789-1999, Kraków 2000, s. 128-129, 189-190; K. Urbański, R. Blumenfeld, Słownik historii kieleckich Żydów, Kielce 1995, s. 34-47, 55-68, 78, 80, 111-134 .)) i Szpitala Dziecięcego im. Władysława Buszkowskiego (został otwarty 26 grudnia 1921 r.)((lacówka funkcjonuje do dziś. Decyzją radnych Sejmiku Województwa Świętokrzyskiego z lipca 2015 r. Szpital Dziecięcy połączono z Wojewódzkim Szpitalem Zespolonym w Kielcach. Zob. Uchwała nr XII/182/15 Sejmiku Województwa Świętokrzyskiego z dnia 10 lipca 2015 r. w sprawie połączenia Wojewódzkiego Specjalistycznego Szpitala Dziecięcego im. Władysława Buszkowskiego w z Wojewódzkim Szpitalem Zespolonym w Kielcach, s.1-2.

Link:bip.sejmik.kielce.pl/dopobrania/2015/4233/uchwala.nr.XII.182.2015.pdf (dostęp: 2.11.2015).

Zob. także 75 lat Szpitala Dziecięcego w Kielcach, Kielce 1995. Link: http://www.chok.kielce.pl/hist1.htm (dostęp: 2.11 2015). )), zorganizowanie przychodni przeciwgruźliczej, przeciwjagliczej i przeciwwenerycznej oraz rozbudowę poradni dentystycznej i poradni dla matki oraz dziecka. Proponował także połączenie ambulatorium ze szpitalem miejskim i zorganizowanie apteki przy tym szpitalu, zaprowadzenie w nim stałych dyżurów lekarskich, modernizację laboratorium analiz środków żywności, brukowanie ulic, ustanowienie Zakładu Oczyszczania Miasta, unormowanie postoju furmanek, założenie boisk sportowych i ogrodów dla dzieci. Program został przez Radę Miejską uchwalony wbrew oporowi Żydów, którzy zaprotestowali przeciwko połączeniu oddziału żydowskiego z chrześcijańskim w jeden szpital miejski. Realizacja programu szpitalnego, nie licząc budowy nowej placówki, miała kosztować ok. 700 tys. zł, dlatego też rozłożono tę kwotę na 10 lat, aż do wybuchu II wojny światowej. Obydwa szpitale mogły pomieścić naraz najwięcej 160 chorych, z czego w oddziale żydowskim 30. Przeciętnie w ciągu roku leczyło się ok. 2 300 osób, przy czym na każdego przypadało ok. 19 dni pobytu. Do 1934 r. prace remontowe umożliwiły zwiększenie liczby miejsc do 175. W następnych czterech latach liczba ta została powiększona do 240 łóżek ze zróżnicowaniem na oddziały chirurgiczny, wewnętrzny i zakaźny. Budynek połączono z siecią kanalizacyjną, został wyposażony w centralne ogrzewanie, wentylację, pralnię chemiczną oraz komplet nowych narzędzi chirurgicznych i przyrządów ortopedycznych. Personel powiększył się do 8 lekarzy, 2 akuszerek i 11 pielęgniarek. Od 1934 r. przystąpiono do adaptacji miejskiego domu czynszowego przy ul. Zagnańskiej na zakład psychiatryczny. Rozbudowano Szpital Dziecięcy im. dr Władysława Buszkowskiego. Był ona własnością Towarzystwa Przyjaciół, którego zarząd dzięki poparciu wojewody Manteuffla i chęciach ks. Pawłowskiego, jako prezesa zbudował w latach 1924-1927 pawilon zakaźny na 40 łóżek i wyposażył gmach w gabinet bakteriologiczny, wodę bieżącą, centralne ogrzewanie, światło i łączność telefoniczną. Kosztowało to ok. 250 tys. zł, ale umożliwiło szpitalowi leczenie 60 dzieci naraz pod profesjonalną opieką pediatry i 10 pielęgniarek (szarytek)(( J. Pazdur, dz. cyt., s. 227-228.)).

Należy podkreślić, że pomimo niewątpliwych sukcesów to jednak kielecka służba zdrowia nie mogła zostać należycie rozwinięta z powodu niedostatecznej liczby lekarzy i średniego personelu medycznego oraz problemów finansowych. Po 1918 r. na ok. 40 tys. mieszkańców Kielc przypadało 16 lekarzy, 5 dentystów, 10 felczerów i 18 akuszerek. Natomiast w powiecie kieleckim na ok. 200 tys. mieszkańców było dwóch lekarzy((75 lat Szpitala Dziecięcego w Kielcach…)). Dla porównania w 1869 r. na ogólną liczbę pięciu lekarzy w powiecie kieleckim (liczącym wówczas ok. 80 tys. mieszkańców), czterech mieszkało w Kielcach, a jeden w Chęcinach. Oprócz tego w 1870 r. w Kielcach pracowało pięciu lekarzy wojskowych jednak nie wiadomo, czy w okresach wolnych od epidemii pomagali ludności cywilnej. Lekarzy wówczas wolno praktykujących w pełnym tego słowa znaczeniu nie było. Praktykę prywatną w miarę możliwości wykonywali głównie w celu poprawienia swojej sytuacji finansowej. Pracowali przede wszystkim w szpitalach, w administracji służby zdrowia i w więzieniach. Zatem zarówno w XIX wieku, jak i dwudziestoleciu międzywojennym niedostateczna liczba lekarzy w Kielcach ograniczała możliwości korzystania z pomocy medycznej przez mieszkańców miasta i okolicznych terenów((S. Koba, Z historii lecznictwa kieleckiego XIX w., Kielce 1973, s. 167-168. )).

Oprócz lecznictwa zamkniętego rozwinęło się poradnictwo dzięki uruchomieniu trzech miejskich przychodni, choć należy pamiętać, że chorym zakaźnie kielczanom pomocy medycznej w dwudziestoleciu międzywojennym udzielano także na: oddziale zakaźnym w szpitalu św. Aleksandra, Szpitalu Żydowskim i Dziecięcym oraz w ambulatorium miejskim, gdzie mieściła się stacja dezynfekcyjna((APK, Akta m. Kielce, sygn. 1865, k. 38.)). W tych placówkach leczono głównie tyfus plamisty, czerwonkę, płonicę, błonicę, odrę, gruźlicę, jaglicę i świerzb. Tuż przed II wojną światową przystąpiono do rozbudowy szpitala miejskiego. Dzięki dobudowaniu drugiego i trzeciego piętra liczba łóżek szpitalnych wzrosła do 240. Często odwoływano zajęcia w szkołach, aby w salach i na korytarzach umieszczać pacjentów, dla których nie było już miejsca w placówkach służby zdrowia. Organizację trzech przychodni: przeciwwenerycznej, przeciwgruźliczej i przeciwjagliczej rozpoczęto pod koniec lat 20. XX wieku((J. Pazdur, dz. cyt., s. 227.)).

Autor: Agnieszka Danielewska

Agnieszka Danielewska