Kategorie
XX i XXI wiek

Służba zdrowia w Kielcach w latach 1918-1939. Wybrane zagadnienia

Państwowa i samorządowa służba zdrowia uzupełniana była placówkami organizowanymi przez sektor ubezpieczeniowy. Od 1920 roku na mocy ustawy z dnia 19 maja działały Kasy Chorych, które dysponowały własnymi aptekami. Oprócz tego istniała Ubezpieczalnia Krajowa zajmująca się głównie udzielaniem rent w razie niezdolności do pracy i wydawała odpowiednie świadczenia np. na sanatoryjne leczenie gruźlicy. Ubezpieczalnia Krajowa zapewniała ponadto ubezpieczenie w razie wypadków, co szczególne znaczenie miało dla ludności zatrudnionej w przemyśle. Prywatne towarzystwa ubezpieczeniowe, które działały na zasadzie dobrowolności uzupełniały te o charakterze przymusowym((T. Marcinkowski, Medycyna społeczna XIX i XX wieku, w: Historia medycyny, pod red. T. Brzezińskiego, Warszawa 1988, s. 471.)). Z kolei w 1933 roku w wyniku reformy lecznictwa ubezpieczeniowego powstały Ubezpieczalnie Społeczne. W niektórych miejscowościach dysponowały one własnymi szpitalami. Pojawiła się funkcja lekarza rodzinnego, a także możliwość częściowej refundacji kosztów poniesionych przez ubezpieczonych w czasie pobytu w szpitalach państwowych i samorządowych(( J. Sadowska, Świadczenia lecznicze w Ubezpieczalniach Społecznych w Polsce (1933-1951), Łódź 2006, s. 5. )).

Przed wybuchem II wojny światowej, dnia 15 czerwca 1939 roku uchwalona została Ustawa o publicznej służbie zdrowia (opublikowana dnia 23 czerwca 1939 r.). Jak wskazuje data, właściwe nie zdążyła wejść w życie. Warto dodać, że na tej ustawie, która potwierdzała wielosektorowość w służbie zdrowia, opierano się w pierwszych latach po wojnie. Państwowa służba zdrowia podobnie, jak na mocy ustawy z lipca 1919 roku miała sprawować funkcje kontrolne i koordynować walkę z chorobami zakaźnymi. Kwestie związane z ochroną zdrowia nadal miały być realizowane przez Ministerstwo Opieki Społecznej. Szef tego resortu miał koordynować całość spraw związanych z tą problematyką i kierować państwowymi uzdrowiskami, zakładami badawczymi oraz zakładami leczniczymi, które nie podlegały innym ministrom. Wojewoda, jako przedstawiciel rządu na podległym sobie obszarze miał kontrolować wszelkie instytucje i organizacje, które realizowały zadania z zakresu publicznej służby zdrowia. Ponadto planowano powołać na każdym szczeblu władz Rady lub Komisje Zdrowia, począwszy od gminnych komisji po Państwową Naczelną Radę Zdrowia, jako organ o charakterze doradczo-opiniodawczym ministra. Nadal na szczeblu powiatu działać miał lekarz powiatowy podlegający lokalnemu staroście i lekarz samorządowy. Istniała możliwość łączenia tych dwóch stanowisk. Potwierdzono funkcjonowanie okręgowych ośrodków zdrowia dla potrzeb kilku gmin, w których nadal dominować miała profilaktyka. W dokumencie szeroko określono zadania ośrodków zdrowia. Wymienić tu należy przede wszystkim: krzewienie higieny i podnoszenie stanu zdrowotnego ludności, zwalczanie chorób zakaźnych i społecznych, udzielanie pomocy w nagłych przypadkach i osobom ubogim. Ustawą tą znoszono dotychczas obowiązujące w niektórych województwach stare rozporządzenia państw zaborczych((Ustawa z dnia 15 czerwca 1939 r. o publicznej służbie zdrowia, Dz. U., nr 54, poz. 342, art. 2, 6, 8, 10, 13-14; A. Felchner, Dzieci, młodzież, dorośli-pacjenci ośrodków zdrowia w latach 30. XX wieku (na przykładzie Piotrkowa Trybunalskiego i powiatu piotrkowskiego), w: Dawna Medycyna i Weterynaria. Pacjent, pod red. M. Z. Felsmanna, J. Szarka, M. Felsmann, Chełmno 2011, s. 16 oraz zob. A. Felchner, Kilka uwag dotyczących początków profilaktyki chorób zakaźnych (na przykładzie Piotrkowa Trybunalskiego) „Hygeia Public Health” 2011, nr 46 (1), s. 9.)).

Po I wojnie światowej, na mocy ustawy tymczasowej o organizacji władz administracyjnych II instancji z  2 sierpnia 1919 r., zostało utworzone województwo kieleckie((Z. Guldon, A. Massalski, Historia Kielc do 1945, Kielce 2000, s. 327 oraz F. Barciński, Geografia gospodarcza województwa kieleckiego, Kielce 1931, s. 1-2.)). Kielce – jego stolica – były miastem przemysłowo-administracyjny((R. Renz, Rzemiosło województwa kieleckiego w okresie międzywojennym: aspekty społeczne i gospodarcze, Warszawa- Kraków 1984, s. 29.)). W 1921 r. liczyły 41 346 (w tym 19 282 mężczyzn i 22 064 kobiet)((Pierwszy Powszechny Spis Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30 września 1921 roku. Mieszkania, ludność, stosunki zawodowe. Województwo kieleckie, Statystyka Polski, T. 17, Warszawa 1927, s. 40. )), a dziesięć lat później już 58 236 mieszkańców (w tym 27 651 mężczyzn i 30 585 kobiet)((Drugi Powszechny Spis Ludności z dnia 9 grudnia 1931 roku. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność i stosunki zawodowe. Województwo kieleckie, Statystyka Polski, seria C, z. 86,Warszawa 1938, s. 33.)). Liczba mieszkańców Kielc w okresie międzywojennym sukcesywnie rosła, co było spowodowane zarówno przyrostem naturalnym, jak i migracją ludności wiejskiej do miast w celach zarobkowych.

Stolica województwa kieleckiego nie była etnicznie jednolita. W mieście dominowały dwie narodowości: polska i żydowska. W pierwszych miesiącach po odzyskaniu niepodległości Naczelnik Państwa wydał dekrety, w myśl których zniesiono szereg ograniczeń antyżydowskich dotyczących zakładania i utrzymywania instytucji dobroczynnych, opieki nad ubogimi, czy ochrony zdrowia. Konstytucja z 17 marca 1921 r. gwarantowała obywatelom równość wobec prawa, ochronę życia, wolności, mienia oraz prawo do zachowania swojej odrębności narodowo-wyznaniowej((K. Urbański, Kieleccy Żydzi , Kielce-Kraków 1993, s. 83.)). Żydzi byli najliczniejszą mniejszością narodową w całym województwie kieleckim. Ponad 70% przedstawicieli tej grupy mieszkało w miastach, a w samych Kielcach stanowili 30,6% ludności. W okresie dwudziestolecia międzywojennego liczba ludności żydowskiej w stolicy województwa rosła podobnie, jak ogólna liczba mieszkańców, tyle, że nieco wolnej. W 1921 r. ich liczba wynosiła 15 530, 1931 – 18 683 a w 1939 – 20 942. Wolniejsze tempo przyrostu liczby ludności żydowskiej w Kielcach w latach trzydziestych XX w. w stosunku do ogółu mieszkańców, należy tłumaczyć przede wszystkim emigracją do Palestyny. Kieleccy Żydzi zorganizowali własną służbę zdrowia, a także odgrywali znaczącą rolę w życiu gospodarczym miasta, w którym dominującą formą produkcji pozostawało rzemiosło, wyprzedzające rozwijający się dość intensywnie przemysł(( Tamże, s. 83-84; J. Pazdur, Dzieje Kielc 1864-1939, Wrocław 1971, s. 168-173, 181 oraz R. Renz, dz. cyt., s. 29.)).

Warunki zdrowotne panujące w Kielcach w okresie międzywojennym nie były najlepsze. Było to spowodowane przede wszystkim brakiem urządzeń sanitarnych oraz publicznych toalet. Po I wojnie światowej kielczanie musieli borykać się z głodem, nędzą i bezrobociem((Brak wystarczającej ilości jedzenia odczuwali także pacjenci szpitala św. Aleksandra. Ich śniadanie zwykle składało się z ok. 200 gram chleba lub bułki oraz mleka albo herbaty. Na obiad dawano ziemniaki (bądź kaszę), kapustę i zupę (zwykle kapuśniak lub krupnik). Kolacja składała się, podobnie jak śniadanie, z chleba i herbaty. Gdy tylko sytuacja gospodarcza pozwalała, dietę chorych starano się urozmaicić kawą, owocami i jajkami. Sytuacja ta szczególnie dotknęła dzieci, które zaczęły masowo chorować na anemię i nie rozwijały się prawidłowo. Dlatego też członkowie Komitetu „Chleb głodnym dzieciom” pomagali w dożywianiu na terenie całego województwa. Na ile fundusze pozwalały dostarczano małoletnim posiłki pięć razy dziennie, a dorosłym trzy razy. Było to jedzenie składające się z chleba, zup, mleka, kawy i herbaty. APK, Akta Miasta Kielce (dalej Akta m. Kielce), sygn. 1809, k.1-4; APK, SPK I, sygn. 3121, k. 40-41. O trudnej sytuacji w mieście zarówno po I wojnie światowej, jak i w latach wielkiego kryzysu gospodarczego zobacz jeszcze w: K. Urbański, dz. cyt., s. 84-85; J. Pazdur, dz. cyt., s. 168-173, 181.)). Sytuację w mieście pogarszała kwestia mieszkaniowa. W Kielcach podobnie, jak w Skarżysku, Radomiu, Końskich, Starachowicach, czy Ostrowcu mieszkania fabryczne były rzadziej spotykane niż chociażby w Zagłębiu Dąbrowskim. Wokół zakładu pracy, bądź w okolicach miast budowano parterowe domki o jednej, rzadziej dwóch izbach. W taki sposób powstawały dzielnice robotnicze o niskiej zabudowie. W budynkach pozbawionych kanalizacji i innych urządzeń higieniczno-sanitarnych mieszkały liczne rodziny. Warunki mieszkaniowe stanowiły odbicie stosunków społecznych. Z czasem zwiększyła się liczba lokali, ale pogorszyła się ich struktura. Mieszkania zajmowane przez urzędników, znajdujących się w dobrej sytuacji materialnej, były zdecydowanie w lepszym stanie. Wartość mieszkania zależała także od jego usytuowania. Kwatery w suterenach lub na poddaszach były głównie jednoizbowe i charakteryzowały się dużą wilgocią, zagrzybieniem, ciasnotą brakiem świeżego powietrza oraz światła dziennego. Zajmowali je głównie robotnicy. Sytuacja mieszkaniowa w Kielcach przypominała warunki higieniczne lokali rzemieślniczych w małych miasteczkach. Wskutek ciasnoty kilka osób sypiało w jednym łóżku, co powodowało liczne zachorowania. Stąd wypoczynek w przeludnionych i niedostatecznie nasłonecznionych mieszkaniach był praktycznie niemożliwy((M. B. Markowski, Robotnicy przemysłowi w województwie kieleckim 1918-1939, Warszawa 1980, s. 295-299 oraz R. Renz, Społeczności małomiasteczkowe w województwie kieleckim 1918- 1939, Kielce 1990, s. 113.)).

Autor: Agnieszka Danielewska

Agnieszka Danielewska