Kategorie
XX i XXI wiek

Walka z inflacją drugiego rządu Władysława Grabskiego w latach 1923-1925 cz II

Pierwsza część tekstu

Rozdział III
Walka z inflacją w 1924 roku

W mniemaniu premiera Grabskiego, osiągnięcie równowagi budżetowej stanowiło element niezbędny do ustabilizowania sytuacji wewnętrznej. Narzędziem, za pomocą którego miało to zostać osiągnięte była reforma walutowa. Bazowała ona na autorskim planie Władysława Grabskiego z 1923 roku, lecz zajść miała w trybie przyspieszonym, jako że zamiast ówczesnej inflacji w 1924 roku w kraju panowała już hiperinflacja ((W. Grabski, Myśli o Rzeczypospolitej, Kraków 1988, s. 116.)). Jednakże jako ekonomista zauważył, że proponowane przez niego zmiany mogą stać się przyczyną krótkookresowego wzrostu bezrobocia. Dlatego też apelował o zatwierdzenie ustawy o zasiłkach dla bezrobotnych ((M. Drozdowski, Władysław Grabski, Rzeszów-Warszawa 2004, s. 161-162. )).

Po uzyskaniu pełnomocnictw premier mógł rozpocząć wdrażanie reform gospodarczych. Zakładały one podniesienie stawek podatków bezpośrednich, przyspieszenie terminu płatności podatków, zmianę stawek celnych stosownie do obowiązującej koniunktury gospodarczej oraz poczynienie oszczędności w gospodarce krajowej. Przewidywały powierzenie samorządom terytorialnym licznych zadań wykonywanych wcześniej przez organy państwowe. Deklarowały zaciągnięcie pożyczek państwowych (do kwoty 500 milionów franków w złocie) na specjalnych gwarancjach oraz sprzedaż przedsiębiorstw państwowych na sumę 100 milionów franków w złocie (z pominięciem Państwowych Zakładów Naftowych w Drohobyczu, Państwowej Fabryki Związków Azotowych w Chorzowie i salin). Wprowadzały także innowacje w statutach instytucji udzielających kredytów długoterminowych. Miały one polegać na wdrożeniu nowego systemu pieniężnego opartego na złotym polskim oraz wyznaczeniu relacji marek polskich do złotego. Co więcej, rząd zapowiadał także likwidację Polskiej Krajowej Kasy Pożyczkowej i zastąpienie jej bankiem emisyjnym (Bankiem Polskim) ((Tamże, s. 164-165.)).

Całość reformy stanowiła celnie sprecyzowany plan działania rządu. Jednak sam proces jej wprowadzenia był skomplikowany. Premier wdrażając swoje założenia napotkał liczne trudności. Pierwszą z nich była kwestia wydatków wojskowych. W efekcie negocjacji z ministrem Kazimierzem Sosnkowskim premier początkowo wyraził zgodę na zwiększenie wydatków na wojsko. Jednak nie dotrzymał on swoich zobowiązań, w efekcie czego doszło do dymisji ministra Sosnkowskiego i wprowadzenia nowego ministra – generała Władysława Sikorskiego ((W. Grabski, Myśli…, s. 117.)). Drugim problemem technicznym, negatywnie oddziałującym na gospodarkę Rzeczypospolitej była kwestia deficytów kolejowych. Premier by rozwiązać tę sytuację, zdecydował się na utworzenie tak zwanej pożyczki kolejowej, która jako pożyczka wewnętrzna, stanowiła jedyny czynnik o przeznaczeniu inwestycyjnym. Nad całością miał sprawować pieczę minister Tyszka. Na przełomie lutego i marca na żądanie premiera wstrzymano udzielanie wspomnianej pożyczki, czego skutkiem było zmniejszenie dodruku marek ((Tamże, s. 118.)).

Kluczowym momentem było ogłoszenie rozporządzenia o Banku Polskim w dniu 25 stycznia 1924 roku ((J. Zdziechowski, Finanse Polski w latach 1924 i 1925, Warszawa 1925, s. 32. )). Kapitał Banku wynosić miał 100 milionów złotych zebranych w większości przez społeczeństwo i w mniejszym stopniu przez państwo. Akcje Banku Polskiego nabyły poszczególne sektory gospodarcze, największym dysponował przemysł (ok. 38%), prywatne banki akcyjne (ok. 14%) oraz urzędnicy i wojsko (ok. 13%).

W kwestii udziału ziemi, najobszerniejsze tereny zajmowały ziemie zaboru rosyjskiego (ok. 60%) i pruskiego (ok. 30%), natomiast ziemie zaboru austriackiego tylko około 10%. Najistotniejszą rolę w funkcjonowaniu tej instytucji pełniła Rada Banku Polskiego, której głównym zadaniem była kontrola wysokości obiegu pieniężnego i jego pokrycia w złocie, dewizach oraz walutach. W jej skład weszli między innymi Stanisław Karpiński, Roman Rybarski i Romuald Mielczarski. Bank Polski był jedynym emitentem nowej waluty. Oprócz złotego, dopuszczono go także do emisji biletów zdawkowych na sumę 150 milionów złotych ((W. Grabski, Myśli…, s. 120-124.)).

Wobec braku znaczącej poprawy i utrzymującym się spadku wartości marki, po wprowadzeniu podatku majątkowego i stworzeniu Banku Polskiego premier podjął decyzję, iż od 1 lutego 1924 roku całkowicie zostanie wstrzymany dodruk pieniędzy oraz, że w ciągu dwóch miesięcy (lutego i marca) nastąpi zmiana w poborze podatku majątkowego. Tak drastyczne działania dały efekty w końcu lutego 1924 roku. Według premiera w kraju osiągnięto równowagę budżetową. Kolejną częścią reformy, do której niezbędne było ustabilizowanie budżetu, stanowiło wprowadzenie reformy walutowej ((Tamże, s. 120. ))