Kategorie
Nowożytność

Rozpoznanie wpływów zachodnioeuropejskich w staropolskim piśmiennictwie geograficznym XVIII w.

Oczywiście Mniszech nie był odosobnionym przykładem tego, jak ogromne znaczenie miały dla recepcji treści zachodnioeuropejskich w Rzeczypospolitej bezpośrednie związki intelektualne z elitami innych krajów. Dobrym przykładem wydają się być tutaj nasilone związki protestanckich szkół Rzeczypospolitej z niemieckimi geografami. Należy podkreślić dodatkowe znaczenie takich koneksji w kontekście odchodzenia w tych szkołach od tradycyjnego nauczania retorycznego i dążeń do wzmocnienia historii jako przedmiotu, co wiązało się jednoznacznie z emancypacją geografii((L. Mokrzecki, Wokół staropolskiej nauki i oświaty, Gdańsk 2001, s. 363-372.)). Również w Szkole Rycerskiej można odnaleźć przykłady związków niemieckich tradycji i ich splątania z polskim sposobem nauczania. W 1772 dyrektorem nauk w tej placówce został Christian Pfleiderer, który pełnił tę funkcję do 1782, poddając reformom nauczanie fizyki, matematyki, wprowadzając do nauki elementy geometrii oraz podejmując się prac nad nauką języków(( Zob. K. Mrozowska, Pfleiderer Chrystian, [w:] PSB, t. XXV, s. 763-764. )). To między innymi dzięki ludziom takim jak Pfleiderer używano w drugiej połowie osiemnastego wieku w polskich szkołach niemieckich podręczników do geografii, między innymi Neue Erdbeschreibung A. F. Büschinga((Wciąż pozostającego jednak w kręgu kultury retorycznej i podziale świata na modłę Strabona. Por. R. E. Dickinson, The makers of modern geography, Routledge 2014, s. 13. Pominięto w tych rozważaniach niezwykle istotne i dla polskiego piśmiennictwa geograficznego prace Buffona, Vareniusa czy Vareniusa; funkcjonowały one w polskich kompilacjach, jednak raczej w sensie wtórnym; przypominane w nowszych pracach – jak u Büschinga właśnie. )).
Oczywiście, nie tylko wartości merytoryczne sprawiały, że do szkół zakonnych i świeckich w Rzeczypospolitej trafiały kompilacje geograficzne z Zachodu. Zdarzało się, że łączono naukę geografii – już po jej wykształceniu się jako samodzielnego przedmiotu nauczania – z nauką języków. I tak za uniwersalnie używany podręcznik do nauki historii, geografii, kosmografii i języka łacińskiego służyły Rudimenta Historica niemieckiego jezuity Maximiliana Dufréne((M. Dufréne, Rudimenta historica, Sive Brevis, facilisque Methodus Juventutem Orthodoxam notitia Historica imbuendi, Pro Gymnasiis Societatis Jesu, Augsburg 1727-1730.)). Polecano również do nauki geografii i języka francuskiego podręcznik Nicolasa Lenglet du Fresnoya, sekretarza elektora kolońskiego, który stworzył podręcznik geografii dla młodzieży, przetłumaczony na język polski prawie pięćdziesiąt lat po pierwszym wydaniu((N. Lenglet du Fresnoy, Géographie des enfans, ou Méthode abrégée de la géographie, divisée par leçons, avec la liste des principales cartes nécessaires aux enfans, Paryż 1736; wyd. polskie – tenże, Geografia krótka na lekcje podzielona dla nauki młodzi…, Wilno 1782.)). Wydaje się, że zachodnioeuropejskie piśmiennictwo geograficzne docierało do Rzeczypospolitej przede wszystkim na dwa sposoby. Pierwszym z nich był bezpośredni transfer treści z kompilacji brytyjskich, francuskich, niemieckich i włoskich. Polscy autorzy powoływali się na znane im dzieła, często je przepisywali bądź zwyczajnie tłumaczyli i umieszczali w swoich kompendiach. Tym sposobem wiele z zachodnioeuropejskich treści znajdowało się potem w Rzeczypospolitej. Zdarzało się również, że polscy autorzy odsyłali swojego czytelnika do znanych im książek, robiąc to mniej lub bardziej enigmatycznie. Służyło to prawdopodobnie zwiększeniu swojego prestiżu przez autora jako erudyty i potwierdzeniu swojego obycia w świecie. Takie odsyłacze często nie miały innego znaczenia – tak, jak w przypadku wzmianki o Wersalu Łubieńskiego. Drugim sposobem były kontakty osobiste – czy to na gruncie towarzyskim czy też instytucjonalnym, prowadziły do ożywionej wymiany informacji między mieszkańcami Rzeczypospolitej a obcokrajowcami – to z kolei owocowało cyrkulacją wiedzy, której efekty można obserwować nawet w tak statycznym rodzaju materiału źródłowego, jakim są kompendia geograficzne.
Osobną kwestią pozostaje gradacja i wskazania najważniejszych kierunków wpływu zachodnioeuropejskiego piśmiennictwa geograficznego na polskie. Można zauważyć, że w XVII w. ogromną popularnością w Rzeczypospolitej cieszyły się włoskie i niemieckie kompilacje geograficzne i taka sytuacja trwała właściwie do lat 20. XVIII w. Od tego momentu coraz większe znaczenie zyskiwała francuska szkoła geograficzna((Należałoby sobie zapewne zadać pytanie, jakie znaczenie ma w tym przypadku wartość merytoryczna francuskich kompilacji geograficznych, a jakie – atrakcyjność języka francuskiego w Europie i Rzeczypospolitej XVIII w.)). Jednak wszystkie wpływy zachodnioeuropejskie, przynajmniej do połowy stulecia pozostawały (w większości przypadków) w obrębie kultury retorycznej, która charakteryzowała się wtórnym obiegiem informacji i niezwykłą powtarzalnością. Oznaczało to, że od Londynu po Warszawę posługiwano się nie tylko podobnym językiem – ale również i źródła wiedzy o świecie oraz formy jej przekazywania pozostawały analogiczne. Badacz ma zatem do czynienia ze zjawiskiem globalnym i niezwykle mało zdywersyfikowanym – co stanowi rzecz wyjątkową w Europie wczesnonowożytnej.

Marcin Mikusek

Literatura przedmiotu

Baker J.N.L., The history of geography, Oxford 1963.
Bibliografia literatury polskiej Nowy Korbut, Piśmiennictwo staropolskie, Oświecenie, t. 1-6,pod red. R. Pollak i E. Aleksandrowskiej, Warszawa 1963-1972.
Bielański S., Giovanni Botero – Historyk i pisarz polityczny epoki kontrreformacji, Kraków 1995.
Bratuń M., „Ten wykwintny, wykształcony Europejczyk”: Zagraniczne studia i podróże edukacyjne Michała Jerzego Wandalina Mniszcha w latach 1762-1768, Opole 2002.
Bratuń M., Paris aux yeux des jeunes Sarmates éclaires en 1766-1767 d’après une correspondance inédite de Joseph et Michel – Georges Mniszech, Oxford 1999.
Cieński M., Literatura polskiego oświecenia wobec tradycji i Europy. Studia., Kraków 2013.
Daszkiewicz P., Tarkowski R., Pobyt i badania przyrodnicze Jeana – Etienne’a Guettarda w Rzeczypospolitej (1760-1762), Warszawa 2009.
Dickinson R.E., The makers of modern geography, Routledge 2014.
Dolański D., Trzy Cesarstwa: wiedza i wyobrażenia o Niemczech, Turcji i Rosji w Polsce XVIII wieku, Zielona Góra 2013.
Dolański D., Zachód w polskiej myśli historycznej czasów saskich: nurt sarmacko-teologiczny, Zielona Góra 2002.
Forycki M., Chorografia Rzeczypospolitej szlacheckiej w Encyklopedii Diderota i d’Alemberta, Poznań 2010.
Gis K., Król obrany głosem – o elekcji władców w Kronice Sarmacyey Europskiey Aleksandra Gwagnina. [w:] Wolna elekcja w dawnej Rzeczypospolitej. Procedura – przebieg – publicystyka, pod red. A. Ziober, Wrocław 2014.
Grzebień L., Drews Jan, [w:] PSB, t. I.
Hynczewska-Hennel T., Źródła wiedzy dyplomatów papieskich i weneckich o Rzeczypospolitej XVII wieku, [w:] Staropolskie kompendia wiedzy, pod red. I. Dackiej-Górzyńskiej i J. Partyki, Warszawa 2009.
Itinera clericorum — kulturotwórcze i religijne aspekty podróży duchownych, pod red. D. Quirini-Popławskiej i Ł. Burkiewicza, Kraków 2014.
Katalog rękopisów geograficznych Biblioteki Zakładu Narodowego imienia Ossolińskich we Wrocławiu, oprac. B. Olszewicz i Z. Rzepa, Warszawa-Wrocław 1965.
Katalog rękopisów geograficznych w zbiorach Poznania i Kórnika, oprac. Z. Rzepa, U. Puckalanka, Warszawa-Wrocław 1972.
Kopaliński W., Słownik mitów i kultury tradycji, Warszawa 1987.
Kowalczyk M.E., Polki w Wenecji w drugiej połowie XVIII wieku. Zapiski z podróży Teofili z Radziwiłłów Morawskiej i Katarzyny z Sosnowskich Platerowej. [w:] Italica Wratislaviensia, nr 5, 2014.
Les Globes de Louis XIV. Étude artistique, historique et matérielle, pod red. C. Hofmann i H. Richard, Paryż 2012.
Lewicki J., Geografia za czasów Komisyi Edukacyi Narodowej, pierwszego w Europie ministerium oświaty, Lwów-Warszawa 1910.
M. Chachaj, Zagraniczna edukacja Radziwiłłów od początku XVI do połowy XVII w., Lublin 1995.
Maliszewski, K., Komunikacja w epoce staropolskiej, Toruń 2001.
Mikusek M., Źródła do badań nad obrazem Francji w XVIII-wiecznej Rzeczypospolitej – podstawowe problemy metodyczne w pracy nad materiałami geograficznymi, [w:] Kwartalnik Pedagogiczny.
Mokrzecki L., Wokół staropolskiej nauki i oświaty, Gdańsk 2001.
Mrozowska K., Pfleiderer Chrystian, [w:] PSB, t. XXV.
Puchowski K., Europejski rodowód kolegiów szlacheckich w Rzeczyspospolitej. Rekonesans, [w:] Staropolski ogląd świata – problem inności, pod red. F. Wolańskiego, Wrocław 2007.
Puchowski, K., Edukacja historyczno-geograficzna w kolegiach pijarskich i jezuickich w I Rzeczypospolitej. Próba porównania, [w:] Wkład pijarów do nauki i kultury w Polsce XVII-XIX w., pod red. I. Stasiewicz-Jasiukowej, Warszawa-Kraków 1993.
Rok B., Badania nad problematyką podróżowania w czasach wczesnonowożytnych, [w:] Częstochowskie Teki Historyczne, t. I, pod red. M. Trąbskiego, N. Morawca, N. W. Szweda, Częstochowa 2010.
Rok, B., Europejskie podróże duchowieństwa małopolskiego XVIII wieku [w:] Kościół katolicki w Małopolsce, Kielce 2001.
Roszak S., Archiwa sarmackiej pamięci. Funkcje i znaczenie rękopiśmiennych ksiąg silva rerum w kulturze Rzeczypospolitej XVIII w., Toruń 2004.
Roszak S., Między sylwą a encyklopedią. „Skarbiec rozmaitych sciencyi” nieznanego Litwina z 1759 roku [w:] Staropolskie kompendia wiedzy, pod red. I. Dackiej-Górzyńskiej i J. Partyki, Warszawa 2009.
Rott D., Staropolskie chorografie, Katowice 1995.
Strutt J., A biographical dictionary of engravers, Londyn 1785.
Wojtkowiak Z., Aleksander Gwagnin i Maciej Stryjkowski – dwaj autorzy jednego dzieła, Poznań 2014.
Wolański F, Europa jako punkt odniesienia dla postrzegania przestrzeni geograficznej przez szlachtę polską osiemnastego wieku w świetle relacji podróżniczych i geograficznych, Wrocław 2002.
Żal-Kędzior A., Obraz Ziemi Świętej w polskim piśmiennictwie geograficznym i podróżniczym osiemnastego wieku, Toruń 2010.
Żmuda R., Materiały do bibliografii publikacji o zakonach i zgromadzeniach zakonnych w Polsce 1945-2000, t. I, Osoby konsekrowane, Łódź 2011.

Źródła rękopiśmienne

Biblioteka Książąt Czartoryskich – Muzeum Narodowe w Krakowie rkps 3275 /I.
Biblioteka Polska w Paryżu, rkps 198.
Biblioteka Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, rkps Mf 36147 5645/I, Mf 36073 4986/I, rkps Mf 6895 5642/I.
The British Library, rkps Add MS 75387.

Źródła drukowane
Chmielowski B., Nowe Ateny albo Akademia wszelkiej sciencyi pełna: Na Rozne Tytuły, iak na Classes Podzielona, Mądrym dla Memoryału, Idiotom dla Nauki, Politykom dla praktyki, Melancholikom dla rozrywki Erigowana , t. I-IV, Lwów 1745-1756.
Botero G., Relatie powszechne abo: nowiny pospolite Iana Botera Benesiusa. Rozłożone na pięć Części […] z Włoskiego na Polski ięzyk […] przez iednego Zakonnika od Bernardynów wiernie przetłomaczone, y teraz znowu poprawnione […], Kraków 1613.
Drews J., Flos regnorum seu compendiosa Poloniae orbisque totius descriptio raritates ejus praecipuas, et supetias litterarias continens… Wybór królestw. Brevis descriptio quatuor orbis partium et praecipuorum in iis regnorum ac provinciarum. Krótkie opisanie czterech świata części i osobliwych w nich królestw i prowincyi, Braniewo 1706.
Gwagnin A., Sarmatiae Europeae descriptio, Kraków 1574.
Stryjkowski M.,, Która przedtym nigdy światła nie widziała. Kronika Polska Litewska, Żmodzka, y wszystkiey Rusi Kijowskiey, Moskiewskiey, Siwierskiey, Wołyńskiey, Podolskiey, Podgorskiey, Podlaskiey, etc. Y rozmaite przypadki woienne y domowe, Pruskich, Mazowieckich, Pomorskich y innych Królestwu Polskiemu y Wielkiemu Księstwu Litewskiemu przyległy…, Królewiec 1582.
W. Łubieński, Świat we wszystkich swoich częściach większych i mniejszych, to jest w Europie, Azyi, Afryce y Ameryce w monarchiach, królestwach, xięstwach, prowincyach, wyspach i miastach geograficznie, chronologicznie i historycznie okryślony, Wrocław 1740.
Coronelli V.M., Epitome Cosmografica o Compendiosa Introduttione All’ Astronomia, Geografia, & Idiografia, Per L’Uso, Dilucidatione, e Fabbrica Delle Sfere, Globi, Planisferi, Astrolabi, E Tavole Geografiche, E particolarmente degli stampati, e spiegati nelle Publiche Lettioni, Kolonia 1693.
Wyrwicz K., Geografia powszechna czasów teraźniejszych albo opisanie krótkie całego świata, ich położenia, granic, płodu ziemnego, skłonności obywatelów, handlu, obyczajów etc. etc. Z najświeższych wiadomości, krajopisarzów i wędrowników zebrana ku pożytkowi młodzi narodowej na szkoły publiczne wydana, Warszawa 1770.
Rivard F., Traité de la sphère et du calendrier, Paryż 1737.
Piganiol de La Force J.-A., Nouvelle description des chasteaux et parcs de Versailles et de Marly, contenant une explication historique de toutes les peintures, tableaux, statues, vases et ornemens qui s’y voyent, leurs dimensions et les noms des peintres et des sculpteurs qui les ont faits, avec les plans de ces deux maisons royalles, Paryż 1701.
Dufréne M., Rudimenta historica, Sive Brevis, facilisque Methodus Juventutem Orthodoxam notitia Historica imbuendi, Pro Gymnasiis Societatis Jesu, Augsburg 1727-1730.
Lenglet du Fresnoy N., Géographie des enfans, ou Méthode abrégée de la géographie, divisée par leçons, avec la liste des principales cartes nécessaires aux enfans, Paryż 1736.

Autor: Marcin Mikusek

Marcin Mikusek