Kategorie
XX i XXI wiek

Upadek idei federalizmu – porażka koncepcji „Międzymorza” Józefa Piłsudskiego wobec Republiki Litewskiej – część II

Ostateczny błąd – bunt Żeligowskiego

Już w czasie podpisywania pokoju z Litwinami w Warszawie opracowywano tajny plan pozorowanego buntu części wojsk polskich i zajęcie Wileńszczyzny siłą, tworząc tzw. fakty dokonane niezbędne dla dalszych negocjacji politycznych. Początkowo zaplanowana na 30 września 1920 akcja, znana dziś jako „Bunt Żeligowskiego”, miała nosić znamiona samodzielnego ruchu mieszkańców Wileńszczyzny, dlatego też do jej przeprowadzenia Józef Piłsudski powołał pochodzącego z Oszmiany generała Lucjana Żeligowskiego, dowódcę Dywizji Litewsko-Białoruskiej ((Tamże, s. 154.)). Stwierdził on wówczas, że układ suwalski był najbardziej szkodliwym posunięciem rządu Witosa ((Tamże, s. 160.)) (premier już po wydarzeniach z Wileńszczyzny potępił go, ale wyłącznie dla kwestii formalnych ((Tamże, s. 169.)) ). Akcja rozpoczęła się 8 października 1920, odniesiono sukcesy, opór litewski był słaby, co nie oznacza że w ogóle go nie było ((Tamże, s. 165.)). 12 października, już po zdobyciu Wilna, Żeligowski powołał państwo o nazwie „Litwa Środkowa”, formalnie niepodległe zarówno od Warszawy, jak od Kowna. Dbano o zachowanie pozorów samodzielnego zrywu ludności Wileńszczyzny przeciw władzy litewskiej. W orędziu „Do ludności Litwy Środkowej” Lucjan Żeligowski argumentował swoje działania potrzebą sprzeciwu mieszkańców Wilna i Wileńszczyzny wobec ustanowienia władzy litewskiej w Wilnie wbrew ich woli. Twierdził, że ludność Wileńszczyzny ma prawo sama zdecydować o swojej przyszłości, nie będąc wrogiem ani Polski, ani Litwy ((L. Żeligowski, Do ludności Litwy Środkowej [w:] My nie bracia, my sąsiedzi. Polska perspektywa stosunków polsko-litewskich. Wybór tekstów i dokumentów, red. A. Srebrakowski, Wrocław 2013, s. 244.)). 29 listopada Liga Narodów ustanowiła pas neutralny oddzielający wojska Żeligowskiego od reszty Republiki Litewskiej ((A. Skrzypek, Związek bałtycki…, s. 77.)).

 

Zajęcie Wileńszczyzny przez wojska Żeligowskiego wywołało negatywne reakcje wśród Litwinów. Szef MSZ Petras Klimas stwierdził, że w chwili podpisywania porozumienia w Suwałkach nie wiedziano, że „nie ma porozumienia, które chroniłoby od podstępu i dwulicowości”. Nawet krajowcy byli przeciwni tej akcji, Michał Römer nie mógł zrozumieć tego, jak przez „rozlew krwi chce się budować litewską spójnię państwową” ((M. Sereičikas, Wrogie sąsiedztwo [w:] Karta. Kwartalnik historyczny, nr 74, Warszawa 2013, s. 17.)). Bunt Żeligowskiego był również negatywnie przyjęty przez Ligę Narodów i państwa regionu, zwłaszcza Łotwę, starającą się utrzymać dobre stosunki zarówno z Polską, jak i Litwą, a obawiającą się wciąż konfliktu z Polską o przygraniczne gminy ((P. Łossowski, Po tej i tamtej stronie Niemna…, s. 176.)).

Nie można zaprzeczyć, że Litwa Środkowa była w istocie organem pod kontrolą Polski. Sprawująca władzę Tymczasowa Komisja Rządząca składała się wyłącznie z Polaków, nie było w jej składzie ani jednego Litwina ((Tamże, s. 167.)). Inną sprawą jest jednak fakt, że rejon Wileńszczyzny był zdominowany liczebnie przez Polaków, a sama akcja miała poparcie miejscowej ludności dążącej do ustabilizowania swojej sytuacji politycznej ((G. Łukomski, Wojna domowa…, s. 57.)). Nie można było jednak, w obliczu opinii międzynarodowej, otwarcie popierać dążeń miejscowych Polaków. Dlatego też, jak pisze Michał Römer, tworzono pozory stawiania warunków Litwie Środkowej. Wysuwa także tezę, że kraj Żeligowskiego miał być haczykiem dla całej Litwy – ostatnim podrygiem federalizmu – i próbą uczynienia z niej polskiego satelity ((M. Sereičikas, Wrogie sąsiedztwo…, s. 25.)). Tomas Venclova porównuje postać Żeligowskiego do poety Gabrielle D’Annunzia, który po zakończeniu I wojny światowej odbił na własną rękę miasto Rijeka (Fiume) by oddać je Włochom ((T. Venclova, Opisać Wilno…, s. 152.)). Podobnie stało się z Wilnem, z tą różnicą, że Żeligowski nie działał sam.

Na 8 stycznia 1922 zarządzono wybory do Sejmu Wileńskiego. Jak ocenia Venclova, wybory do Sejmu Wileńskiego były farsą, chociażby dlatego, że uczestniczyła w nich tylko część mieszkańców – polska część ((Tamże, s. 153.)). Pojawiały się skargi sugerujące, że Polacy tępią ruchy litewskie, a działacze litewscy są siłą zmuszani do emigracji. Tymczasem Litwa nie godziła się na federację, lecz, jak stwierdził już po wyborach Mykolas Sleževičius, Litwie potrzebne było wytchnienie. Nadszedł bowiem czas oczekiwania na siłę, która pozwoli Wilnu i Litwie odciąć się od Polski ((M. Sereičikas, Wrogie sąsiedztwo…, s. 22.)). Polakom nie udało się nakłonić Litwinów do współpracy, a Litwinom odzyskać Wilna ((G. Łukomski, Wojna domowa…, s. 89.)). Współpracownik Piłsudskiego i działacz PPS Tadeusz Hołówko z kolei proponował, aby zwołać konstytuantę, tak aby uzyskać akceptację Ligi Narodów i według niego Kowno powinno być dopuszczone do tych wyborów ((P. Okulewicz, Koncepcja międzymorza…, s. 200.)).

Piłsudczycy wierzyli, że wybory w Wilnie staną się referendum decydującym o przyszłości koncepcji Piłsudskiego. Wybory wygrał Polski Centralny Komitet Wyborczy, kompletną klęskę ponieśli federaliści ((Z. Krajewski, Geneza i dzieje wewnętrzne Litwy Środkowej…, s. 100.)). Ujawniły one od dawna widoczne tendencje inkorporacyjne mieszkańców Wileńszczyzny ((P. Okulewicz, Koncepcja międzymorza…, s. 197.)). Plan Piłsudskiego leżał w gruzach, Litwa Środkowa stała się 24 kwietnia 1922 częścią Polski ((A. Czubiński, Dzieje najnowsze…, s. 192.)), 3 lata później utworzone zostało województwo wileńskie. Rok wcześniej, 18 marca 1921 r. podpisany został pokój Polski i Rosji Sowieckiej. Koszmar Piłsudskiego stał się faktem. Polska nie tylko graniczyła z Rosją, ale graniczyła z nią na całej długości swojej granicy wschodniej, bufor białoruski i ukraiński nie istniał ((P. Okulewicz, Koncepcja międzymorza…, s. 243.)). Litwa zaś do 1938 znajdowała się w stanie wojny z Polską ((J. Ochmański, Historia Litwy…, s. 288.)).

Podsumowanie

Bunt Żeligowskiego ostatecznie unicestwił nie tylko w jakiekolwiek możliwości dalszych negocjacji sojuszu politycznego z Litwą, ale także uniemożliwił prowadzenie normalnych relacji politycznych, gdyż Republika Litewska ustanowiwszy swoją konstytucyjną stolicę w Wilnie uzależniała stosunki z II RP od zmiany statusu tego miasta. W znacznej mierze pogorszyły się też relacje z resztą krajów bałtyckich, z którymi wiązano nadzieję utworzenia Związku Bałtyckiego – państwa te dostrzegały w buncie Żeligowskiego zagrożenie, niebezpieczeństwo wplątania się przez Polskę w jakąś wojnę, a Litwa nie chciała nawiązywać żadnych kontaktów z Polakami po zajęciu jej stolicy ((P. Okulewicz, Koncepcja międzymorza…, s. 212.)). Polska oraz Litwa po 1921 nie utrzymywały ze sobą oficjalnych stosunków dyplomatycznych, a Republika Litewska pozostawała aż do 1938 roku w stanie wojny z RP, kiedy to incydent graniczny oraz ultimatum Ministra Spraw Zagranicznych RP Józefa Becka doprowadził do wznowienia oficjalnych relacji międzypaństwowych. Zakończyły się one rok później, wraz z zajęciem Polski przez wojska niemieckie i sowieckie oraz wraz z włączeniem (na rok) części Wileńszczyzny w granice Republiki Litewskiej. W wielu przypadkach w dzisiejszych opisach (nawet naukowych!) opisywanego okresu sytuację Wilna określa się terminem „polska okupacja”.

Wina niepowodzenia idei „Międzymorza” leży zarówno po stronie litewskiej z powodu prowadzenia przez pierwsze rządy litewskie nacjonalistycznej polityki wewnętrznej oraz zagranicznej, ale także po stronie polskiej, ponieważ nie doceniano litewskiej odrębności, zarzucano temu państwu zbytnie uzależnienie od Niemiec i niedocenianie wspólnych polsko-litewskich związków. Sam Piłsudski uważał wręcz niepodległość Litwy za „podrygi młodzieńcze”, po których musi przyjść opamiętanie ((Tamże, s. 231.)). Piotr Okulewicz mówi też, że Polacy zachowywali się na wschodzie jak na terenach podbitych, co nie przysporzyło opcji polskiej popularności ((Tamże, s. 159.)). Na to zaś nałożyła się silna propaganda antypolska ((P. Łossowski, Po tej i tamtej stronie Niemna…, s. 123.)).

Wilno jako część składowa państwa polskiego funkcjonowało jedynie 19 lat, przez pozostałe lata było centrum Wielkiego Księstwa Litewskiego, nic dziwnego więc, że poprzez polonizację ludności je zamieszkującej stało się, pewnego rodzaju, „litewskim Kosowem”, gdzie ziemie historyczne należne jednemu państwu zamieszkuje ludność napływowa lub przenarodowiona. Jedną z przyczyn niechęci Litwinów do Polaków na przełomie XIX i XX wieku była obawa przed dalej idącą dominacją kulturalną i językową ((Wydaje się, że ten strach utrzymuje się do dziś i, o ile w deklaracjach politycznych po roku 1990 Litwa traktowana jest jako niezależny kraj z Wilnem jako stolicą, o tyle w wielu przypadkach, w wyobrażeniach Polaków z Polski, Wilno wciąż jest miejscem, niejako zabranym przez Litwę, co wiąże się nie tylko z określonymi poglądami politycznymi, ale często także z kompletną ignorancją w kwestiach litewskich, o czym może świadczyć np. fakt że język litewski często jest określany, zwłaszcza przez ludzi młodych, jako słowiański.)).

Przywoływany w niniejszym opracowaniu Tomas Venclova głosi pogląd, który także podzielamy, że żadna z narodowości nie może twierdzić że Wilno jest jej ((T. Venclova, Opisać Wilno…, s. 14.)). Jest to wspólne dziedzictwo kultury i historii, o czym często dzisiaj zapomina się po obu stronach granicy.

Juliusz Dworacki

Bibliografia
Balzer O., Tradycja dziejowa unii polsko-litewskiej [fragmenty] [w:] My nie bracia, my sąsiedzi. Polska perspektywa stosunków polsko-litewskich. Wybór tekstów i dokumentów, red. A. Srebrakowski, Wrocław 2013, s. 187-188.
Czubiński A., Dzieje najnowsze Polski do roku 1945, Poznań 1994.
Davies N, Orzeł biały, czerwona gwiazda, Kraków 2007.
Jurkiewicz J., Rozwój polskiej myśli politycznej na Litwie i Białorusi w latach 1905-1922, Poznań 1983.
Kostro R., Wilno – konflikt i pojednanie [w:] Nowa Europa Wschodnia, nr 3-4/12, Wrocław 2012, s. 95-100.
Krajewski Z., Geneza i dzieje wewnętrzne Litwy Środkowej (1920-1922), Lublin 1996.
Łossowski P., Po tej i tamtej stronie Niemna. Stosunki polsko-litewskie 1883-1939, Warszawa 1985.
Łossowski P., Powstanie i rozwój państw bałtyckich w okresie międzywojennym, [w:] Państwa narodowe Europy Środkowo-Wschodniej w XX wieku, red. W. Balcerak, Łowicz-Warszawa 2000, s. 137-146.
Łukomski G., Wojna domowa, Warszawa 1997.
Memoriał w sprawie rozwiązania problemu ziem W. Ks. Litewskiego złożony w Radzie Stanu w Warszawie dnia 1 września 1918 r. przez Litewskie Biuro Informacyjne w Krakowie. Odradzająca się państwowość polska a ziemie W. Ks. Litewskiego (O program rozwiania polskiego problemu na Litwie) [w:] My nie bracia, my sąsiedzi. Polska perspektywa stosunków polsko-litewskich. Wybór tekstów i dokumentów, red. A. Srebrakowski, Wrocław 2013, s. 173-186.
Ochmański J., Historia Litwy, Wrocław 1990.
Okulewicz P., „Koncepcja międzymorza” w myśli i praktyce politycznej Józefa Piłsudskiego w latach 1918-1926, Poznań 2001.
Piłsudski J., Do mieszkańców byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego [w:] My nie bracia, my sąsiedzi. Polska perspektywa stosunków polsko-litewskich. Wybór tekstów i dokumentów, red. A. Srebrakowski, Wrocław 2013, s. 200-201.
Sereičikas M., Wrogie sąsiedztwo [w:] Karta. Kwartalnik historyczny, nr 74, Warszawa 2013, s. 16-53.
Skrzypek A., Związek bałtycki 1919-1925, Warszawa 1972.
Świechowski M., List do Leona Wasilewskiego w sprawie interwencji zbrojnej na Litwie [w:] My nie bracia, my sąsiedzi. Polska perspektywa stosunków polsko-litewskich. Wybór tekstów i dokumentów, red. A. Srebrakowski, Wrocław 2013, s. 212-214.
Świechowski M., Podstawowe założenia polskiej polityki na ziemiach litewsko-białoruskich i program działania (Ściśle tajne) [w:] My nie bracia, my sąsiedzi. Polska perspektywa stosunków polsko-litewskich. Wybór tekstów i dokumentów, red. A. Srebrakowski, Wrocław 2013, s. 203-211.
Venclova T., Opisać Wilno, Warszawa 2006.
Wasilewski L., Litwa i Białoruś. Zarys historyczno-polityczny stosunków narodowościowych, Warszawa 1925.
Żeligowski L., Do ludności Litwy Środkowej [w:] My nie bracia, my sąsiedzi. Polska perspektywa stosunków polsko-litewskich. Wybór tekstów i dokumentów, red. A. Srebrakowski, Wrocław 2013, s. 244-251.

Grafika: Mapa rozsiedlenia ludności polskiej na terenie Litwy na podstawie wyborów do parlamentu Litwy w 1923 r., spisu ludności w 1921 r. i wyborów do Sejmu w 1922, Instytut Badań Spraw Narodowościowych, 1929, via Wikimedia Commons.