Kategorie
Średniowiecze

Rozwój wiedzy geograficznej na przełomie XV i XVI wieku na Akademii Krakowskiej

Tezy Ptolemeusza były też inspiracją dla Jan ze Stobnicy, który urodził się ok. 1470 roku zmarł w 1519 lub 1530 roku. W 1512 r. wydał swoje największe dzieło Wstęp do „Geografii” Ptolemeusza. Stworzył mapę Ameryki, w której jako pierwszy połączył przesmykiem północną jej część z południową((J. Retinger, op. cit., s. 42.0). Dodatkowo zamieścił pierwsze tablice współrzędnych geograficznych dla zachodniej półkuli. Korzystał z pism Ptolemeusza oraz Amerigo Vespucciego.
Wspomnieć też trzeba o jednym z najwybitniejszych polskich naukowców tego okresu – Mikołaju Koperniku (1473- 1543). Był on studentem m.in. w Bolonii i Krakowie. W swoim największym dziele O obrotach sfer niebieskich (De revolutionibus orbium coelestium) obalił tezę, że Ziemia nie jest kulą((Ibidem, s. 42.)). W latach1496- 1503 podczas swojego pobytu w Italii zainteresował się odkryciami geograficznymi Krzysztofa Kolumba i Amerigo Vespucciego((A. Jackowski, S. Liszewski, A. Richling, op. cit., s. 29.)). Od końca 1503 roku, kiedy znalazł się w na Warmii badał wybrzeże Bałtyku. Dzięki swoim badaniom wydał książkę Thopographica descriptio. Około 1529 r. rozpoczął pracę nad kartografią Prus, która została przerwana jego śmiercią.

Przez wiele lat związany z Akademią Krakowską był też Marcin Bielski (1495- 1575), który urodził w rodzinie szlacheckiej w wsi Białej w ziemi sieradzkiej((Dziewięć wieków…, s. 66.)). Był on też żołnierzem i satyrykiem. W 1551 r. opublikowano jego dzieło „Kronikę wszystkiego świata”, która była pierwszą napisaną w języku polskim geografią powszechną. W książce tej zawarta jest po raz pierwszy w języku polskim informacja o odkryciu Ameryki i Indianach((A. Jackowski, S. Liszewski, A. Richling, op. cit., s. 30.)). Dodatek do tej książki Kosmografia, to jest rozmierzenie ziemi według stopniów i innych znamiony o kręgach ziemi zawierał wiele informacji dotyczących geografii.
W 1554 r. ukazało się kolejne wydanie Kroniki wszystkiego świata, w którym jako pierwszy naukowiec z Polski wymienił Kolumba. W tamtych czasach za odkrywcę Ameryki uważano Amerigo Vespucciego.
Dla polskich geografów wielką pomocą naukową była współpraca z Filippo Buonaccors, czyli Kallimachem (2 maj 1437- 31 października 1496). Pochodził on z Italii i był humanistą, poetą, naukowcem oraz dyplomatą((J. Chadera, F. Kiryk, Słownik Biograficzny Historii Polski, tom I, Wrocław- Warszawa- Kraków 2005, s. 646.)). W 1468 r. z powodu oskarżeń o uczestnictwo w spisku przeciwko papieżowi Pawłowi II musiał opuścić Italię i od 1472 r. wykładał na Akademii Krakowskiej. Zajmował się m.in. etnogenezą narodów słowiańskich.
Dzięki licznym podróżom dokonał charakterystyki warunków naturalnych Bułgarii, a w dziele De Tartarorum moribus Liber zamieścił swoje badania Turcji((A. Jackowski, S. Liszewski, A. Richling, op. cit., s. 30.)). Przedstawił uwarunkowania powstania imperium tureckiego, zapoczątkował też podział geografii na demografię oraz geografię gospodarczą i polityczną. W 1489 r. Kallimach został współzałożycielem Sodalitas Litteraria Vistulana((J. Chadera, F. Kiryk, Słownik Biograficzny Historii Polski, tom I, Wrocław- Warszawa- Kraków 2005, s. 646.)).
Druga połowa XVI wieku to rozwój na krakowskiej uczelni geografii regionalnej i meteorologii. Jednym z geografów na Akademii Krakowskiej w tym czasie był urodzony w Bieczu, syn bogatego mieszczanina Marcin Kromer (1512- 1589)((Dziewięć wieków…, s. 85.)). Był on studentem Akademii Krakowskiej oraz uniwersytetu w Padwie i Bolonii. Zasłynął, jako autor pierwszego dużego polskiego dzieła dotyczącego geografii regionalnej Polska czyli o położeniu, ludności, obyczajach, urzędach i sprawach publicznych Królestwa Polskiego ksiąg dwoje. Książka ta została wydana po raz pierwszy po łacinie bez zgody autora w 1575 r. w Frankfurcie. Dopiero w 1578 r. w Kolonii wydano to dzieło za zgodą autora((A. Jackowski, S. Liszewski, A. Richling, op. cit., s. 32.)). Wiele istotnych informacji na temat geografii zawiera księga pierwsza tego dzieła O geograficznym położeniu Polski i polskim ludzie. Warto dodać, że Kromer cenił u Polaków gościnność, a krytykował niedostatecznie dobre wychowanie młodzieży i uleganie nowinkom pochodzących z innych krajów(( Dziewięć wieków…, s. 102.)).
Z kolei Andrzej Mirowski był autorem pierwszej polskiej pracy w nowej dziedzinie geograficznej, jakim była meteorologia. W 1596 r. wydał dzieło Theoria ventorum.
Wśród elity naukowej Akademii Krakowskiej wielu było kartografów. Jednym z nich był Bernard Wapowski (ok. 1470- 1535(( J. Bzinkowska, op. cit., s. 35.)) ). Pochodził on z rodziny szlacheckiej herbu Nieczuja. Jego ojciec, Stanisław był synem Jakuba, który pełnił funkcję dworzanina Władysława Warneńczyka((Ibidem, s. 35.)). Z kolei matka była spokrewniona z kanclerzem Erazmem Ciołkiem. Przed 1526 r. Bernard Wapowski podczas swojego pobytu w Rzymie uczestniczył wraz z Kopernikiem w wydaniu nowoczesnej mapy Polski, Czech i Węgier. W 1526 r. działając w Krakowie stworzył mapę Polski w skali 1: 1000000, która przedstawiała m.in., ponad 1000 miejscowości. Niestety oprócz reprodukcji nie zachowała się do naszych czasów. Dodatkowo sporządził dwuarkuszowe mapy Europy Wschodniej. Bernard Wapowski ze względu na swoje zasługi został nazwany „ojcem polskiej kartografii”((A. Jackowski, S. Liszewski, A. Richling, op. cit., s. 30.)). Działał także w sprawach politycznych. W 1509 r. napisał najprawdopodobniej na prośbę króla Zygmunta Starego dzieło Opis wojny moskiewskiej roku 1508((J. Bzinkowska, op. cit., s. 43.)). Od 1516 r. kontaktował się także z Zygmuntem Herbersteinem, dyplomatą austriackim, który interesował się dziejami Europy Wschodniej i służył cesarzowi Maksymilianowi. Warto dodać, że Wapowski był przyjacielem Mikołaja Kopernika, któremu m.in., wysłał powstały w 1533 r. traktat Jana Wernera De motu octavae sphaerae.

Autor: Dominik Flisiak

Dominik Flisiak