Kategorie
Średniowiecze

Rozwój wiedzy geograficznej na przełomie XV i XVI wieku na Akademii Krakowskiej

Z tych podróży przywiózł tomy dzieł starożytnych autorów m.in. dziejopisarza rzymskiego Liwiusza. Jan Długosz pracował bez dokładnych map Polski. Podczas pobytów w Italii zapoznał się z dziełami starożytnych autorów, zwłaszcza Ptolemeusza, którego dzieło Geografia było przez Długosza szczególnie studiowane i stało się inspiracją do opisania geografii Polski((A. Jackowski, S. Liszewski, A. Richling, op. cit., s. 21.)). Dodatkowo bazował też na dziełach Enea Silvio de Piccolominiego (1405- 1464), który w 1458 r. został papieżem Piusem II. Długosz tylko częściowo wzorował się na dziele Ptolemeusza, ponieważ przy określaniu współrzędnych geograficznych zastosował własną metodę. Polegała ona na tym, że biegiem wód określał położenie danej miejscowości a źródła i ujścia rzek określał miejscowościami oraz górami, jeśli z nich wypływały((Ibidem, s. 21.)). Tak samo opisywał jeziora, dla których szukał związków z siecią rzeczną. Bardzo cenną częścią Chorografii Królestwa Polskiego jest ta, która opisuje hydrografię Polski. Podstawowymi źródłami Długosza były jego podróże i prowadzone podczas nich badania. W dziele tym nakreślił bardzo dokładną sieć rzeczną oraz podzielił kraj na dorzecza. Dane o rzekach były przedstawiane wedle danego schematu- określenie topograficzne źródła rzeki, nazwa najbliższej osady rzeki oraz jej pochodzenie(( J. Bzinkowska, Studia nad początkami obrazu kartograficznego Polski, Kraków 1994, s. 30.)). Długosz wyodrębnił siedem najważniejszych rzek- Bug, Dniepr, Dniestr, Odrę, Niemen, Wartę oraz Wisłę. W opisach dorzeczy rzek omówił także ich dopływy((Ibidem, s. 31.)). Zamieścił ponadto opis 90 jezior. Przedstawił tylko te, które były blisko miast i wiązały się z pewnymi wydarzeniami historycznymi. W opisach określał ich kształt, wielkość i rodzaje ryb, które w nich występowały((Ibidem, s. 32.)). Kolejną częścią było opisanie gór, które zaczęło się od Łysej Góry. Następnie przedstawił m.in. Wawel, Jasną Górę. W sumie opisał 35 gór. Dodatkowo dodał informacje dotyczące bogactw naturalnych np. żył ołowiu czy kopalni marmurów. Długosz uwzględnił w swych opisach tylko pojedyncze wzniesienia i na ogół pomijał masywy górskie. Beskidy Zachodnie nazwał Górami Sarmackimi (Alpami Sarmackimi) a Tatry Alpami Węgierskimi((A. Jackowski, S. Liszewski, A. Richling, op. cit., s. 23.)). Przedstawił opis miast polskich i informacje o charakterze etymologicznych.
Kolejną postacią ważną dla rozwoju polskiej geografii był pochodzący z Olkusza Marcin Bylica (ok. 1433- ok. 1493). W latach 1452- 1459 studiował, a następnie wykładał na Akademii Krakowskiej((J. Chadera, F. Kiryk, Słownik Biograficzny Historii Polski, tom II, Wrocław- Warszawa- Kraków 2005, s. 926.)). Po 1459 r. był wykładowcą w Bolonii, Preszburgu i Budzie. Swoją wiedzą zaskarbił życzliwość króla Węgier Macieja Korwina. Marcin Bylica wymierzył m.in. położenie geograficzne węgierskich miast((J. Retinger, op. cit., s. 42.)). W swoim testamencie zapisał Akademii Krakowskiej przyrządy astronomiczne m.in. globus, astrolabium i torquentum.
Związany z krakowską uczelnią był również Jan z Głogowa (Głogowczyk, Głogowita, Glogoviensis). Urodził się on ok. 1445 r. w Głogowie w rodzinie Schellingów a zmarł w Krakowie 11 lutego 1507 r(( K. Krauze- Błachowicz Jan z Głogowa Tradycja gramatyki spekulatywnej, Warszawa 2008, s. 69.)). Wiosną 1462 r. zapisał się do Akademii Krakowskiej. W 1468 r. został magistrem Sztuk. Do swojej śmierci był związany z Wydziałem Sztuk krakowskiej uczelni, na której prowadził wykłady.
W 1476 r. został prepozytem Collegium Minus a od 1484 r. członkiem Collegium Maius i prowizorem Bursy Ubogich. Dwukrotnie był dziekanem Wydziału Sztuk było to w semestrze letnim 1478 r. oraz w zimowym 1489/1490. Ten wybitny uczony napisał kilkadziesiąt dzieł z zakresu logiki, gramatyki, filozofii, geografii oraz astrologii. W dziedzinie geografii był autorem komentarzy do Geografii Ptolemeusza i pierwszym uczonym, który wprowadził do literatury naukowej nazwę „novus mundus”– „Nowy Świat”, pod którą rozumiano kontynent amerykański((A. Jackowski, S. Liszewski, A. Richling, op. cit., s. 27.)). Był autorem książki Introductorium cosmographiae, której tematyka dotyczyła kwestii związanych z astronomią i geografią. Jan z Głogowa propagował także odkrycia geograficzne Hiszpanów oraz Portugalczyków((K. Krauze- Błachowicz, op. cit., s. 74.)).
Ważnym dla tego tematu geografem był też Maciej z Miechowa zwany Miechowitą (1457- 1523), który był także historykiem, nadwornym lekarzem króla Zygmunta Starego a także rektorem Akademii Krakowskiej. W 1517 r. opublikował dzieło Traktat o dwóch Sarmacjach azjatyckiej i europejskiej i o tym, co się w nich znajduje (Tractatus de duabus Samatiis, Asiana et Europiana et de contentis in eis)((Dziewięć wieków…, s. 38.)). W 1535 r. zostało ono przetłumaczone z języka łacińskiego na język polski. Było to pierwsze geograficzne dzieło w języku polskim i pierwsza nowożytna praca o tej części Europy((A. Jackowski, S. Liszewski, A. Richling, op. cit., s. 27.)). Książka ta, przez wiele lat była dla naukowców jedynym źródłem o Europie Środkowo- Wschodniej. Sarmacja europejska rozciągała się między Wisłą a Donem, azjatycka od Donu do okolic Morza Kaspijskiego. Maciej z Miechowa obalił tezę o istnieniu w tej części Europy gór Hiperborejskich i Ryfejskich, a także, że rzeki z tych okolic nie wypływają z pasm górskich, lecz z terenów nizinnych. Warto dodać, że Miechowita w przeciwieństwie do np., Długosza praktycznie nie odbywał podróży((Dziewięć wieków…, s. 38- 39.)).
Innym wykładowcą Akademii Krakowskiej był Wawrzyniec Korwin (ok. 1465- 1527), prywatnie przyjaciel Mikołaja Kopernika. Wawrzyniec Korwin był autorem pierwszego polskiego podręcznika kosmografii Cosmographia dans manuductionem in tabulas Ptholomei wydanego ok. 1496 r. w Bazylei((A. Jackowski, S. Liszewski, A. Richling, op. cit., s. 26.)).

Autor: Dominik Flisiak

Dominik Flisiak