Kategorie
Starożytność

Stos Hefajstiona jako przykład sztuki sepulkralnej w czasach Aleksandra III

114. Gdy już odprawił posłów (Aleksander) zajął się organizacją pogrzebu Hefajstiona. I z tak wielkim zaangażowaniem zajął się organizacją pogrzebu, żeby nie tylko przewyższyć wszystkie inne pochówki ludzi, i żeby też już nikt już nigdy nie miał bardziej wystawnego pogrzebu.
115. Każdy z wodzów i przyjaciół, ponieważ chciał się przypodobać królowi, dostarczył różne wizerunki z kości słoniowej i złota, i także innych podziwianych rzeczy przez ludzi. Sam król natomiast zebrał architektów i tłum artystów. Zburzył kawałek muru na długości dziesięciu stadiów, zebrał wypaloną cegłę i przygotował równy grunt, i zbudował czworoboczny stos. Każdy bok miał długość stadionu (180 m). Podzielił stos na trzydzieści segmentów, wyłożył dachy pniami palm. Całej tej konstrukcji nadał kształt czworoboku i zaczął okładać wokół wszelkimi dekoracjami. Złote dzioby penter (okrętów wojennych – pięciorzędowców) wypełniły fundament, w liczbie dwustu czterdziestu. Na każdej belce znajdowało się po dwóch łuczników, oni klęczeli na kolanie, i stały pięciołokciowe posągi uzbrojonych mężczyzn (2,5 m), a pomiędzy priorami były czerwone, miękkie kobierce. Powyżej tych opisanych, drugi poziom zajmowały piętnastołokciowe (7 m) pochodnie, na rękojeściach miały złote wieńce. Na palnikach były orły z rozpostartymi skrzydłami, patrzące w dół, a przy ich podstawach były smoki patrzące w górę na orły. Fryzy wypełniała duża ilość zwierząt łownych w scenach polowań. Czwarty poziom wypełniała złota centauromachia, piątą lwy i byki na przemian złote. Część wyższą pokryły macedońskie i barbarzyńskie wojska zwycięskie i wojska pokonanych. Na szczycie karawanu stały syreny, całkowicie puste wewnątrz, i które ukrywały pieśniarzy, którzy byli w środku i śpiewali pieśni żałobne zmarłemu. Wysokość tej budowli miała więcej niż sto trzydzieści łokci. W dekoracji pogrzebu współzawodniczyli dowódcy, wszyscy żołnierze, posłowie i miejscowi. Podsumowując to wszystko, mówię, że pogrzeb kosztował więcej niż dwanaście tysięcy talentów((Tłumaczenie autora. )).
Olbrzymia konstrukcja stosu musiała powstawać przez kilka miesięcy, a w jej budowie uczestniczyło wielu ludzi. Detale architektoniczne wykonane były z niewypalonej gliny i prawdopodobnie pozłacane((O. Palagia, op. cit., s. 169. )). Ponieważ do wzniesienia postumentu wykorzystano cegły pochodzące z murów Babilonu, można domniemywać, że przynajmniej część ozdób karawanu pochodziła z babilońskich pałaców i darów różnych ludzi. Zgromadzeni na pogrzebie Macedończycy wrzucali na stos broń i cenne przedmioty, co można wytłumaczyć nie tylko spełnieniem rytuałów i godnego pożegnania nielubianego przez nich Hefajstiona, ale raczej chęcią przypodobania się Aleksandrowi. Podczas kremacji zwłok złożono ofiarę z 10 000 zwierząt(( Diod., 17. 115; Arr., An., 7. 14. 9; Ael., VH, 7. 8; W. Heckel, op. cit., s. 89; O.Palagia, op. cit., s. 167-173.)). Arrian wspomina igrzyska, które towarzyszyły uroczystości pogrzebowej: „Igrzyska te były wspanialsze od wszystkich dotychczasowych zarówno pod względem liczby zawodników, jak i pieniędzy na nich wydanych. W sumie 3000 mężczyzn rywalizowało w różnych dyscyplinach”((Flawiusz Arrian, Wyprawa Aleksandra Wielkiego, tłum. H. Gesztoft – Gasztold, Wrocław 1963, s. 373.)).
Z powyższych rozważań wynika, że Aleksander Wielki był mecenasem artystycznym całego przedsięwzięcia budowy stosu. Być może stos był prototypem, makietą grobowca mauzoleum, który Aleksander zamierzał wybudować dla Hefajstiona. Nie wiemy gdzie Hefajstion został pochowany. Milczą na ten temat źródła historyczne i archeologiczne. Najświeższą wiadomością dotyczącą jego miejsca pochówku jest hipoteza archeologa Kateriny Peristeri, która kieruje badaniami grobowca w Amfipolis. Według niej jest to heroon poświęcony Hefajstionowi. Wskazuje na to inskrypcja, z której odczytano wyraz parelavon (otrzymał) i monogram Hefajstiona((http://archeowiesci.pl/2015/10/02niezwykly-grobowiec-z-amfipolis-coraz-wiecej-hipotez/, [data dostępu: 14. 10. 2015 r.].)). Czy złożono tu szczątki przyjaciela Aleksandra? Być może był to tylko pomnik kultu i kolejny dowód na uznawanie Hefajstiona jako herosa. Oczywiście powyższa hipoteza jako jedna z wielu dotyczących grobowca w Amfipolis, czeka na weryfikację.
Stos był wyrazem żalu i symbolem propagandowym. Pompatyczny wygląd budowli sprawiał wrażenie świątyni pogrzebowej. Olbrzymia konstrukcja była wytworem synkretycznym, pomieszaniem kultury greckiej i orientalnej. Charakterystyczną cechą ornamentyki stosu i formy pogrzebu był przepych i bogactwo. Eklektyzm nawiązywał do ideologii imperium Aleksandra Wielkiego. Aleksander polecając zbudować stos mógł jego koncepcję zaczerpnąć z opisu tumulusów ulubionych bohaterów homeryckich: Patroklesa, Achillesa i Protesilasa. Rozpacz Aleksandra po śmierci Hefajstiona dostarcza oczywistego i jasnego punktu odniesienia do przedstawionych w Iliadzie scen. Zewnętrzne oznaki bólu Aleksandra jednoznacznie kojarzą się z opisem rozpaczy Achillesa po śmierci Patroklesa. Aleksander, tak jak Achilles pod Troją, kazał sobie ostrzyc włosy na znak żałoby. Stylizowanie się na bohaterów homeryckich to znany motyw w biografii Aleksandra.
Wiedza o stosie pogrzebowym Hefajstiona potwierdza opinię, że w imperium Aleksandra sztuka służyła nie tylko sacrum, ale była głosem władcy i była elementem propagandy państwa. Stos jest przykładem sztuki grecko-orientalnej.

Jerzy Piątkowski

Bibliografia

Opracowania

Badian E., Alexander the Great between Two Thrones and Heaven: Variations on an Old Theme,[w:] Small A. M. (red.), Subject and Ruler: The Cult of Ruling Power in Classical Antiquity: Papers Presented at a Conference Held in the University of Alberta on April 13-15, 1994, to Celebrate the 65ᵗʰ Anniversary of Duncan Fishwick, Ann Arbor, 1996.
Bernhard M., Sztuka grecka IV wieku p.n.e., Warszawa 1974.
Bosworth A. B., Baynham E. J.(red.), Alexander the Great in Fact and Fiction, Oxford 2000.
Briant P., Histoire de l’Empire perse. De Cyrus à Alexandre, Paris 1996.
Brosius M., Alexander and the Persians,[w:] J. Roisman (red.), Brill’s Companion to Alexander the Great, Leiden-Boston 2003.
Fischer – Fabian S., Aleksander Wielki, przeł. R. Wojnakowski, Warszawa 2000.
Flawiusz Arrian, Wyprawa Aleksandra Wielkiego, tłum. H. Gesztoft-Gasztold, Wrocław 1963.
Hamilton J. R., Plutarch, Alexander, Bristol 1999.
Hammond N. G. L., The Death and Obsequies of Hephaestion, „Liverpool Classical Monthly” nr 20,1995, s. 36-41.
Heckel W., The Marshals of Alexander’s Empire, London-New York 1992.
Koldewey R., The Excavations at Babylon, London 1914.
Kwintus Kurcjusz Rufus, Historia Aleksandra Wielkiego, przekład zespołowy pod red. L. Winniczuk, Warszawa 1976.
Fox R., The Search for Alexander, Boston-Toronto 1980.
McKechni P., Diodorus Siculus and Hepaestion’s Pyre, ,,Classical Quarterly” nr 45, Oxford 1955, s. 418-432.
Mielczarek M., Mennictwo starożytnej Grecji, Warszawa- Kraków 2006.
Nawotka K., Aleksander Wielki, Wrocław 2007.
Oates J., Babylon, London 1986.
Overbeck J. A., Die antiken Schriftquellen zur Geschichte der bildenden Künste bei den Griechen, Leipzig 1868.
Palagia O., Hephaestion’s Pyre and the Royal Hunt for Alexander, [w:] Bosworth A. B., Baynham E. J. (red.), Alexander the Great in Fact and Fiction, Oxford 2000.
Phillips G., Morderstwo w Babilonie, przekł. M. Wyrwas-Wiśniewska, Warszawa 2004.
Rachet G., Słownik cywilizacji greckiej, przeł. E. Papuci-Władyka, Katowice 2006.
Reames-Zimmerman J., The Mourning of Alexander the Great, ,,Syllecta Classica” nr 12, 2001, s. 121-129.
Saunders N. J., Tajemnica grobowca Aleksandra Wielkiego., przekł. S. Rzepka, Warszawa, 2007.
Vokotopoulou J. P., Oι ταϕικοί τύμβοι τις Αινείας, Athinai 1990.
Worthington J., Aleksander Wielki. Człowiek i bóg, przekł. A. Wypustek, Wrocław 2007.

Polskie przekłady wybranych źródeł starożytnych
Flawiusz Arrian, Wyprawa Aleksandra Wielkiego, przekł. H. Gesztoft-Gasztold, Wrocław 2004.
Kwintus Kurcjusz Rufus, Historia Aleksandra Wielkiego, przekł. zespołowy pod red. L. Winniczuk, Warszawa 1976.
Marcus Junianus Justynus, Zarys dziejów powszechnych starożytności na podstawie Pompejusza Trogusa [z dodatkiem Prologów], przekł. I. Lewandowski, Warszawa 1988.
Plutarch, O szczęściu czy dzielności Aleksandra, przeł. i oprac. K. Nawotka, Wrocław 2003.
Plutarch z Cheronei, Żywot Aleksandra [w:] Żywoty sławnych mężów, przekł. M. Brożek, Wrocław 1976.
Internet
http://archeowiesci.pl/2015/10/02niezwykly-grobowiec-z-amfipolis-coraz-wiecej-hipotez/

Zdjęcie tytułowe: Rekonstrukcja stosu pogrzebowego Hefajstiona. (A. M. Chugg), źródło: Saunders N. J., Tajemnica grobowca Aleksandra Wielkiego, przkł. S. Rzepka, Warszawa, 2007, wklejka między stronami 32-33. via Autor

Autor: Jerzy Piątkowski

Jerzy Piątkowski - absolwent Instytutu Historii na Uniwersytecie Jana Kochanowskiego w Kielcach. Obecnie doktorant IV roku historii na UJK w Kielcach. Tematem pracy doktorskiej jest Mecenat artystyczny w czasach Filipa II i Aleksandra Wielkiego. Interesuję się archeologią i historią. Od kilku lat uczestniczy w wykopaliskach archeologicznych na terenie Grecji. Dokonuje kwerend w uniwersyteckich bibliotekach greckich. Prowadzi badania in situ.