Kategorie
Starożytność

Stos Hefajstiona jako przykład sztuki sepulkralnej w czasach Aleksandra III

Aleksander, wbrew macedońskim formom pochówku, kazał zabalsamować zwłoki Hefajstiona. Balsamowaniem zajęli się kapłani egipscy i babilońscy. Władca wprowadził żałobę na całym Wschodzie. „Wygaszono perskie ognie królewskie, co w państwie Achemenidów czyniono tylko po śmierci króla”(( Arr., An., 7. 15. 1; K. Nawotka, op. cit., s. 503.)). Aleksander na znak żałoby obciął włosy((Arr., An., 7. 14. 8.)) i rozkazał również ściąć grzywy i ogony swych koni i mułów. Glaukiosem, lekarzem który opiekował się Hefajstionem, „zajęli się kaci”((Arr., An., 7. 14. 7.)) i z polecenia władcy ukrzyżowano go((Ibidem.)). Aleksander zakazał w całym kraju wszelkich rozrywek, przedstawień, tańca, gry na flecie i innych instrumentach(( Plu., 72. 3.)), zburzył świątynię Asklepiosa w Ekbatanie((Arr., An., 7. 14. 9.)). Aleksander zamierzał ustanowić kult boski Hefajstiona – chiliarchy, zastępcy naczelnego wodza w Królestwie Azji i dowódcy Królewskiej Hipparchii – jazdy towarzyszy((J. Worthington, op. cit., s. 235.)). Po jego śmierci Aleksander nie wyznaczył nowego dowódcy konnicy, lecz polecił nazywać ją odtąd „oddziałem Hefajstiona”((Arr ., An., 7. 15. 4.)). Ponadto wysłał posłańców do wyroczni w świątyni Zeusa – Amona w Siwah, by uzyskać odpowiedź na pytanie: ,,Czy można oddawać zmarłemu Hefajstionowi cześć jako bogu?”((Arr., An., 7. 9 ; S. Fischer-Fabian, Aleksander Wielki, przeł. R. Wojnakowski, Warszawa 2000, s. 244.)). Wyrocznia zezwoliła na czczenie Hefajstiona jako herosa, półboga((Arr., An., 7. 23. 8.)). Istnienie heroicznego kultu Hefajstiona potwierdzają artefakty z Aten i Pelli. Jak wielką wagę przywiązywał do tego Aleksander, świadczy fakt, że ludzie z jego otoczenia „składali przysięgę na bogów i na Hefajstiona”((Arr., An., 7. 14. 2-7; Diod. 17. 114. 4-5, 17. 115. 6; Plu., Alex., 72. 3; Plu., Pel., 34. 2; Ael., VH, 7. 8; Luc., Cal., 17; Just., 12. 12; W. Heckel, op. cit., s. 89-90; P. Briant, Histoire de l’Empire perse. De Cyrus à Alexandre, Paris 1996, s. 260-262; E. Badian, Alexander the Great between Two Thrones and Heaven: Variations on an Old Theme, [w:] A. M. Small (red.), Subject and Ruler: The Cult of Ruling Power in Classical Antiquity: Papers Presented at a Conference Held in the University of Alberta on April 13 – 15, 1994, to Celebrate the 65ᵗʰ Anniversary of Duncan Fishwick, Ann Arbor 1996, s. 25; M. Brosius, Alexander and the Persians, [w:] J.Roisman (red.), Brill’s Companion to Alexander the Great, Leiden-Boston 2003, s. 181; Hamilton op. cit., s. 200-201; O. Palagia, Hephaestion’s Pyre and the Royal Hunt for Alexander, [w:] A. B. Bosworth, E. J. Baynham (red.), Alexander the Great in Fact and Fiction, Oxford 2000, s. 168; J. Reames – Zimmerman, The Mourning of Alexander the Great, [w:] ,, Syllecta Classica” 12, 2001, s. 121- 129;)). Takie postępowanie było niewątpliwie korzystne politycznie, a oddający cześć Hefajstionowi mogli liczyć na łaskę Aleksandra. W Muzeum Archeologicznym w Salonikach można zobaczyć relief wotywny wystawiony herosowi Hefajstionowi przez Dionizosa. Kleomenes z Naukratis((Kleomenesa w 332/331 r. Aleksander mianował odpowiedzialnym za wschodnią część Egiptu, ale de facto został satrapą Egiptu ze stolicą w nowo założonej Aleksandrii.)) otrzymał polecenie wybudowania heroonu Hefajstiona w Aleksandrii i na wyspie Faros. Perdikkas, którego Aleksander po śmierci Hefajstiona Amyntorosa wyznaczył na chiliarchę imperium, przetransportował zwłoki do Babilonu. Podobno sam Aleksander przez pewien odcinek drogi powoził wozem.
Najprawdopodobniej najdroższe w historii uroczystości pogrzebowe((Arr., An., 7. 15. 5.)) odbyły się wiosną 323 r. przed Chr., a każda prowincja imperium partycypowała w kosztach uroczystości i wspaniałej budowli – stosu pogrzebowego. „Prywatne donacje pochodziły od Aleksandra, ale też od marszałków, perskiej arystokracji, zagranicznych dyplomatów i wysłanników, którzy pragnęli w ten sposób zyskać względy króla(( N. J. Saunders, Tajemnica grobowca Aleksandra Wielkiego., przekł. S. Rzepka, Warszawa, 2007, s. 38.)). (…) przyjaciele, widząc gorące przywiązanie króla do Hefajstiona i chcąc się wkraść w jego łaski, prześcigali się w obmyślaniu sposobów, jak rozsławić i uświetnić pamięć zmarłego. (…) Eumenes, ponieważ zdawał sobie sprawę, że naraził się królowi swoim konfliktem z Hefajstionem, namówił wielu towarzyszy broni, żeby nie szczędzili trudu dla uczczenia pamięci Hefajstiona i sam dał sporą sumę pieniędzy, ażeby uświetnić uroczystości pogrzebowe. Za nim poszli inni”(( Kwintus Kurcjusz Rufus, op. cit., s. 365.)). Plutarch (Alex. vit., 72) jako architekta stosu podaje Stasikratesa. Należy sądzić, że imię to zostało zniekształcone i chodzi o Dejnokratesa, nadwornego architekta Aleksandra Wielkiego(( Zob. M. Bernhard, Sztuka grecka IV wieku p.n.e., Warszawa 1974, s. 447; O Chejrokratesie pisze Saunders, op. cit., s. 38.)). Stos przeznaczony dla Hefajstiona został przez Diodora określony jako πυϱά, a Grecy nie znali takiej formy budowli pogrzebowej. Można ją porównać ze wspaniałym pięciopiętrowym katafalkiem, którego inspiracją być może został zikkurat Marduka, Mauzoleum w Halikarnasie lub grobowiec Cyrusa w Pasargadaj. Niektórzy badacze przekaz Diodora, uważają za artystyczny opis dzieła sztuki i twierdzą, że plany budowli nigdy nie zostały zrealizowane((K. Nawotka, op. cit., s. 505.)). Sądzą ponadto, że jest to opis grobowca, który Aleksander planował wznieść dla Hefajstiona((Diod., 17. 115. 1-5; R. Lane Fox, The Search for Alexander, Boston-Toronto 1980, s. 384- 385; A. B. Bosworth, Conquest and Empire:The Reign of Alexander the Great, Cambridge 1988, s. 164; P. McKechni, Diodorus Siculus and Hepaestion’s Pyre, [w:] ,, Classical Quarterly” 45, s. 418- 432; O. Palagia, op. cit., s. 167- 168.)). Przeczy tym twierdzeniom znalezisko śladów po olbrzymim stosie zidentyfikowane w czasie badań archeologicznych prowadzonych w Babilonie na początku XX wieku. Odsłonięto tam mierzącą 7,5 m platformę, na której ułożono stos. Znaleziono też odciski spalonych pni palmowych(( R. Koldewey, The Excavations at Babylon, London 1914; J. Oates, Babylon, London 1986. )).

Autor: Jerzy Piątkowski

Jerzy Piątkowski - absolwent Instytutu Historii na Uniwersytecie Jana Kochanowskiego w Kielcach. Obecnie doktorant IV roku historii na UJK w Kielcach. Tematem pracy doktorskiej jest Mecenat artystyczny w czasach Filipa II i Aleksandra Wielkiego. Interesuję się archeologią i historią. Od kilku lat uczestniczy w wykopaliskach archeologicznych na terenie Grecji. Dokonuje kwerend w uniwersyteckich bibliotekach greckich. Prowadzi badania in situ.