Sarkofag Aleksandra (Abdalonymosa)

Streszczenie Summary
Sarkofag został odkryty w 1887 roku przez tureckiego archeologa, historyka i malarza, Osmana Hamdy Beja podczas wykopalisk na królewskiej nekropoli w Sydonie, w Libanie. Datowany na późny czwarty wiek przed Chrystusem ( 312- 310 ). Ten wielki marmurowy sarkofag ze znakomicie wyrzeźbionymi płaskorzeźbami jest nazywany Sarkofagiem Aleksandra, ponieważ na dekorującym go dookoła reliefie widnieje Aleksander i jego żołnierze. Sarkofag prawdopodobnie został wykonany dla króla Sydonu, Abdalonymosa (mianowanego na to stanowisko przez Aleksandra bezpośrednio po bitwie pod Issos – 333 przed Chr., który zmarł w 312 roku). Sarkofag zbudowany z marmuru pentelickiego, nosi ślady polichromii i ma formę greckiej świątyni. Płaskorzeźby na sarkofagu uważano za najwytworniejszy przykład sztuki hellenistycznej. Sarkofag z dużym prawdopodobieństwem wykonali Grecy. Rzeźbiarz, kimkolwiek był, był jednym z najlepszych jacy kiedykolwiek istnieli. Wspaniały biały marmur sarkofagu był początkowo pomalowany żywymi, jaskrawymi barwami. Włócznie, łuki i uzdy koni były wykonane ze złota. Dzieło jest niepospolite, dobrze zachowane i powszechnie znane z wysokiej wartości estetycznej. /td> The sarcophagus was discovered in 1887 by Turkish archaeologist, historian and painter, Osman Hamdi Bey during excavations on royal necropolis at Sidon, in Lebanon. It dates to the late fourth century BC (312- 310). This great marble sarcophagus with its exequisite carved friezes is called the ‘ Alexander Sarcophagus’, because on the relief that decorates it is about Alexander and his soldiers. It was probably made for the King of Sidon, Abdalonymus (appointed by Alexander immediately following the Battle of Issus (333 BC), who died in 312 BC. The sarcophagus is constructed of Pentelic marble retaining traces of its polychromy, in the form of a Greek temple. The carving on the sarcophagus is regarded as being among the most exquisite examples of Hellenistic art ever discovered. The sarcophagus was almost certainly made by Greeks. The sculptor, whoever he was , was one of the best there ever was. Along each of the sides are vividly depicted battle and hunting scenes in high relief and astonis realistic details. In place, the marble still retains some traces of paint. This magnificent white marble sarcophagus was originally painted in the brightest of colours. The spears, bows and briedles for the horses were all fabricated in solid gold. The work is remarkably well preserved and has been celebrated for its high aesthetic achievement.
Hasła indeksowe Key Words
 Aleksander Wielki, sarkofag, Abdalonymos, sztuka hellenistyczna Alexander, sarcophagus, Abdalonymus, Hellenistic art

Jerzy Piątkowski
Sarkofag Aleksandra (Abdalonymosa)
Sarkofagiem Aleksandra nazwana została antyczna kamienna trumna odnaleziona w 1887 roku przez Osmana Hamdy Beya na królewskiej nekropoli w Sydonie, dzisiejszym południowym Libanie. Jego nazwa pochodzi od zdobiącego go reliefu z przedstawieniem Aleksandra Wielkiego. Malarz i antykwariusz Hamdy Bey odkrył w tym samym pomieszczeniu jeszcze trzy wytworne sarkofagi, należące do ważnych obywateli z czasów Aleksandra. W momencie znalezienia, w tzw. sarkofagu Aleksandra odkryto trochę zmurszałych kości, resztki purpurowego pasa i płócienne bandaże, które służyły do mumifikacji zwłok. Przed sarkofagiem leżał miniaturowy srebrny toporek.
Powstanie sarkofagu datuje się na lata 312-310 przed Chr. Datę tę ustalono na podstawie sceny ze strony C przedstawiającej obraz z bitwy pod Gazą (312 przed Chr.) Obecnie sarkofag przechowywany jest w Muzeum Archeologicznym w Stambule. Przypuszcza się, że należał do satrapy Sydonu – Abdalonymosa((V. von Graeve , Der Alexandersarkophag und seine Werkstatt, Berlin 1970; cyt. M. Bernhard, Sztuka grecka IV wieku p. n. e., Warszawa 1974, s. 441 n.)). Abdalonymos, jedyny męski członek dynastii królewskiej, został wyniesiony na tron przez Hefajstiona na polecenie Aleksandra. Abdalonymos, jako pierwszy Azjata, został wciągnięty do grona hetajrów Aleksandra((K. Nawotka, Aleksander Wielki, Wrocław 2007, s. 265.)).
Przedstawienia na sarkofagu pochodzą z okresu kiedy żył Abdalonymos i Aleksander, co udowodnił von Graeve. Abdalonymos brał udział w bitwie pod Gazą i być może poległ w niej, ponieważ ostatnie monety bite przez niego pochodzą z 312 roku przed Chr. Data jego śmierci budzi kontrowersje. Mógł to być również rok 306-305 przed Chr((O. Palagia, Hephaestion’s Pyre and the Royal Hunt of Alexander, [ w: ] A. B. Bosworth , E. J. Baynham (red.) Alexander the Great in Fact and Fiction, Oxford 2002, s. 196; W. Heckel, The Marshals of Alexander’s Empire, London 1992, s. 69)). lub 311((B. S. Ridgway, Review of ,,Der Alexander- Sarkophag”, by Karl Schefold, [ w: ] ,,American Journal of Archaeology” nr 73, Baltimore 1969, s. 482.)).
Wizerunek Aleksandra i jego towarzyszy w czasie polowania na lwy jest często interpretowany jako odzwierciedlenie polowań w górach Libanu, którymi nowo mianowany król Sydonu zabawiał swego dobroczyńcę i jego hetajrów((Arr., An.,2.15.6; Ath., 12.41; Curt., 4.1.15-26; Diod., 17.47 (opowieść omyłkowo umiejscowiona w Tyrze); Plu., Mor., 340 c-e (opowieść omyłkowo umiejscowiona w Pafos na Cyprze); Just., 11.10.8-9. Także: R. Lane Fox, Aleksander the Great, London 1973, s. 180-181; J. E. Attkinson, A Commentary on Q. Curtius Rufus’ Historiae Alexandri Magni Books 3 and 4, Amsterdam 1980, s. 278-283; A. Stewart, Faces of Power: Alexander’s Image and Hellenistic Politics, Berkeley-Los Angeles-Oxford 1993, s. 294-306; W. Heckel, Resistance to Alexander the Great, [w:] L. A. Tritle (ed.), The Greek World in the Fourth Century: From the Fall of the Athenian Empire to the Successors of Alexander, London-New York 1997, s. 199; M. Sartre, D’ Alexandre à Zénobie. Histoire du Levant antique, IV ͤ siècle avant J.-C.- III ͤ siècle après J.C., Paris 2001, s. 44, 72; K. Nawotka, Plutarch, O szczęściu czy dzielności Aleksandra, przeł. i opr. K. Nawotka, Wrocław 2008, s. 128-129.)).
Zabytek to prostokątna skrzynia, ustawiona na wysokim, profilowanym, bogato zdobionym cokole, zwieńczona dekoracyjnym gzymsem((S. Maggi, Grecja. Historia i skarby antycznych cywilizacji, Warszawa 2008, s. 186-187.)). Skrzynię pokrywa dwuspadowa pokrywa ,,tworząca nad wąskimi stronami przyczółki, których rogi są ozdobione akroterionami”((M. Bernhard, op. cit., s. 431.)).
Sarkofag wyrzeźbiono z dwóch wielkich, ważących po około 15 ton, bloków marmuru pentelickiego. Ten kamień białego koloru pozyskiwano w kamieniołomach na zboczu góry Pentelikon, na północny wschód od Aten, a stosowano go tylko do wykonania najważniejszych rzeźb i ozdabiania takich budowli. Użycie go do zbudowania sarkofagu świadczy o zamożności i wielkości jego pierwotnego właściciela lub fundatora, z którego polecenia go wykonano.
Olga Palagia pisze, iż nietypowa forma sarkofagu sugeruje, że powstał z inspiracji kogoś, kto na własne oczy oglądał orszak pogrzebowy Aleksandra, który mijał Sydon pod koniec 321 roku w drodze z Babilonu do Memfis, pod zbrojną eskortą żołnierzy Ptolemeusza((O. Palagia, op. cit., s. 186.)). Jaki związek miałoby oglądanie orszaku wiozącego pozłacaną mumię Aleksandra, insygnia królewskie i malowidła z powstaniem sarkofagu w takiej formie? Próby odpowiedzi na to pytanie podjął się Saunders. Według niego sarkofag Aleksandra był ,,artystyczną transformacją katafalku Aleksandra, pokrytego bardzo bogatą dekoracją”((N. Saunders, Tajemnica grobowca Aleksandra Wielkiego, przekł. S. Rzepka, Warszawa 2007, s. 160.)). Karl Schefold w swojej pracy sugeruje, że sarkofag powstał w czasie, kiedy jeszcze żył Aleksander i nawet Abdalonymos, a grób tego ostatniego był ukończony przed jego śmiercią. Autor datuje jego powstanie na krótko po bitwie pod Issos((K. Schefold, Der Alexander-Sarkophag, Frankfurt am Main-Berlin 1968, passim.)). Komu i dlaczego zależało na stworzeniu czegoś, co jest w dużym stopniu naśladowaniem świetności karawanu i kto wydał ogromną sumę na zrealizowanie tej ambicji? Kto chciał, aby jego ,,oprawa” podróży w zaświaty była porównywalnie wspaniała? Nie znamy odpowiedzi na to pytanie. Jednak wiele wskazuje, że taką osobą mógł być ostatni rodowity fenicki król Sydonu.
Plan przedstawień, forma i fryzy dekoracyjne zawierają odniesienia do Aleksandra, mentora i imperatora Abdalomynosa. Na sarkofagu możemy doszukać się wpływu sztuki rzeźbiarskiej Lizypa, szczególnie w sposobie stworzenia kompozycji i ukazania sylwetek ludzkich((S. Maggi, op. cit., s. 187.)).
Skrzynia sarkofagu ma wysokość 1,26 m, a wraz z pokrywą 1,95 m. Pole płaskorzeźby o wysokości 0,58 m. Długość sarkofagu: dół – 3,18 m, góra – 3,02 m. Długość krótkiego boku odpowiednio 1,67 m i 1,51 m. Wymiary wnętrza: głębokość 1 m, długość 2,13 m, szerokość 0,63 m. Grubość ścian od 0,33 do 0,44 metra.
Abdalonymos (?) polecił uwiecznić dramatyczne sceny walk na dwóch bokach sarkofagu, a na trzecim starannie stylizowany obraz królewskiego polowania na lwy i pantery. Na długiej stronie A ukazano bitwę Greków z Persami, a wśród walczących na skraju z lewej strony – postać Aleksandra w fantastycznym hełmie z lwiego łba. Aleksander zamierza się włócznią na perskiego jeźdźca, którego koń upadł na kolano. Wojownik ma głowę zwróconą ku Aleksandrowi, a nad nią trzyma wzniesiony w prawej ręce miecz. Jeździec stara się być może zeskoczyć z konia, gdyż przekłada nad końskim łbem lewą nogę i pomaga sobie ręką. Koń Aleksandra ukazany został w momencie, gdy stanął dęba, bo został trafiony w pierś perską strzałą. Na ziemi pod końskim brzuchem leży na lewym boku zabity Pers. Postać ta ukazana jest od tyłu. Scena ta najprawdopodobniej upamiętnia bitwę pod Issos((O. Palagia, op. cit., s. 188.)). Za takim odczytaniem sceny ze strony A świadczy fakt, że ta bitwa miała decydujące znaczenie dla Sydonu i zdecydowała o mianowaniu Abdalonymosa satrapą. Aleksandra w scenie bitewnej przedstawiono jako uosobienie siły, energii i bohaterstwa.

Autor: Jerzy Piątkowski

Jerzy Piątkowski - absolwent Instytutu Historii na Uniwersytecie Jana Kochanowskiego w Kielcach. Obecnie doktorant IV roku historii na UJK w Kielcach. Tematem pracy doktorskiej jest Mecenat artystyczny w czasach Filipa II i Aleksandra Wielkiego. Interesuję się archeologią i historią. Od kilku lat uczestniczy w wykopaliskach archeologicznych na terenie Grecji. Dokonuje kwerend w uniwersyteckich bibliotekach greckich. Prowadzi badania in situ.