Kategorie
XX i XXI wiek

Obóz dla wysiedlonych w Cerekwicy

Osadzonym w obozie Polakom dokuczała ciasnota, brak właściwego wyżywienia oraz poczucie niepewności co do dalszego losu. Posiłki wydawano trzy razy dziennie. Składały się na nie: na śniadanie – kawa i kawałek suchego chleba, na obiad – danie jednogarnkowe – zupa z kapusty, brukwi lub ziemniaków. Na kolację także wydawano kromkę czarnego chleba i kawę. Dzienna porcja chleba wynosiła 400 g na osobę. Małym dzieciom podawano w niewielkiej ilości mleko. Dzienny koszt wyżywienia jednej osoby wynosił 30 fenigów. Produkty żywnościowe były dostarczane z urzędu landrata. Dowódca żandarmerii w Jarocinie zabronił dostarczania do obozu dodatkowego wyżywienia. Pozostała w majątkach wysiedlonych służba dostarczała do obozu paczki z żywnością, jednak tylko część z nich trafiała do rąk wysiedlonych, resztę żandarmi konfiskowali. Lekarstwa, środki higieniczne oraz tytoń miały być dostarczane do obozu w małych ilościach raz w miesiącu.
Zarządca majątku w Cerekwicy mógł zlecić osadzonym w obozie wykonywanie prac porządkowych. Oprócz wyznaczonych do pomocy w kuchni kobiet wysiedleni nie pracowali. Wolno im było chodzić po parku i podwórzu, obowiązywał jednak zakaz podchodzenia do opłotowania.
Po pierwszych dniach oszołomienia i dezorganizacji internowani zaczęli organizować sobie życie, tak jak było to możliwe w obozowych warunkach. W zasadzie Niemców nie obchodziło, co robimy cały dzień; ważna była tylko obecność wszystkich na rannym i wieczornym apelu. (…)
Pani Jelakowa, jedyna mama pamiętająca o zabraniu miski do kąpania niemowlęcia, udzielała porad innym matkom, które nigdy na co dzień dziećmi się nie opiekowały i nie miały pojęcia, jak należy je karmić i przewijać.
Starszymi dziećmi zajęła się wykwalifikowana nauczycielka, którą internowano razem z jej chlebodawcami. O ile dobrze pamiętam, była nią Kazimiera Jankowska, stale mieszkająca w Poznaniu. Prowadziła lekcje po dwie godziny dziennie dla dzieci młodszych i dwie godziny dla starszych. Dzieci siadały na łóżkach, dla nauczycielki znaleziono krzesło i mały stolik. Rodzice byli bardzo wdzięczni tej pani, że zechciała zająć się ich pociechami i uczyć je w tych nienormalnych warunkach. Po południu starsze dziewczęta organizowały dla dzieci wspólne zabawy.
Moje rówieśnice, wśród nich i mnie zagoniono do obierania ziemniaków w piwnicy budynku gospodarczego, w którym na parterze mieściła się kuchnia. Maryla, najsprytniejsza z nas wszystkich, wynalazła sposób na pieczenie placków kartoflanych. (…)
Nie pamiętam już, kto pierwszy zaproponował wygłaszanie wykładów, a właściwie pogadanek dla dorosłej części internowanych. Przedmiot pogadanek stanowiły najczęściej wspomnienia z podróży, spotkania z ciekawymi ludzi, nie zabrakło również wykładów z historii sztuki oraz na temat uprawy roli czy hodowli. Potem wywiązywała się dyskusja, nierzadko przeciągająca się do chwili, kiedy gaszono światła, to jest do godziny dziesiątej. Nie umiem teraz ocenić poziomu owych wykładów, ale jedno wiem, że spotkania te zapełniały w miły i pożyteczny sposób długie jesienne wieczory(( J. Konopińska, Tamten wrocławski rok…, s. 122-123.)).
Wszyscy Polacy więzieni w obozie starali się przystosować do ciężkich warunków wspomagając się wzajemnie i nie doprowadzając do kłótni:
Moją mamę najbardziej zdumiewała łatwość przystosowania się internowanych do warunków, w jakich się znaleźli. Widok hrabiny z wiadrem i miotłą w ręce nie dziwił mnie, mamę natomiast, która lepiej znała życie codzienne tych ludzi, zupełnie szokował. Nie wiem, czy łatwość przystosowania się do innych warunków zależy od kultury, ale wiem, że przez cały czas pobytu w obozie nikt nie pokłócił się z nikim, nie wyniknęła żadna awantura, a internowani z uśmiechem na ustach wykonywali, co do nich należało, choć w duchy na pewno buntowali się, nigdy tego nie okazując(( Ibidem, s. 123.).
8 grudnia 1939 r. komendant obozu oznajmił uwięzionym, że następnego dnia mają być gotowi do wyjazdu. 9 grudnia 1939 r. osadzonych w Cerekwicy przetransportowano na dworzec kolejowy do Jarocina, skąd zostali wywiezieni do Opoczna w Generalnej Guberni((M. Rutowska, Wysiedlenia ludności polskiej…, s. 39.)). W następnych dniach obóz został zlikwidowany, a jego zabudowania służyły organizacji Hitlerjugend((J. Staszak, Obóz wysiedleńczy w Cerekwicy…, s. 121.)).
Romuald Kempf, więziony w obozie w Cerekwicy wspomina te wydarzenia w następujący sposób:
W dniu 8 grudnia zaczęły krążyć wieści, że mają nas gdzieś wywieźć. Wieczorem ogłoszono wszystkim, żeby się przygotować do drogi, gdyż rano 9 grudnia wyjedziemy. Dokąd – nie wiedzieliśmy. Nazajutrz od rana musieliśmy czekać na dworze, a silny mroźny wiatr przenikał do kości. Dopiero około godziny 15 nadjechały ciężarówki i autobusy. Kobiety i dzieci załadowano do autobusów, a mężczyzn z bagażami do ciężarówek i dowieziono na dworzec kolejowy. Tam już czekał długi pociąg załadowany ludźmi z miasta i powiatu. Zanim wysiedleni znaleźli się w tym pociągu, Niemcy trzymali ich przez trzy doby w strasznych warunkach w budynkach poklasztornych. Do tego transportu i nas włączono. Wielu przybyłych z Cerekwicy postradało swoje i tak skąpe bagaże, gdyż niektórzy z żandarmów nie pozwalali ich zabrać z ciężarówek, bijąc nas przy tym kolbami karabinów. (…) Stłoczeni i zgnębieni ruszyliśmy w nieznane. Wagony były pozamykane. Żandarmi nie pozwolili nawet na postojach podać trochę wody, choć jechało z nami wiele dzieci. Wreszcie 10 grudnia późnym wieczorem, po męczącej podróży w wielkim ścisku, stanęliśmy na stacji w Opocznie((R. Kempf, Zanim przyszła wolność…, s. 214-215.)).

Maria Guzek

palac w Cerekwicy, widok wspolczesny- wikimedia commons

Bibliografia:
Źródła:
Archiwalia:
Archiwum Państwowe w Poznaniu, zespół żandarmeria powiatu jarocińskiego, sygn. 53/1017/0/-/2, Evakuierung (spisy inteligencji, Żydów i osób które miały zostać wydalone z Kraju Warty).
Zbiory Muzeum Regionalnego w Jarocinie:
Dokument okręgu żandarmerii Jarocin dotyczący internowania właścicieli dóbr w obozie w Cerekwicy z 29.10.1939 r., sygn. OKS-196,
Pismo komendanta straży obozowej do komendanta żandarmerii w Jarocinie z 30.10.1939 r. (kopia),
Regulamin obozu w Cerekwicy (kopia),
Sprawozdanie komendanta straży obozowej w Cerekwicy z 30.10.1939 r. (kopia), sygn. OKS-197.
Źródła drukowane:
Propozycja utworzenia w każdym powiecie Kraju Warty obozu koncentracyjnego dla Polaków z 27.11.1939 r., [w:] Położenie ludności polskiej w Kraju Warty 1939-1945. Dokumenty niemieckie, wybór i oprac. Cz. Łuczak, Poznań 1987, s. 49-50.
Sprawozdanie wyższego dowódcy SS i policji Warta do Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy z wykonania 1 planu wysiedleń z 18.12.1939 r., [w:] Biuletyn Głównej Komisji Badania Zbrodni Hitlerowskich w Polsce, t. XII, Warszawa 1960.
Wspomnienia i pamiętniki:
Konopińska J., Tamten wrocławski rok 1945-1946. Dziennik, Wrocław 1987.
Kempf R., Zanim przyszła wolność, [w:] Wysiedlenie i poniewierka 1939-1945. Wspomnienia Polaków wysiedlonych przez okupanta hitlerowskiego z ziem polskich wcielonych do Rzeszy, wybór i oprac. M. Dyliński, M. Flejsierowicz, S. Kubiak, Poznań 1974.
Publikacje zwarte:
Abramowicz S., Obozy przesiedleńcze i przejściowe, [w:] Obozy hitlerowskie w Łodzi, red. A. Głowacki, S. Adamowicz, Łódź 1998.
Gładysiak Ł., Zabijajcie wszystkich. Einsatzgruppen 1938-1941, Warszawa 2012.
Grala J., Działalność Związku Nauczycielstwa Polskiego w Jarocinie w latach 1920-1995, Jarocin 1995.
Hitlerowski aparat wysiedleńczy w Polsce. Sylwetki głównych jego „działaczy”, wybór i oprac. W. Szulc, Warszawa 1973.
Kwilecki A., Ziemiaństwo wielkopolskie, Poznań 1998.
Łuczak Cz., Dzień po dniu w okupowanej Wielkopolsce i na Ziemi Łódzkiej (Kraj Warty): kalendarium wydarzeń 1939-1945, Poznań 1993.
Łuczak Cz., Pod niemieckim jarzmem (Kraj Warty 1939-1945), Poznań 1996.
Madajczyk Cz., Generalna Gubernia w planach hitlerowskich: studia, Warszawa 1961.
Nawrocki S., Czarny E., Okres okupacji hitlerowskiej, [w:] Dzieje Jarocina, red. J. Topolski, Poznań 1998.
Non omnis moriar. Groby i sylwetki ziemian z powiatu jarocińskiego, red. W. Dąbrowski, Dobrzyca 2013.
Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939-1945. Informator encyklopedyczny, red. Cz. Pilichowski, Warszawa 1979.
Ossowski A., Obozy przesiedleńcze w Łodzi przy ulicach: Łąkowej, Kopernika, 28 Pułku Strzelców Kaniowskich i Żeligowskiego, [w:] Ludność cywilna w łódzkich obozach przesiedleńczych, red. J. Żelazko, Łódź 2010.
Rutowska M., Lager Glowna. Niemiecki obóz przesiedleńczy na Głównej w Poznaniu dla ludności polskiej (1939-1940), Poznań 2008.
Rutowska M., Wysiedlenia ludności polskiej z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa 1939-1941, Poznań 2003.
Szymański A., Hitlerowskie wysiedlenia ludności polskiej z ziemi pleszewskiej i jarocińskiej w latach 1939-1945, Pleszew 2006.
Artykuły:
Czarny H., Rodzina Krajewskich ze Skoraczewa, w: „Zapiski Jarocińskie” 2007, nr 1 (6), s. 19-47.
Grala J., Generał Michał Gutowski (1910-2006), w: „Zapiski Jarocińskie” 2006, nr 4 (5), s. 37-39.
Jajor J., Stefan Zapłata (1855-1959). Honorowy Obywatel Jarocina, w: „Zapiski Jarocińskie” 2006, nr 2/3 (3/4), s. 55-58.
Kostołowska E., Okupacyjne losy rodziny Chełkowskich ze Śmiełowa, w: „Zapiski Jarocińskie” 2009, nr 3/4 (16/17), s. 38-45.
Kostołowski A., Szkice z przeszłości Śmiełowa, w: „Zapiski Jarocińskie” 1987, nr 13, s. 1-17.
Krzyślak B., Z historii Tarzec i ich właścicieli, w: „Zapiski Jarocińskie” 2009, nr 1/2 (14/15), s. 7-51.
Łuczak A., Straty polskiego ziemiaństwa w powiecie jarocińskim w czasie okupacji hitlerowskiej w latach 1939-1945, w: „Zapiski Jarocińskie” 2009, nr 3/4 (16/17), s. 7-34.
Marczewski J., Hitlerowska polityka wysiedleńcza i jej realizacja w tzw. okręgu Warty, w: „Przegląd Zachodni” 1969, nr 2, s. 263-308.
Rutowska M., Obóz przesiedleńczy w Cerekwicy (październik-grudzień 1939 r.). Wysiedlenia ludności polskiej z Wielkopolski do Generalnego Gubernatorstwa w latach II wojny światowej, w: „Zapiski Jarocińskie” 2005, nr 1, s. 28-52.
Staszak J., Obóz wysiedleńczy w Cerekwicy – miejsce przetrzymywania wielkopolskich ziemian, w: „Dobrzyckie Studia Ziemiańskie” 2010, nr 1, s. 114-121.
Walendowska-Garczarczyk A., Okupacja hitlerowska na ziemi jarocińskiej (1939-1945), cz. II, w: „Zapiski Jarocińskie” 1985, nr 9, s. 1-16.

Autor: Maria Niestrawska

Maria Niestrawska - Absolwentka Wydziału Historycznego Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu ze specjalnością turystyka historyczna i animacja historii. Jej zainteresowania badawcze skupiają się na historii II Rzeczypospolitej oraz historii II wojny światowej, ze szczególnym uwzględnieniem okupacji Wielkopolski oraz wysiedleń ludności polskiej. Pracownik Muzeum Literackiego Henryka Sienkiewicza w Poznaniu Oddział Biblioteki Raczyńskich.