Kategorie
XX i XXI wiek

Upadek idei federalizmu – porażka koncepcji „Międzymorza” Józefa Piłsudskiego wobec Republiki Litewskiej – część I

Piłsudski w stosunku do Litwy nie miał wolnej ręki, tak jak to było w kwestii Białorusi i Ukrainy, musiał się liczyć z opinią Zachodu. Dlatego też dążył do uregulowania stosunków z Litwinami legalnymi metodami. Dochodziło do konfliktów z Ententą, gdyż ta popierała „białe” wojska w Rosji, których Piłsudski nie chciał poprzeć. Z tego też powodu Zachód długi czas nie uznawał państw bałtyckich, wobec których „biali” wysuwali pretensje terytorialne ((P. Łossowski, Powstanie i rozwój państw bałtyckich w okresie międzywojennym, [w:] Państwa narodowe Europy Środkowo-Wschodniej w XX wieku, red. W. Balcerak, Łowicz-Warszawa 2000, s 141.)). Znacznie bardziej klarowna była sytuacja z bolszewikami, którzy 29 sierpnia 1918 anulowali traktaty rozbiorowe ((A. Czubiński, Dzieje najnowsze…, s. 170.)). W związku z tym Piłsudski długo próbował stosować środki legalne oraz zachęty dla Litwinów, choćby pod postacią planów reform agrarnych w Polsce, a także poprzez przedstawianie Polski jako państwa nowoczesnego zrywającego z „wielkopańskim” wizerunkiem ((P. Okulewicz, Koncepcja międzymorza…, s. 38.)).

Litewski ruch odrodzenia narodowego po 1863 r.

Początki litewskiego ruchu narodowego datuje się na okres po zakończeniu powstania styczniowego. Wcześniej istniał generalny podział na szlachtę mówiącą po polsku oraz chłopstwo posługujące się litewskim (podobnie jak język białoruski, litewski zaliczany był do języków „chłopskich”, szlachta litewska była spolonizowana ((P. Łossowski, Po tej i tamtej stronie Niemna…, s. 10.)) ). Istniał też, jak wspomina Leon Wasilewski, pierwiastek rosyjski w postaci Żydów i napływowych Rosjan ((L. Wasilewski, Litwa i Białoruś. Zarys historyczno-polityczny stosunków narodowościowych, Warszawa 1925, s. 130.)). Władza carska w ostatniej ćwierci XIX wieku wykorzystywała podział językowo-kulturowy do antagonizowania dwóch warstw społecznych: szlachty i włościaństwa, wedle zasady „dziel i rządź” chociażby poprzez ulgi dla włościan – obniżenie cen wykupu ziemi ((P. Łossowski, Po tej i tamtej stronie Niemna…, s. 15.)), czy też poprzez dopuszczenie w gimnazjum w Mariampolu (w składzie Królestwa Polskiego) nauki języka litewskiego oraz poprzez fundowanie stypendiów na Uniwersytecie Moskiewskim ((Tamże, s. 16.)). W tym samym czasie nastąpiło odrodzenie kulturalne Litwinów. Język litewski zaczął być przejmowany i doceniany przez wyższe warstwy społeczne, zaczęto publikować w języku litewskim. Ze względu na silne związki z polską kulturą (wielu z zadeklarowanych Litwinów było rodowitymi Polakami) pierwsi litewscy działacze narodowi byli zwani „Litwomanami” (analogicznie do „chłopomanów”) ((Tamże, s. 34.)). Ruch ten odwoływał się do litewskiej państwowości przed unią w Krewie ((G. Łukomski, Wojna domowa, Warszawa 1997, s. 8.)). Jak ocenił Leon Wasilewski, nienawiść do Polaków stała się głównym elementem ruchu litewskiego ((L. Wasilewski, Litwa i Białoruś…, s. 84.)). Interesujące, że mimo faworyzowania przez władze carskie języka litewskiego nie dopuszczano do publikowania na terenie Rosji tekstów litewskich zapisanych alfabetem łacińskim, przez to ich produkcja przeniosła się do Prus Wschodnich. Ze względu na polską dominację w tzw. sferach wyższych, litewscy działacze skupili się na pracy wśród chłopstwa. Zadziwiające zatem wydaje się, że Jonas Basanavičius w powołanej przez siebie gazecie „Aušra” („Jutrzenka”) redagowanej w pruskiej Ragnecie (dzisiaj Nieman w obwodzie kaliningradzkim) czcionką łacińską ((Tamże, s. 85.)) nawoływał do pracy na niwie narodowej oraz do przeciwstawiania się polskim (nie rosyjskim) wpływom. Istniejące do 1886 pismo zdążyło zaszczepić zarówno poczucie narodowe, jak i potrzebę walki z żywiołem polskim ((P. Łossowski, Po tej i tamtej stronie Niemna…, s. 21.)). W pewnym sensie antypolski kurs „Aušry” był, jak twierdzi Piotr Łossowski, spowodowany ugodą w 1884 roku pomiędzy władzami carskimi i Jonasem Šliūpasem, który w zamian za obietnicę cichej współpracy (m.in. przeciw Polakom) chciał pozwolenia na użycie w publikacjach przez Litwinów łacińskich, zabronionych przez władze carskie ((Tamże, s. 30.)). W następnych latach powstawały kolejne pisma propagujące język i kulturę litewską oraz pracę organiczną, takie jak np. „Varpas” („Dzwon”) wydawane od 1890 roku w Tylży (dzisiejszy Sowieck), a przeznaczone dla inteligencji i dopuszczające możliwość współpracy polsko-litewskiej. Jak wskazywał Leon Wasilewski, mniej było w nim ślepej antypolskiej nienawiści, aniżeli w „Aušrze”, za to pojawiło się żądanie uznania przez ogół Polaków Litwinów za odrębną narodowość ((L. Wasilewski, Litwa i Białoruś…, s. 91.)). Istniało także pismo „Žemaičių ir Lietuvos apžvalga” („Przegląd żmudzki i litewski”, w skrócie „Apžvalga”), będące organem radykalnym, klerykalnym, skrajnie nacjonalistycznym, stojącym na stanowisku, że litewski musi być dominującym językiem na Litwie przede wszystkim w Kościele ((Tamże, s. 92.)). Pismo to przestało ukazywać się po sześciu latach istnienia, w 1896. Z kolei „Varpas” oraz inne ważne pismo „Ukininkas” („Rolnik”) doczekały zdjęcia zakazu druku czcionkami łacińskimi w 1905 r ((Tamże, s. 93.)).

Litewski ruch odrodzenia narodowego po roku 1905

Rewolucja 1905 roku na chwilę przyniosła na Litwie rozluźnienie ucisku narodowego, a w Wilnie nastąpił rozwój piśmiennictwa zarówno polskiego, jak i litewskiego. W dniach 21-22 listopada 1905 roku w Wilnie z udziałem wszystkich partii litewskich odbył się Kongres Narodowy, na którym ustalono, jak rozległa ma być autonomiczna Litwa (żądania wówczas nierealne) ((Tamże, s. 102.)). Zaczęło ukazywać się m. in. konserwatywne pismo „Vilniaus Žinios” („Wiadomości wileńskie”), w którym do głosu doszły przede wszystkim poglądy narodowe i skrajne ((Tamże, s. 95.)). W opozycji do nich środowiska demokratyczne stworzyły własne organy, jak np. pismo „Lietuvos ūkininkas” („Gospodarz litewski”) – nieszowinistyczne pismo ludowe, natomiast socjaliści wydawali w latach 1902-1906 pismo „Darbininku Balsas” („Głos robotników”) ((Tamże, s. 96.)). Z kolei grupa wywodząca się inteligencji litewskiej powołała do życia zeszyt „Lietuviu tauta” („Naród litewski”) popularyzujący wiedzę elementarną, dążąc do wprowadzenia języka litewskiego do szkół ((Tamże, s. 98.)). Rozgorzał też spór o język nabożeństw na Litwie ((P. Łossowski, Po tej i tamtej stronie Niemna…, s. 53.)). Mimo znacznego rozdrobnienia litewskiej sceny politycznej, Polacy, jak twierdzi Mykolas Biržiška, nie rozróżniali kierunków litewskiej politycznej myśli ((Tamże, s. 63.)). Taka swoboda publicznego prezentowania własnych poglądów trwała jednak krótko. Od 1906 roku reakcja kontrrewolucyjna w Rosji spowodowała zejście ruchów narodowych do podziemia ((L. Wasilewski, Litwa i Białoruś…, s. 137.)).

„Krajowcy”

Opisując rozwój litewskiego ruchu narodowego nie można też nie wspomnieć o ruchu „krajowym” niezwykle ważnym dla kształtowania się postaw ludności względem opcji „polskiej” i „litewskiej”. Krótko mówiąc, tak zwani krajowcy byli to zwolennicy budowy państwa litewskiego opartego o związek z Polską, a nie o związki z Niemcami ((A. Skrzypek, Związek bałtycki 1919-1925, Warszawa 1972, s. 26.)). Byli to ludzie związani z Litwą przede wszystkim jako z miejscem zamieszkania, ale świadomi swojej polskości w odniesieniu do poczucia narodowości i kultury ((P. Łossowski, Po tej i tamtej stronie Niemna…, s. 64.)). Krajowcy zazwyczaj zajmowali stanowisko przychylne ruchowi litewskiemu, choć mieli istotne zastrzeżenia, np. Roman Skirmunt (przyszły premier Białoruskiej Republiki Ludowej) obawiał się nacjonalizmu litewskiego jako szkodliwej strony ruchu narodowego. Z kolei publicystka Konstancja Skirmuntt podkreślała potrzebę edukacji Litwinów ((J. Jurkiewicz, Rozwój polskiej myśli politycznej na Litwie i Białorusi w latach 1905-1922, Poznań 1983, s. 85.)), Litwomania zaś nie była postrzegana przez nią jako fanaberia, ale stanowiła konkretny przykład szerszego zjawiska ((P. Łossowski, Po tej i tamtej stronie Niemna…, s. 65.)). Do krajowców można zaliczyć też takie osoby jak Ludwik Abramowicz, czy, a może przede wszystkim prawnik Michał Römer, założyciel Gazety Wileńskiej, którego poglądy najbardziej zaważyły na kierunku krajowym. Potrafił on bowiem podejść z dystansem do problemu polsko-litewskiego ((Tamże, s. 67.)). Twierdził, że: „posiadanie Wilna stanowi tytuł do posiadania kraju, bo ono jest sercem polityczno-historycznej Litwy” ((J. Jurkiewicz, Rozwój polskiej myśli politycznej…, s. 79.)). Był jednocześnie gotowy na współpracę zarówno z Litwą, jak i z Polską ((Tamże, s. 186.)). Rozumiał też żądania Litwinów względem Polaków oraz chęć osiągnięcia przez nich uznania nie tylko kulturowego, ale i politycznego ((P. Łossowski, Po tej i tamtej stronie Niemna…, s. 51.)).

Większość ludności polskiej na Wileńszczyźnie skłaniała się do przyjęcia koncepcji inkorporacyjnej, nie opowiadała się za federacją – jej życzeniem była przynależność do jednego z dwóch pretendujących do Wilna krajów w ramach inkorporacji, a przede wszystkim zależało jej na stabilizacji politycznej ((J. Jurkiewicz, Rozwój polskiej myśli politycznej…, s. 220.)). Tadeusz Hołówko objaśniał, że Polacy z Wileńszczyzny chcą odpocząć od gwałtownych wydarzeń politycznych i dlatego pragną włączenia do Polski i oddalenia pretensji Litwinów i Białorusinów, z kolei „reszta polski” wyobraża sobie i chce czegoś dokładnie odwrotnego ((P. Okulewicz, Koncepcja międzymorza…, s. 46.)). „Dziennik Wileński” na przykład atakował Tarybę (Państwową Radę Litewską) i otwarcie promował inkorporację Wilna do Polski przez co popadł w konflikt z ziemiaństwem, popierającym federalizm (w odróżnieniu od nich demokraci wileńscy chcieli odtworzenia Litwy historycznej – różnorodność narodów miała zapewnić równość) ((J. Jurkiewicz, Rozwój polskiej myśli politycznej…, s. 185.)).

Druga część artykułu: Upadek idei federalizmu – porażka koncepcji „Międzymorza” Józefa Piłsudskiego wobec Republiki Litewskiej.

Juliusz Dworacki

Bibliografia
Balzer O., Tradycja dziejowa unii polsko-litewskiej [fragmenty] [w:] My nie bracia, my sąsiedzi. Polska perspektywa stosunków polsko-litewskich. Wybór tekstów i dokumentów, red. A. Srebrakowski, Wrocław 2013, s. 187-188.
Czubiński A., Dzieje najnowsze Polski do roku 1945, Poznań 1994.
Davies N, Orzeł biały, czerwona gwiazda, Kraków 2007.
Jurkiewicz J., Rozwój polskiej myśli politycznej na Litwie i Białorusi w latach 1905-1922, Poznań 1983.
Kostro R., Wilno – konflikt i pojednanie [w:] Nowa Europa Wschodnia, nr 3-4/12, Wrocław 2012, s. 95-100.
Krajewski Z., Geneza i dzieje wewnętrzne Litwy Środkowej (1920-1922), Lublin 1996.
Łossowski P., Po tej i tamtej stronie Niemna. Stosunki polsko-litewskie 1883-1939, Warszawa 1985.
Łossowski P., Powstanie i rozwój państw bałtyckich w okresie międzywojennym, [w:] Państwa narodowe Europy Środkowo-Wschodniej w XX wieku, red. W. Balcerak, Łowicz-Warszawa 2000, s. 137-146.
Łukomski G., Wojna domowa, Warszawa 1997.
Memoriał w sprawie rozwiązania problemu ziem W. Ks. Litewskiego złożony w Radzie Stanu w Warszawie dnia 1 września 1918 r. przez Litewskie Biuro Informacyjne w Krakowie. Odradzająca się państwowość polska a ziemie W. Ks. Litewskiego (O program rozwiania polskiego problemu na Litwie) [w:] My nie bracia, my sąsiedzi. Polska perspektywa stosunków polsko-litewskich. Wybór tekstów i dokumentów, red. A. Srebrakowski, Wrocław 2013, s. 173-186.
Ochmański J., Historia Litwy, Wrocław 1990.
Okulewicz P., „Koncepcja międzymorza” w myśli i praktyce politycznej Józefa Piłsudskiego w latach 1918-1926, Poznań 2001.
Piłsudski J., Do mieszkańców byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego [w:] My nie bracia, my sąsiedzi. Polska perspektywa stosunków polsko-litewskich. Wybór tekstów i dokumentów, red. A. Srebrakowski, Wrocław 2013, s. 200-201.
Sereičikas M., Wrogie sąsiedztwo [w:] Karta. Kwartalnik historyczny, nr 74, Warszawa 2013, s. 16-53.
Skrzypek A., Związek bałtycki 1919-1925, Warszawa 1972.
Świechowski M., List do Leona Wasilewskiego w sprawie interwencji zbrojnej na Litwie [w:] My nie bracia, my sąsiedzi. Polska perspektywa stosunków polsko-litewskich. Wybór tekstów i dokumentów, red. A. Srebrakowski, Wrocław 2013, s. 212-214.
Świechowski M., Podstawowe założenia polskiej polityki na ziemiach litewsko-białoruskich i program działania (Ściśle tajne) [w:] My nie bracia, my sąsiedzi. Polska perspektywa stosunków polsko-litewskich. Wybór tekstów i dokumentów, red. A. Srebrakowski, Wrocław 2013, s. 203-211.
Venclova T., Opisać Wilno, Warszawa 2006.
Wasilewski L., Litwa i Białoruś. Zarys historyczno-polityczny stosunków narodowościowych, Warszawa 1925.
Żeligowski L., Do ludności Litwy Środkowej [w:] My nie bracia, my sąsiedzi. Polska perspektywa stosunków polsko-litewskich. Wybór tekstów i dokumentów, red. A. Srebrakowski, Wrocław 2013, s. 244-251.

Grafika: Mapa rozsiedlenia ludności polskiej na terenie Litwy na podstawie wyborów do parlamentu Litwy w 1923 r., spisu ludności w 1921 r. i wyborów do Sejmu w 1922, Instytut Badań Spraw Narodowościowych, 1929, via Wikimedia Commons.