Kategorie
Nowożytność

Źródło konfliktu Rzeczypospolitej z Moskwą u początków panowania Stefana Batorego

W 1569 roku wspólna wypraw Turcji i Ordy Krymskiej wyruszyła na Astrachań. Szczęśliwie dla Iwana Groźnego ekspedycja zakończyła się klęską. W 1570 roku Tatarzy krymscy spustoszyli ziemię riazańską. Sytuacja stawała się coraz trudniejsza. W 1571 chan dotarł aż pod Moskwę, jednak jej nie zdobył – wystarczyło, że się doszczętnie spaliła w czasie walk – a wracając wziął jasyr i wielkie łupy siejąc przy tym zniszczenie podczas przemarszu; więcej: Serczyk, op. cit., s. 125-127; a także: Skrynnikow, op. cit., s. 169-171. )). Zmieniła się również polityka Zygmunta II Augusta. Z działań aktywnych król przeszedł do „spokojnej” dyplomacji, co nie przyniosło żadnych wymiernych efektów, czego przykładem było niepowodzenia na kongresie szczecińskim, kończącym I wojnę północną – spór o Dominium Maris Baltici ((Wielką porażką polskiej dyplomacji był brak akceptacji na niszczenie żeglugi narewskiej – w zamyśle izolację Moskwy; więcej: Z. Wójcik, Historia Powszechna XVI-XVII wieku, Warszawa 1999, s. 241-242; a także: S. Cynarski, Zygmunt August, Wrocław 1988, s. 178-179.)). Nie zabrakło również okazji do definitywnego pokonania Moskwy. Wystarczy wspomnieć o propozycji chana, co do wspólnego uderzenia na Iwana IV, ale grzecznie odmówiono ((S. Cynarski, op. cit., s. 186-188.)). W sprawie rozgraniczenia terytorium postąpiono według zasady uti possidetis, co absolutnie nie zadowalało żadnej ze stron. Priorytetowe cele Moskwy nie zostały osiągnięte. Szczególnie w Inflantach taka okupacja moskiewska w Liwonji nie wiele występowała poza bisk. Dorpackie, szerokim pasem ziem królewskich oddzielona od Dźwiny i Bałtyku, odcięta nawet od rzek, do upragnionej zatoki Ryskiej płynących ((J. Natanson-Leski, Dzieje granicy wschodniej…, s. 180.)). Dla Rzeczypospolitej sytuacja w Inflantach była dość przeciętna, póki co Iwan IV nie opanował głównych portów inflanckich – co mogło cieszyć – ale można było się spodziewać, że nieprędko zrezygnuje z ich zdobycia. Jednak największy problem występował na granicy litewsko-moskiewskiej. Strategiczna tedy strata była doniosła: nowa granica, bowiem nie tylko dopuszczała wroga do środkowego biegu Dźwiny…niwecząc przez to znaczenie Dźwiny, jako arterji dla Litwy. Witebsk zostawał odcięty zupełnie od komunikacji rzecznej z Rygą, tak dlań zawsze ważnej. Ściśnięty między placówkami wroga…stawał się mocno zagrożoną warownią kresową. Miejsce dawnej granicy północnej – już bardzo krętej – zajęła nowa, jeszcze bałamutniejsza ((Tamże, s. 182-183.)). Dobrze wiedziano, że sprawy nie zostały doprowadzone do końca, a konflikt może wybuchnąć na nowo w każdej chwili – źródła sporu ciągle się tliły. Mimo wzajemnych obaw porozumienie pokojowe było przestrzegane. Sytuacja uległa zmianie, kiedy 7 lipca 1572 roku zmarł Zygmunt II August. Marcin Bielski w swojej kronice zapisał: Acz też przedsię ustawiczne potrzeby z postronnymi nieprzyjacioły bywały, i dosyć się naszym szczęśliwie powodziło za niego, zwłaszcza z Moskwą; bo je naszy wszędzie małem wojskiem bili, i ten tylko Moskwa górę miała, że nam Połock wzięli, ale krwią swą na wielu miejscach to dobrze odważyli. Więc i Inflanty na to miejsce przybyły ((M. Bielski, Kronika Marcina Bielskiego. T. 2, Księga 4 i 5, Sanok 1856, s. 1209.)). Rzeczypospolita weszła w trudny okres pierwszego bezkrólewia i skupiła się na swoich problemach wewnętrznych. Na wschodzie, państwo Iwana IV było wyczerpane wojną z Chanatem Krymskim i stopniowo odchodziło od polityki opryczniny. Skończyło się panowanie Jagiellonów na tronie Rzeczypospolitej, ale pozostały po nich liczne problemy. Był to przełomowy moment dla niezałatwionych spraw. Już wkrótce źródła konfliktu – Inflanty i granica północno-wschodnia – na nowo miały stać się obiektem zmagań, a strony dojrzewały do decydującego starcia. Choć Iwan IV zapewniał o pokoju, to i tak realizował swoja politykę całkowitego opanowania Inflant. Ze strony Rzeczypospolitej, choć o wszystkim wiedziano i dużo mówiono, nie podjęto praktycznie żadnych działań. Wysyłano posłów do Moskwy, żeby przedłużyć pokój i ugłaskać Iwana IV. O krótkim panowaniu Henryka Walezego nie warto byłoby nawet wspominać gdyby nie jego pacta conventa – odzyskanie wszystkich ziem utraconych, pomoc francuska przeciw Moskwie i wystawienie floty przeciw żegludze Narewskiej (między Moskwą a Danją i Lubeką przedewszystkiem), albo nawet zdobycie Narwy ((J. Natanson-Leski, Epoka Stefana Batorego: w dziejach granicy wschodniej Rzeczypospolitej, Warszawa 1930, s. 10.)). Były to ambitne plany, gorzej jednak wyglądała ich realizacja. W roku 1574 posłowie królewscy – właściwie Senatu, bo król uciekł – przedłużyli rozejm do 1576 roku, zapewniając tym samym względny spokój na czas nowego bezkrólewia. Teraz inicjatywa należała do Iwana IV. Pomimo zawartego porozumienia zaatakował w roku 1575 posiadłości Rzeczypospolitej w Inflantach i zdobył Parnawę – jeden z najważniejszych portów obok Narwy, Rewla i Rygi. I tak wszystkie Inflanty już były moskiewskie, oprócz Rygi a Rewla i kilku zamków ((M. Bielski, op. cit., s. 1427.)). Pod koniec roku Iwan IV wysłał posła z zapewnieniem, że spokoju granicznego nigdzie nie naruszy oprócz ziemi Liwonijskiej ((J. Natanson-Leski, Epoka Stefana Batorego…, s. 15.)). W tej sytuacji Inflanty stały się głównym teatrem działań.

W roku 1576 Stefan Batory został królem Rzeczypospolitej. Początkowo stosunki z Iwanem IV były poprawne, na list polskiego króla odpowiedział na to między innemi car, iż nie wzbrania się jego przyjaźni, i żąda przeto, aby główni posłowie byli przysłani, tymczasem zaś aby się od wielkiej krzywdy i kroku gwałtownego wstrzymano ((Albertrandi Jan Chrzciciel, Panowanie Henryka Walezyusza i Stefana Batorego królów polskich, Kraków 1861, s. 119.)). Na niewiele to się jednak zdało skoro w 1577 – korzystając z zaangażowania Batorego w wojnę z Gdańskiem – kolejny raz uderzył w Inflantach i osiągnął na całej długości Dźwinę, ostała się tylko Ryga – z całą pewnością kolejny cel. W liście do Króla Polskiego Iwan IV napisał: Jeśli król pragnie braterstwa z nim, nie powinien się mieszać do Inflant, powinien go nazywać carem, wielkim księciem smoleńskim i połockim ((J. Besala, Stefan Batory, Warszawa 1992, s. 220.)). Tego już było za wiele, zbliżał się czas na zdecydowane działanie Rzeczypospolitej w Inflantach, a później na całej granicy północno-wschodniej – zupełnie jak za Zygmunta II Augusta.

Przygotowania wojenne i przebieg wojny Stefana Batorego z Iwanem IV Groźnym, począwszy od schyłku 1577 roku wykraczają poza ramy przyjęte w pracy.

Bezpośrednią przyczyną sporu były Inflanty, inne czekały na swoją kolej i ujawniły się wraz z rozwojem wydarzeń – nigdy o nich nie zapomniano. Rajnold Heidenstain w kilku zdaniach oddał istotę problemów poruszonych w niniejszej pracy: Zająwszy Wenden i przyległy zamek Rumburg, całe Inflanty miał w mocy swojej, wyjąwszy Rygę, Rewel i klika zamków okolicznych. W czasie bezkrólewia po Henryku zajął Parnawę… Wcześniej jeszcze za panowania Zygmunt Augusta zajął Narwę, Dorpat, Fellin i Marienburg, już to Biskupowi Dorpackiemu juz też W. Mistrzowi Inflantskich rycerzy, którzy w końcu nie mogąc oprzeć się ciągłym jego najazdom zmuszeni zostali poddać się Królowi Polskiemu. Do tego jeszcze przybywało zajście z Litwą o niektóre ruskie zamki, więc ustawicznie żarzyły się przyczyny do ciągłej wojny z Polską. Następowały wprawdzie małe przerwy, nie nieznaczące, w skutek zawieszenia broni, a tak cała ta sprawa o Inflanty i Litwę na Batorego teraz spadła ((Rajnolda Hejdensztejna sekretarza królewskiego, Dzieje Polski od śmierci Zygmunta Augusta do roku 1594: ksiąg XII. T. 1, Petersburg 1857, s. 283.)). O traktacie z roku 1570 Tadeusz Korzon zapisał, że sprawy: inflancka, połocka, smoleńska, siewierska – pozostały w zawieszeniu, niezałatwione przez ostatniego Jagiellończyka ((T. Korzon, op. cit., s. 270.)). Należy przy tym pamiętać, że nie wszystkie były łatwe do rozwiązania, a dwie ostatnie wręcz nieosiągalne, nawet za Stefana Batorego. Przyczyny konfliktu narastały latami, zmieniali się królowie, ale spór trwał nadal. Z jednego problemu powstawały nowe, a spirala wzajemnych roszczeń stale się nakręcała. Panowanie Stefana Batorego jest przełomowe w tym konflikcie, ponieważ tym razem to Rzeczypospolita podjęła zdecydowane działania przeciwko swojemu przeciwnikowi – w sporze, który trwał już od ponad trzydziestu lat.

Maciej Czarnecki

BIBLIOGRAFIA

OPRACOWANIA:
Besala J., Stefan Batory, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1992.
Cynarski S., Zygmunt August, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1988.
Grzybowski S., Król i kanclerz, Krajowa Agencja Wydawnicza, Kraków 1988.
Grzybowski S., Dzieje Polski i Litwy, Fogra, Kraków 2000.
Historia dyplomacji polskiej, T.1, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1982
Korzon T., Dzieje wojen i wojskowości w Polsce, T. 1, Epoka przedrozbiorowa, Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Lwów 1923.
Korzon T., Dzieje wojen i wojskowości w Polsce, T. 2, Epoka przedrozbiorowa, Wydawnictwo Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, Lwów 1923.
Kupisz D., Połock 1579, Bellona, Warszawa 2003.
Lewandowski J., Historia Estonii, Zakład Narodowy im. Ossolińskich – Wydawnictwo, Wrocław 2002.
Łowmiański H., Polityka Jagiellonów, Wydawnictwo Poznańskie, Poznań 1999.
Markiewicz M., Historia Polski 1492-1795, Wydawnictwo Literackie, Kraków 2002.
Natanson-Leski J., Epoka Stefana Batorego w dziejach granicy wschodniej Rzeczypospolitej, Towarzystwo Naukowe Warszawskie, Warszawa 1930.
Natanson-Leski J., Dzieje granicy wschodniej Rzeczypospolitej, Cz. 1, Granica moskiewska w epoce jagiellońskiej, Książnica Polska Towarzystwa Nauczycieli Szkół Wyższych, Lwów – Warszawa 1922.
Ochmański J., Dzieje Rosji do roku 1861, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa – Poznań 1980.
Plewczyński M., Wojny i wojskowość polska w XVI wieku. T. 2 Lata 1548 – 1575, Wydawnictwo Inforteditions, Zabrze – Tarnowskie Góry 2012.
Serczyk W. A., Iwan IV Groźny, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław 1977.
Skrynnikow R., Iwan Groźny, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1979.
Tarvel E., Stosunek prawnopaństwowy Inflant do Rzeczypospolitej oraz ich ustrój administracyjny w latach 1561-1621, [w] Zapiski Historyczne, T. 34, Z.1, Toruń 1969.
Wójcik Z., Dzieje Rosji 1533-1801, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1981.
Wójcik Z., Historia Powszechna XVI-XVII wieku, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 1999.

ŹRÓDŁA:
Albertrandi Jan Chrzciciel, Panowanie Henryka Walezyusza i Stefana Batorego królów polskich,
Nakładem i Czcionkami „Czasu”, Kraków 1861.
Bielski Marcin, Kronika Marcina Bielskiego. T. 2, Księga 4 i 5, K. Pollok, Sanok 1856.
Rajnolda Hejdensztejna sekretarza królewskiego, Dzieje Polski od śmierci Zygmunta Augusta do roku 1594: ksiąg XII, T. 1, B.M. Wolff, Petersburg 1857.

Grafika: Jan Matejko „Stefan Batory” via Wikimedia Commons.