Kategorie
XX i XXI wiek

Zakłady zbrojeniowe w COP. Plany a realizacja cz. II

Państwową Fabrykę Broni w Radomiu rozbudowano w latach 1936-1939. Zamierzano zwiększyć produkcję oraz poszerzyć jej zakres ((Tamże, s. 151.)). Mimo rozbudowy fabryka nie wykorzystywała w pełni swojej mocy produkcyjnej ((Produkowano ok. 70 tys. karabinków, przy mocy produkcyjnej 90 tys. rocznie.)). Przyczyną tego była zbyt mała ilości zamówień ((A. Konstankiewicz, Broń strzelecka Wojska Polskiego w latach 1918-1939, Warszawa 1986, s. 186.)). Był to największy państwowy zakład zbrojeniowy w II RP.

W Starachowickich Zakładach Górniczych stworzono zakład mechaniczny obok istniejącej huty ((Z. Dziemianko, dz. cyt., s. 153.)). Miał on za zadanie produkcję amunicji, armat, bomb lotniczych, a także wszelkie prace naprawcze z nimi związane. W 1937 roku wykorzystywano już 100% mocy produkcyjnej zakładów ((Tamże, s. 154.)).

W latach 1937-1939 wybudowano Państwowe Zakłady Lotnicze – Wytwórnię Płatowców nr 2 w Mielcu. Wytwórnia otrzymała nowoczesny sprzęt sprowadzony z zagranicy. Jednak dopiero w maju 1939 roku wyprodukowano pierwsze samoloty typu „Łoś”. Do wybuchu wojny zbudowano ich jedynie kilka sztuk. Uzupełnieniem były Państwowe Zakłady Lotnicze – Wytwórnia Silników nr 2 w Rzeszowie. Budowa zakończyła się dopiero w 1939 roku, do pierwszego dnia wojny skonstruowano jedynie kilkadziesiąt sztuk ((Tamże, s. 156.)).
W Lublinie fabrykę samolotów upaństwowiono, a następnie przystąpiono do jej modernizacji. W 1938 roku wyprodukowano 16 bombowców LWS-4 „Żubr”, niestety okazały się one wadliwe i stały się tylko nieefektywną inwestycją ((Z. Dziemianko, dz. cyt., s. 157.)).

Zakład fabryczny w Dębicy powstał w okresie 26.02.1938-30.03.1939. W maju 1938 roku rozpoczęto już montaż urządzeń na zbudowanej hali produkcyjnej ((Tamże, s. 158.)). Fabryka miała za zadanie produkować opony i dętki samochodowe, które były przeznaczone głównie na potrzeby wojskowe. Planowano wybudować także wytwórnię sztucznego kauczuku ((B. Kaczmar, dz. cyt., s. 20.)). Budowa rozpoczęła się we wrześniu 1937 roku. W grudniu 1938 wyprodukowano pierwszą partię kauczuku syntetycznego ((300 ton.)). Do wybuchu wojny produkowano 8 ton „keru” miesięcznie ((B. Kaczmar, dz. cyt., s. 20.)).

W wyniku bardzo długich negocjacji z inwestorami w sprawie budowy huty aluminium ustalono dopiero w grudniu 1938 roku głównego wykonawcę. Huta miała powstać w Rozwadowie. W planach było zbudowanie huty, odlewni i elektrolizy, wytwórni elektrod, warsztatu mechanicznego, magazynu surowców, stacji prostowników i transformatorowni. Do września 1939 roku postawiono tylko część fundamentów ((J. Petrus, Budownictwo centralnego okręgu Przemysłowego na Rzeszowszczyźnie i jego wpływ na kształtowanie się stosunków gospodarczo-społecznych, „Rocznik Województwa Rzeszowskiego. R. VI, Rzeszów 1969.)).

Pod koniec 1938 roku rozpoczęto budowę walcowni w Pustyni k. Dębicy. Planowano uruchomić odlewnię, walcownię oraz tłocznię. Do wybuchu wojny zbudowano kilka niewykończonych hal. Odlewnię i walcownię metali niezależnych planowano postawić w okolicach Słupczy. Prace budowlane ruszyły dopiero w marcu 1939 roku. Do września ukończono wszystkie budynki, jednak nie zdążono rozpocząć produkcji ((J. Gołębiowski, Geneza COP i rozwój przemysłu wojennego w Polsce w latach 1936-1939, Kraków 1991, s. 84-85.)).

Budowę fabryki silników samochodowych w Lublinie rozpoczęto we wrześniu 1938 roku. Miano produkować silniki 3,6 litra do samochodów ciężarowych. Planowano otworzyć zakład pod koniec 1939 roku. Zakładano osiągnięcie produkcji na poziomie 10 tys. sztuk rocznie. W dalszym etapie miano produkować sprzęgła i skrzynie biegów ((K. Groniowski, Technika motoryzacyjna w Polsce w okresie międzywojennym, Wrocław 1965, s. 121-123.)). W 1937 roku przystąpiono do budowy fabryki akumulatorowej w Sanoku. Przed wybuchem wojny wytwórnia posiadała nowoczesny park maszynowy i pokrywała zapotrzebowanie w kraju na akumulatory ((Z. Dziemianko, dz. cyt., s. 167.)).

Wiele inwestycji nie znalazło swojego finału, ze względu na przedłużające się formalności, czy opóźnienia budowlane. Między innymi na terenie COP-u nie powstały zaplanowane wcześniej: fabryka sadzy w Ropczycu, fabryka akumulatorów „Petea”, cementownia Rudniki, fabryka obuwia „Leo”, Bruggera oraz „Polus”, drawska lejarnia żelaza i fabryka maszyn, oddział fabryki „Polski Tlen”, zakłady przemysłu włókienniczego „Jankowski i Wścieklica”, pabianickie Fabryki Wyrobów Bawełnianych „Krusche i Ender”, wytwórnia ekstraktów garbarskich w Puławach, wytwórnia opakowań blaszanych „Bagren”, nadbrzeżańskie zakłady przemysłowe Stefana Łuczyńskiego, zakłady chemiczne w Rozwadowie, Metalowe Zakłady Hutnicze „Torpedo” ((Tamże, s. 168-173.)).

Zakończenie

Inwestycje na terenie Centralnego Okręgu Przemysłowego nie były w pełni udane. Powodów było kilka. Atrakcyjne ulgi inwestycyjne, były równoważone przez drogi transport. Poziom cen ziemi i płac wraz z rozbudową terenu podnosił się, co zmniejszało zyskowność przedsięwzięcia. Rozpoczynając budowę fabryki należało najpierw stworzyć drogi dojazdowe, a także połączenie wodociągowe oraz elektryczne. Specjalistów do pracy w wytwórniach trzeba było sprowadzać i płacić im większe wynagrodzenie ((K. Żakowski, COP jako fragment programu uprzemysłowienia Polski, „Gospodarka Zachodnia” 1939, nr 35, s. 87.)). Pomimo tych utrudnień od połowy 1938 roku obserwuje się wzrost aktywności kapitału prywatnego w tym sektorze. Inwestycje ogólnogospodarcze oraz propaganda informująca o sukcesach COP-u miały na to znaczący wpływ. Obok kapitału prywatnego na omawianym terenie istniał kapitał państwowy, który zajmował się najważniejszymi inwestycjami. Druga wojna światowa nie pozwoliła na ukończenie w pełni projektu modernizacji, jednak w stosunkowo krótkim okresie czasu powstał na tym terenie nowoczesny przemysł ((Z. Dziemianko, dz. cyt., s. 175.)).

Arkadiusz Budkiewicz

Bibliografia:
Bobiński K., Centralny Okręg Przemysłowy. Przyczyny powstania i warunki rozwoju, Warszawa 1939.
Dziemianko Z., Przemysł zbrojeniowy w COP, Toruń 2004.
Gołębiowski J., Geneza COP i rozwój przemysłu wojennego w Polsce w latach 1936-1939, Kraków 1991.
Gołębiowski J., Przemysł wojenny w Polsce 1918-1939, Kraków 1990.
Groniowski K., Technika motoryzacyjna w Polsce w okresie międzywojennym, Wrocław 1965.
Gunther W., Elektryfikacja COP, „Polska Zbrojna”. Specjalny dodatek poświęcony COP. Sierpień 1939.
Herbich H., Inwestycje wodne, energetyczne i komunikacyjne na terenie COP. „Polska Zbrojna”. Specjalny dodatek poświęcony COP. Sierpień 1939.
Kaczmar B., Centralny Okręg Przemysłowy. Komentarz do wystawy w Muzeum Okręgowym w Rzeszowie, Rzeszów 1987.
Konstankiewicz A., Broń strzelecka Wojska Polskiego w latach 1918-1939, Warszawa 1986.
Petrus J., Budownictwo centralnego okręgu Przemysłowego na Rzeszowszczyźnie i jego wpływ na kształtowanie się stosunków gospodarczo-społecznych, „Rocznik Województwa Rzeszowskiego”. R. VI, Rzeszów 1969.
Radocki H., Centralny Okręg Przemysłowy w Polsce, Warszawa 1939.
Żakowski K., COP jako fragment programu uprzemysłowienia Polski, „Gospodarka Zachodnia” 1939, nr 35.

Autor: Arkadiusz Budkiewicz

Arkadiusz Budkiewicz