Kategorie
XX i XXI wiek

Wilhelm Koppe – Wyższy dowódca SS i policji w Kraju Warty i Generalnym Gubernatorstwie – cześć 1

Koppe był najbliższym współpracownikiem namiestnika oraz Gauleitera ((Na czele okręgu Rzeszy stał namiestnik, który był najwyższym zwierzchnikiem administracji, był on również Gauleiterem, czyli terenowym zwierzchnikiem partii narodowosocjalistycznej w podległym mu okręgu. Ponieważ okręg był zarazem jednostką organizacji partyjnej i państwowej spowodowało to zespolenie tych funkcji. Każdy z namiestników był równocześnie Gauleiterem. )) Kraju Warty Artura Greisera, który poza wykonywaniem powierzonych mu przez Berlin zadań administracyjnych, wykazywał inicjatywę na polu polityki germanizacyjnej oraz był inicjatorem akcji eksterminacyjnych polskiego społeczeństwa. Aparat policyjny podległy Koppemu wykonywał cele nakreślone przez Greisera. Oprócz Greisera, również Koppe starał się wyznaczyć zasady postępowania, które spowodowałyby przeobrażenie podległego im okręgu w obszar niemiecki. Ich wspólnym dążeniem było przekształcenie Warthegau w ciągu 10 lat we wzorowy okręg Rzeszy, głównie za pomocą wysiedlenia miejscowej ludności polskiej. Świadczą o tym słowa Greisera: Zniemczenie Warthegau oznacza według mnie, że żaden inny naród oprócz niemieckiego nie ma prawa tu mieszkać (( M. Rutowska, Wysiedlenia ludności polskiej…, s. 24. )).

Najskuteczniejszym elementem realizacji podstawowego hasła ideologii nazistowskiej germanizacji ziemi, czyli usunięcia z niej obcych etnicznie bądź rasowo elementów, a następnie zasiedlenia odpowiednio dobraną ludnością niemiecką, były przymusowe wysiedlenia przeprowadzane z różnym natężeniem w Kraju Warty przez cały okres wojny 99 Ibidem, s. 9. )). Przesiedlanie Polaków i Żydów z obszarów „wcielonych” do Generalnego Gubernatorstwa rozpoczęło się już w listopadzie 1939 r. Zgodnie z hitlerowskimi planami długofalowymi wysiedlenia miały objąć nawet milion Polaków. 7 i 8 listopada 1939 r. w Krakowie odbyła się narada pomiędzy SS-Obergruppenführerem Friedrichem Wilhelmem Krügerem a SS-Gruppenführerem Koppem, podczas której opracowano kwestie współdziałania przy realizacji I planu krótkofalowego wysiedleń (listopad-grudzień 1939 r.), przewidującego przesiedlenie 300 000 Polaków i Żydów z okręgu Warty do Generalnej Guberni ((Proces Artura Greisera przed Najwyższym Trybunałem Narodowym, Główna Komisja Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce, Warszawa 1946, s. 378. )).

Akcją wysiedleńczą kierowało kolejno kilka urzędów zainstalowanych przy wyższym dowódcy SS i policji. Jako pierwszy powstał Komisariat do Spraw Imigracji, przemianowany w listopadzie 1939 r. przez Koppego na Specjalny Sztab do Spraw Rozmieszczenia Niemców Bałtyckich. W tym samym miesiącu Koppe powołał specjalny Sztab do Spraw Wysiedlania Polaków i Żydów. Kierownikiem tego urzędu był SS-Sturmbannführer Alfred Rapp – szef służby bezpieczeństwa w Warthegau. Nazwy placówek zajmujących się wysiedlaniem uległy kilkukrotnym zmianom. Zarządzeniem inspektora policji bezpieczeństwa i służby bezpieczeństwa (SD) w Poznaniu w kwietniu 1940 r. powołano Centralę Przesiedleńczą (Umwandererzentralstelle – UWZ). We wszystkich strukturach organizacyjnych urzędów wysiedleńczych decydujący głos miała SS ((Cz. Łuczak, Wstęp, [w:] Wysiedlenie i poniewierka 1939-1945. Wspomnienia Polaków wysiedlonych przez okupanta hitlerowskiego z ziem polskich ‘wcielonych’ do Rzeszy, wybór i oprac. R. Dyliński, M. Flesierowicz, S. Kubiak, Poznań 1974, s. 10. )). Wyżsi dowódcy SS i policji całą akcję wysiedlania zlecili służbie bezpieczeństwa i policji. Powierzenie zadania policji bezpieczeństwa i SS, w którym panował rygor wojskowy i istniała gotowość do stosowania terroru, zadecydowało o wyjątkowo brutalnym charakterze operacji. Wysiedlenie oznaczało nie tylko utratę mienia, ale także niejednokrotnie zdrowia i życia ((M. Rutowska, Wysiedlenia ludności polskiej…, s. 28.)). Po przymusowym pozostawieniu i oddaniu całego niemal dobytku wysiedlani Polacy stawali się nędzarzami. Jeśli nawet udało im się spakować i zabrać część z posiadanych wartościowych przedmiotów dających przynajmniej możliwość przeżycia przez pewien czas na wygnaniu to i tak często nie udawało się ich przewieźć do GG ((Idem, Lager Glowna. Niemiecki obóz przesiedleńczy na Głównej w Poznaniu dla ludności polskiej (1939-1940), Poznań 2008, s. 27. )).

Jedną z głównych metod terroru i zastraszenia, jakie policja pod dowództwem Koppego stosowała przez cały okres jego urzędowania w Kraju Warty były zbiorowe egzekucje publiczne. W początkowym okresie okupacji miały one na celu „polityczne oczyszczenie gruntu”, dlatego ich ofiarami w pierwszej kolejności padły osoby, które zagrażały planom germanizacyjnym (inteligencja, członkowie partii politycznych, organizacji kombatanckich oraz społecznych), jako osoby mogące w przyszłości kierować podziemną walką z okupantem ((Ibidem, s. 65.)). Największą aktywnością w tej akcji wykazał się podporządkowany Koppemu Selbstschutz kierowany przez Jürgena Stroopa. Masowe mordy w Wielkopolsce trwały od początku okupacji do lutego 1940 r. Zginęło w nich ponad 24 tysiące osób. Z inicjatywy Koppego w Kraju Warty, a następnie Generalnym Gubernatorstwie wprowadzono zasadę odpowiedzialności zbiorowej za akty zamachów na Niemców oraz za akcje sabotażu.

Pod nadzorem wyższego dowódcy SS i policji  znajdowały się obozy oraz forty w których więziono, maltretowano oraz zabijano tysiące Polaków. Na terenie Kraju Warty były to: Fort VII koło Ławicy ((Utworzony 10 października 1939 r., od 1940 r. funkcjonował pod nazwą Więzienia Policji Bezpieczeństwa i Wychowawczego Obozu Pracy. Był przejściowym miejscem zatrzymania dla Wielkopolan.)), obóz karny w Żabikowie pod Poznaniem ((Utworzony w 1940 r. jako żydowski obóz pracy, w latach 1943-1945 obóz karno-śledczy policji bezpieczeństwa, zlikwidowany w styczniu 1945 r. )) oraz tzw. powiększone więzienie policyjne w Łodzi-Radogoszczy ((Istniejący od grudnia 1939 r. pierwotnie jako obóz przejściowy dla ludności polskiej wysiedlanej do Generalnej Guberni. Od kwietnia 1940 r. osadzano w nim więźniów politycznych. W zasadzie był obozem koncentracyjnym.)). Załogi tych obozów składały się z funkcjonariuszy służby bezpieczeństwa. Pod zarządem i kontrolą policji bezpieczeństwa znajdował się pierwszy zorganizowany przez okupanta na ziemiach polskich ośrodek zagłady w Chełmnie nad Nerem, przeznaczony głównie do eksterminacji Żydów w Kraju Warty, zgromadzonych uprzednio w największym getcie tego okręgu, tj. w getcie łódzkim ((Ibidem, s. 219-222.)). Mordowanie więźniów odbywało się metodą duszenia gazami spalinowymi wewnątrz hermetycznie zamkniętego samochodu ((S. Datner, Wilhelm Koppe…, s. 29.)). Do czasu likwidacji obozu w kwietniu 1943 r. stracono w ten sposób ponad 330 tysięcy osób. Z inicjatywą zagłady Żydów wystąpił kierownik Centrali Przesiedleńczej w Poznaniu, podwładny Koppego – dr Ralf-Heinz Höppner podczas jednej z narad w gabinecie Gauleitera. Zagłada Żydów w Warthegau została przeprowadzona pod kierownictwem Koppego oraz przez podwładny mu aparat policyjny.

Od momentu objęcia kierownictwa policji hitlerowskiej w Warthegau Koppe wydawał liczne rozporządzenia i zarządzenia skierowane przeciwko ludności polskiej, które ograniczały swobodę jej działania. Kształtował się okupacyjny prawno-publiczny status ludności polskiej (Polenstatut). W listopadzie 1939 r. zwierzchnik policji w Kraju Warty wydał powszechnie obowiązujące zarządzenie o obowiązku kłaniania się Niemcom przez Polaków oraz o zaopatrywaniu się Polaków w towary w sklepach tylko w wyznaczonych godzinach ((Cz. Łuczak, Dyskryminacja ludności polskiej…, s. 235, S. Nawrocki, Policja hitlerowska w tzw. Kraju Warty…, s. 101-103. )).
Za działalność w Kraju Warty Koppe został odznaczony Wojennym Krzyżem Zasługi I i II klasy, Złotą Honorową Odznaką Partyjną NSDAP (osobiście przez Hitlera) oraz Odznaką Honorową Kraju Warty.

Maria Guzek

Część druga artykułu.

Zdjęcie: Bundesarchiv via Wikimedia Commons

Autor: Maria Niestrawska

Maria Niestrawska - Absolwentka Wydziału Historycznego Uniwersytetu im. A. Mickiewicza w Poznaniu ze specjalnością turystyka historyczna i animacja historii. Jej zainteresowania badawcze skupiają się na historii II Rzeczypospolitej oraz historii II wojny światowej, ze szczególnym uwzględnieniem okupacji Wielkopolski oraz wysiedleń ludności polskiej. Pracownik Muzeum Literackiego Henryka Sienkiewicza w Poznaniu Oddział Biblioteki Raczyńskich.