Kategorie
1918-1939

Kapitan pilot Stefan Bastyr. Cichy bohater wojny polsko-ukraińskiej (1918-1919)

Pasmo sukcesów polskiej armii zakończyło się na początku czerwca 1919 roku. Nowy dowódca Ukraińskiej Halickiej Armii gen. Michał Grekow wykorzystał nadmierne rozciągnięcie polskich jednostek i wyprowadził silne uderzenie. Lotnictwo Bastyra zawiodło na całej linii. Jednostki lądowe Wojska Polskiego nie zostały poinformowane wystarczająco wcześnie o grożącym niebezpieczeństwie. Przetrzebione eskadry nie były też w stanie interweniować na polach bitew. W rezultacie Polacy zostali odrzuceni daleko na zachód. Dopiero w końcu miesiąca udało się powstrzymać UHA i przypuścić kontratak, który zakończył się 17 lipca wyparciem Ukraińców za Zbrucz. 1 września podpisane zostało zawieszenie broni ((T. Cybulski, Udział lotnictwa…, cz. III, s. 807-809; T. Kopański, 7 eskadra myśliwska…, s. 45-48; H. Mordawski, Polskie lotnictwo…, s. 135. 30 czerwca dwie załogi kpt. Bastyr i por. Toruń oraz por. Stec i ppor. Seńkowski mimo złych warunków atmosferycznych skutecznie zbombardowały i ostrzelały oddziały ukraińskie w rejonie Jeziernej i Podhajczyk, po czym sprawnie przekazały meldunek wojskom lądowym. W kolejnych dniach doszło do ciekawej wymiany komunikatów między Szefostwem Lotnictwa a Oddziałem III Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego. Szefostwo Lotnictwa zasugerowało Oddziałowi III by uhonorować lotników wzmianką w komunikacie prasowym Sztabu Generalnego. Po paru dniach przyszła następująca odpowiedź: „Do oddziału IIIb Komunikuje się, że wymienieni w piśmie Nr 3061 lotnicy nie będą podani w Komunikacie prasowym Sztabu Generalnego ze względu na to, że zapytany przez Oddział III kpt. Bastyr odpowiedział, że nie widzi w wymienionych wywiadach nic szczególniejszego, jak tylko proste wypełnienie obowiązków”. (Cyt. za: T. Kopański, 7 eskadra myśliwska…, s. 48-50.) Wydaje się, że ta sytuacja całkiem nieźle obrazuje charakter kpt. Bastyra.)).

W połowie lipca 1919 roku wynik wojny polsko-ukraińskiej był przesądzony. Zakończenie działań wojennych nie było jednak równoznaczne z dłuższym spokojem w Galicji Wschodniej. Na froncie litewsko-białoruskim od niemal pół roku toczyła się regularna wojna między Wojskiem Polskim a Armią Czerwoną. Polscy najwyżsi dowódcy słusznie dostrzegli znaczne prawdopodobieństwo eskalacji wojny polsko-bolszewickiej, do której trzeba było się odpowiednio przygotować. Od 16 do 19 lipca w Warszawie odbyła się konferencja zwołana przez Szefa Lotnictwa Naczelnego Dowództwa. W obradach wzięli udział dowódca II. Grupy Lotniczej kpt. Camillo Perini i dowódca III. Grupy Lotniczej kpt. Stefan Bastyr. Oficerowie zwrócili uwagę na dotychczasowe problemy ze środkami komunikacji, łącznością, uzbrojeniem i samolotami. Spore zastrzeżenia lotnicy mieli też do współpracy z piechotą, która nie informowała o miejscach pobytu swoich sztabów oraz o przebiegu linii frontu, czym niezwykle utrudniała pracę pilotów i obserwatorów ((A. Olejko, Działania lotnicze…, s. 118-119.)).

Jesień i zima upłynęły lotnikom w Galicji Wschodniej raczej spokojnie. Eskadry wykonywały co prawda dalekie loty rozpoznawcze, ale nie dochodziło do spotkań z nieprzyjacielem. Spokój na froncie umożliwił przeprowadzenie zmian organizacyjnych, niezbędnych wobec zamierzeń dowództwa Wojska Polskiego. Rozwiązane zostały Front Galicyjski i Front Wołyński, w to miejsce powołano kilka armii. W Galicji Wschodniej zorganizowano 6. Armię, z którą miała ściśle współdziałać III. Grupa Lotnicza kpt. Bastyra. 13 kwietnia zmieniono nazewnictwo polskich związków lotniczych. Dotychczasowe grupy lotnicze określano od tej pory dywizjonami lotniczymi. Kpt. pil. Stefan Bastyr dowodził więc nie III. Grupą, a III. Dywizjonem Lotniczym ((H. Mordawski, Polskie lotnictwo…, s. 206-208; A. Olejko, Działania lotnicze…, s. 119.)).

Wraz z wiosną 1920 roku skończył się czas sielanki polskich lotników w Galicji Wschodniej, a rozpoczęły się gorączkowe przygotowania związane z planowaną operacją Wojska Polskiego na Ukrainie. W III. Dywizjonie Lotniczym znajdowały się wtedy 5. i 6. eskadry wywiadowcze oraz 7. eskadra myśliwska. Wraz z rozwojem działań wojennych dochodziło jednak do zmian w składzie dywizjonów ((A. Olejko, Działania lotnicze…, s. 121-122; K. A. Tarkowski, Lotnictwo polskie…, s. 52.)).

W czasie walk z Armią Czerwoną w 1920 roku kpt. pil. Stefan Bastyr łączył funkcję dowódcy III. Dywizjonu Lotniczego ze stanowiskiem dowódcy lotnictwa 6. Armii. To właśnie Bastyr dowodził w jednej z najbardziej spektakularnych akcji polskiego lotnictwa w wojnie z Rosją Radziecką. W końcu maja współpracujące ze sobą 5. eskadra wywiadowcza, 15. eskadra myśliwska i 21. eskadra niszczycielska umożliwiły 12. Dywizji Piechoty zdobycie dwóch pociągów pancernych na stacji kolejowej Malewannaja. Kpt. Bastyr dowodził sześcioma atakami „drużynowymi”, w czasie których wykonano 40 lotów, Polacy zrzucili prawie 2,5 tony bomb ((K. Hoff, Skrzydła niepodległej. O wielkopolskim lotnictwie w okresie Drugiej Rzeczypospolitej, Poznań 2005, s. 63; Ł. Łydżba, 21. eskadra niszczycielska w wojnie 1920 roku, [w:] Lotnictwo z Szachownicą, r. 2007, nr 4, ss. 28-32; A. Olejko, Działania lotnicze…, s. 124 i przypis; K. A. Tarkowski, Lotnictwo polskie…, s. 58-59.)).

6 sierpnia 1920 roku śmierć przerwała karierę kpt. pil. Stefana Bastyra. Dowódca III. Dywizjonu Lotniczego zginął w katastrofie samolotu Fokker D.VII. Możliwe, że pilot zasłabł w czasie lotu (Bastyr miał problemy z sercem). Stefan Bastyr w trakcie swojej dość krótkiej służby w Wojsku Polskim został odznaczony orderem Virtuti Militari V klasy, 4-krotnie Krzyżem Walecznych, Krzyżem Obrony Lwowa i Polową Odznaką Pilota ((Ku czci…, s. 314-315; A. Olejko, Działania lotnicze…, s. 126; K. A. Tarkowski, Lotnictwo polskie…, s. 74 i przypis.)).

Polskie Wojska Lotnicze w osobie kpt. Bastyra utraciły nieprzeciętnego pilota, wielokrotnie wyróżnianego za swe czyny bojowe. Stefan Bastyr dał się poznać jako znakomity organizator, to pod jego okiem lwowskie warsztaty lotnicze działały najsprawniej (zaowocowało wykształcenie politechniczne), to Bastyr niezwykle efektywnie wykorzystywał skromne siły II. eskadry lotniczej we Lwowie. W znaczny sposób wpłynął on też na kształtowanie się polskiej taktyki użycia lotnictwa. Podczas gdy inne grupy lotnicze ciągle operowały pojedynczymi samolotami, III. Grupa Lotnicza Bastyra w najważniejszych atakach używała po kilka samolotów. Oczywiście wiązało się to z większymi stratami, ale w ten sposób można było wydajniej pomóc własnej piechocie. Wydaje się, że największym błędem Bastyra było doprowadzenie do zbyt wczesnego zużycia własnych sił w trakcie wojny przeciw Ukraińcom, w rezultacie czego zabrakło samolotów do systematycznego rozpoznania, które mogłoby zapobiec czerwcowym niepowodzeniom. Na drugim biegunie dokonań Bastyra wymienić można następujące akcje: bombardowanie Chodorowa 11 kwietnia 1919 roku, akcje lotnictwa w czasie operacji „Jazda” w nieco ponad tydzień później, wsparcie okazane wojskom lądowym 14 i 15 maja 1919 roku, a także sparaliżowanie ruchu pociągów pancernych na stacji Malewannaja w końcu maja 1920 roku. W przypadku niemal wszystkich lotów „drużynowych” rzuca się w oczy znakomite współdziałanie piechoty i lotnictwa. Kpt. Stefan Bastyr bardzo dobrze sprawdził się w charakterze dowódcy eskadry i dowódcy dywizjonu. Trudno orzekać jak radziłby sobie na wyższych stanowiskach, które wymagały więcej pracy administracyjnej, trzeba jednak stwierdzić, że polskie lotnictwo straciło jednego z najbardziej utalentowanych oficerów.

Mariusz Niestrawski

Bibliografia

  • Cybulski Teodor, Udział lotnictwa w kampanji polsko-ukraińskiej, [w:] Przegląd Lotniczy, cz. I, r. 1929, nr 7, s. 543-555; cz. II, r. 1929, nr 9, ss. 716-725; cz. III, r. 1929, nr 10, ss. 801-811.

  • Hoff Krzysztof, Skrzydła niepodległej. O wielkopolskim lotnictwie w okresie Drugiej Rzeczypospolitej, Poznań 2005.

  • Klimecki Michał, Polsko-ukraińska wojna o Lwów i wschodnią Galicję 1918-1919 r., Warszawa 1997.

  • Kmiecik Tadeusz, Działania lotnicze w Polsce południowej w latach 1918-1919, [w:] Działania militarne w górach, Rzeszów-Warszawa 1996.

  • Kopański Tomasz, 7 eskadra myśliwska im. Tadeusza Kościuszki 1918-1921, Warszawa 2011.

  • Kopański Tomasz, Lotnictwo polskie w kampanii polsko-ukraińskiej 1918-1919, [w:] Wojskowy Przegląd Historyczny, r. 1990, nr 1-2, ss. 139-158.

  • Ku czci poległych lotników, pod. red. M. Romeyko, Warszawa 1933.

  • Łydżba Łukasz, 21. eskadra niszczycielska w wojnie 1920 roku, [w:] Lotnictwo z Szachownicą, r. 2007, nr 4, ss. 28-32.

  • Madejski Władysław, Lotnictwo w pierwszych dniach obrony Lwowa, [w:] Przegląd Lotniczy, r. 1938, nr 11, ss. 1603-1628.

  • Meissner Janusz, Wspomnienia pilota, t. I Jak dziś pamiętam, Kraków-Wrocław 1985.

  • Mordawski Hubert, Polskie lotnictwo wojskowe 1918-1920. Narodziny i walka, Wrocław 2009.

  • Olejko Andrzej, Działania lotnicze w pasie karpackim w latach 1914-1947, Rzeszów 2005.

  • Pietruski Stanisław, Lwowskie loty, [w:] Lotnictwo z Szachownicą, cz. I, r. 2002, nr 1, ss. 13-18.

  • Tarkowski Krzysztof A., Lotnictwo polskie w wojnie z Rosją Sowiecką 1919-1920, Warszawa 1991.

  • Walki o Lwów i Małopolskę Wschodnią 1918-1919, wybór i oprac. B. Polak, t. I-II, Koszalin 2000.

 

Zdjęcie: „Bohaterom narodowym w hołdzie”, Lwów 1936, s. 161.

Autor: dr Mariusz Niestrawski

Mariusz Niestrawski - Doktor nauk humanistycznych w dziedzinie historii. Jego zainteresowania badawcze skupiają się na dziejach militarnych i politycznych II Rzeczypospolitej oraz na historii drugiej wojny światowej. W latach 2010-2014 pracownik Wielkopolskiego Muzeum Walk Niepodległościowych. Autor licznych artykułów naukowych i popularnonaukowych.