Kategorie
1918-1939

Kapitan pilot Stefan Bastyr. Cichy bohater wojny polsko-ukraińskiej (1918-1919)

22 listopada 1919 roku cały Lwów znalazł się w polskich rękach. W końcu miesiąca zwiększyła się wartość polskich sił powietrznych, bowiem do stolicy Galicji przybyła formowana w Krakowie III. eskadra lotnicza. Początkowo dowodzenie nad obiema eskadrami połączonymi w Lwowską Grupę Lotniczą przeszło w ręce Stefana Bastyra (awansowanego do stopnia kapitana) ((T. Kopański, Lotnictwo polskie…, s. 143-144; H. Mordawski, Polskie lotnictwo…, s. 108-109; A. Olejko, Działania lotnicze…, s. 93.)). 3 grudnia Bastyr został jednak pozbawiony swojej funkcji. Dowodzący Grupą „Wschód” gen. Tadeusz Rozwadowski podporządkował sobie lotnictwo za pośrednictwem Dowództwa Eskadr Polowych na Galicję Wschodnią. Zwierzchnikiem tego organu został kpt. pil. dr Tadeusz Wierzejski. W takiej sytuacji istnienie Lwowskiej Grupy Lotniczej Bastyra stało się zbędne ((T. Cybulski, Udział lotnictwa…, cz. I, s. 553; T. Kopański, 7 eskadra myśliwska…, s. 13; H. Mordawski, Polskie lotnictwo…, s. 109; S. Pietruski, Lwowskie loty, [w:] Lotnictwo z Szachownicą, cz. I, r. 2002, nr 1, ss. 13-18, s. 14.)).

Odsunięty na boczny tor kpt. Bastyr skupiał się na lataniu bojowym. Polskie lotnictwo w pierwszej dekadzie grudnia wspierało oddziały piechoty broniące linii kolejowej pod Lwowem, Dublanami, Grzybowicami Wielkimi i Sorokami. Bombardowano również Krasne i Chodorów. Jednym z lotników, który szczególnie odznaczył się w tych akcjach był kpt. pil. Stefan Bastyr ((T. Cybulski, Udział lotnictwa…, cz. I, s. 552; T. Kopański, 7 eskadra myśliwska…, s. 14; H. Mordawski, Polskie lotnictwo…, s. 109; K. A. Tarkowski, Lotnictwo polskie w wojnie z Rosją Sowiecką 1919-1920, Warszawa 1991, s. 14. Poza Bastyrem historiografia pozytywnie oceniła postawę: kpt. Karola Stelmacha, kpt. Camillo Periniego, por. Bolesława Ropolewskiego, por. Wiktora Robotyckiego i ppor. Władysława Torunia.)).

20 grudnia kpt. Wierzejski wyjechał do Wiednia, gdzie wszedł w skład Polskiej Misji Zakupów, jednakże nie zastąpił go chory w tym czasie Bastyr, lecz kpt. obs. Karol Stelmach ((T. Kopański, 7 eskadra myśliwska…, s. 14; H. Mordawski, Polskie lotnictwo…, s. 110. W tym czasie nastąpiła zmiana nazw eskadr formowanych w Galicji. II. eskadra (lwowska) stała się 6. eskadrą lotniczą, a III. eskadra (krakowska) – 7. eskadrą lotniczą.)).

W styczniu kpt. Bastyr wrócił z urlopu zdrowotnego i objął kierownictwo nad warsztatami we Lwowie. Doświadczenie Bastyra zaprocentowało zwiększeniem wydajności remontów. Mniej więcej w tym czasie warsztaty we Lwowie rozpoczęły produkcję samolotów Hansa-Brandenburg C.I. W ciągu roku zbudowano ich około 10 ((Z rozkazu Naczelnego Dowództwa Wojsk Polskich na Galicję Wschodnią nr 25 w sprawach personalnych, 27 I 1919, [w:] Walki o Lwów…, t. II, nr 181, s. 350.)).

Także w tym miesiącu Dowództwo Eskadr Polowych na Galicję Wschodnią zostało rozwiązane, w to miejsce odtworzono Lwowską Grupę Lotniczą. Dowódcą lotnictwa w Galicji Wschodniej pozostał kpt. Stelmach. Pod koniec miesiąca Lwowską Grupę Lotniczą przekształcono w III. Grupę Lotniczą. Nowym dowódcą mianowano kpt. pil. Camillo Periniego ((Dodatek do rozkazu dotyczącego spraw personalnych w eskadrach lotniczych, 19 II 1919, [w:] Walki o Lwów…, t. II, nr 234, s. 429; Z rozkazu Naczelnego Dowództwa Wojsk Polskich na Galicję Wschodnią nr 46 w sprawach personalnych, 22 II 1919, [w:] Walki o Lwów…, t. II, nr 243, s. 438-440; T. Kmiecik, Działania lotnicze…, s. 50; T. Kopański, 7 eskadra myśliwska…, s. 15-17; tenże, Lotnictwo polskie…, s. 145; A. Olejko, Działania lotnicze…, s. 93-94; S. Pietruski, Lwowskie loty…, s. 16.)).

Wczesną wiosną kpt. Periniemu powierzono zorganizowanie II. Grupy Lotniczej, podczas gdy III. Grupę Lotniczą objął kpt. Bastyr. W grupie Bastyra znajdowały się dwie eskadry lotnicze: 6. por. pil. Eugeniusza Rolanda i 7. por. pil. Jerzego Borejszy ((T. Cybulski, Udział lotnictwa…, cz. II, r. 1929, nr 9, ss. 716-725, s. 718; T. Kmiecik, Działania lotnicze…, s. 51; H. Mordawski, Polskie lotnictwo…, s. 119; A. Olejko, Działania lotnicze…, s. 104; K. A. Tarkowski, Lotnictwo polskie…, s. 35.)).

W kwietniu poważny wypadek przeszedł dowódca 7. eskadry lotniczej por. pil. Jerzy Borejsza lecący razem z mechanikiem. Borejsza miał oblecieć samolot, a mechanik znalazł się na miejscu obserwatora w charakterze balastu (co było powszechnym procederem). Kpt. Bastyr zabronił zabierać członów personelu pomocniczego zamiast worków z piaskiem. Zakazał ponadto przeszkalania obserwatorów na pilotów, co spotkało się z negatywną reakcją niektórych obserwatorów czekających już tylko na wylaszowanie. Janusz Meissner w następujący sposób opisał reakcję ppor. obs. Aleksandra Seńkowskiego: „Seńkowski – grzeczny, flegmatyczny, różowy, czyściutki, wymuskany jak panienka – wpada w pasję. Do tego stopnia, że mówi <<psiakrew, krucy-fiks!>>, zrywa z głowy nowiutką czapkę ze srebrnym paskiem i już-już ma ją rzucić na ziemię, ale w porę spostrzega, że stoi przed błotnistą kałużą. Hamuje się więc, wybiera suchsze miejsce i dopiero tam dopełnia gestu wściekłości, zresztą w sposób bardzo oględny” ((J. Meissner, Wspomnienia pilota, t. I Jak dziś pamiętam, Kraków-Wrocław 1985, s. 199-200.)). Postanowienia Bastyra wzbudziły rozczarowanie, dowódca III. Grupy Lotniczej działał jednak zgodnie z interesem polskiego lotnictwa. Branie do samolotu mechaników zafascynowanych lotnictwem było niepotrzebnym ryzykiem. Podobnie nieroztropne było przyuczanie obserwatorów do roli pilotów. W ten sposób dość szybko można było się pozbyć obserwatorów wyszkolonych jeszcze według wzorców austro-węgierskich, a zyskiwano „szoferów powietrznych”, a nie pilotów wojskowych z prawdziwego zdarzenia.

Wzrost sił polskich w Galicji Wschodniej wiosną 1919 roku umożliwił powrócenie do taktyki lotów „drużynowych”. 11 kwietnia kpt. Bastyr poprowadził 7 samolotów z 6. i 7. eskadry do ataku na Chodorów. Na kwaterę główną wojsk ukraińskich zrzucono 350 kg bomb, ponadto polscy lotnicy ostrzelali zamek, dworzec kolejowy i koszary. Do końca kwietnia Bastyr zorganizował jeszcze 9 nalotów grupowych, każdy w sile 6-8 samolotów ((T. Kopański, 7 eskadra myśliwska…, s. 25-26. H. Mordawski, Polskie lotnictwo…, s. 120; A. Olejko, Działania lotnicze…, s. 104.)).

19 kwietnia rozpoczęła się operacja „Jazda”, której celem było zajęcie dogodniejszych pozycji wyjściowych przed ofensywą generalną planowaną na maj. Już o świcie kpt. Bastyr poprowadził nalot w sile 6 samolotów. Tego dnia zorganizowano jeszcze jeden lot „drużynowy”, a 20 kwietnia miały miejsce trzy takie akcje. 19 i 20 kwietnia II. i III. Grupy Lotnicze wykonały razem ok. 90 lotów szturmowych i rozpoznawczych. Polskiej piechocie udało się przełamać linię obrony: Lubień Wielki-Bartatów-Skniłów i w ciągu dwóch dni odrzucić Ukraińców na rubież: Glinna-Nawaria-Nagórzany-Sołonka-Zubrza ((T. Cybulski, Udział lotnictwa…, cz. II, s. 722; T. Kmiecik, Działania lotnicze…, s. 52; T. Kopański, 7 eskadra myśliwska…, s. 28-31; tenże, Lotnictwo polskie…, s. 149; H. Mordawski, Polskie lotnictwo…, s. 121-122. Rola lotnictwa nie umknęła dowodzącemu oddziałami polskimi gen. Wacławowi Iwaszkiewiczowi, który stwierdził: „Piękne wyniki działalności II. i III grupy lotniczej w obu dniach walki 19 i 20 b. m. dały ponownie dowód, z jakim zapałem i poświęceniem spełniają nasi lotnicy swe zadania i obowiązki. Mimo wszelkich trudności, niedostatecznego wyekwipowania, rozwinięto w tych dniach żywą działalność, że przypominała ona prawie dnie wielkich walk z frontu austrjacko-włoskiego i niemiecko-francuskiego. Dziękuję wszystkim oficerom i żołnierzom obu grup lotniczych i wypowiadam im pochwalne uznanie w nadziei, że pracując dalej w ten sposób i w tym duchu przyczynią się do rozwoju młodego lotnictwa polskiego i ozdobią jego historję w świetne liście wawrzynu.” (Cyt. za: T. Cybulski, Udział lotnictwa…, cz. II, s. 722-723.)).

Kwiecień był miesiącem gigantycznego wysiłku grupy lotniczej Bastyra. Samoloty 6. i 7. eskadry wykonały 149 lotów bojowych spędzając 143 godziny w powietrzu. III. Grupa Lotnicza zrzuciła na pozycje ukraińskie 3,5 tony bomb oraz wystrzeliła 20 tysięcy sztuk amunicji ((T. Kmiecik, Działania lotnicze…, s. 53; T. Kopański, Lotnictwo polskie…, s. 151.))

Także w pierwszej połowie maja samoloty kpt. Bastyra silnie wspierała polskie wojska lądowe. Największa intensyfikacja działań lotniczych przypadła na 14 i 15 maja, gdy najpierw na Wołyniu, a później także w Galicji Wschodniej do ofensywy ruszyły jednostki Wojska Polskiego. 14 maja III. Grupa Lotnicza wykonała 18 lotów bojowych. Zrzucono 600 kilogramów bomb i wystrzelono 6 tysięcy sztuk amunicji ((T. Cybulski, Udział lotnictwa…, cz. III, r. 1929, nr 10, ss. 801-811, s. 805; T. Kmiecik, Działania lotnicze…, s. 56; T. Kopański, 7 eskadra myśliwska…, s. 40; tenże, Lotnictwo polskie…, s. 153; H. Mordawski, Polskie lotnictwo…, s. 131-132; A. Olejko, Działania lotnicze…, s. 109; S. Pietruski, Lwowskie loty…, s. 17-18.)).

Autor: dr Mariusz Niestrawski

Mariusz Niestrawski - Doktor nauk humanistycznych w dziedzinie historii. Jego zainteresowania badawcze skupiają się na dziejach militarnych i politycznych II Rzeczypospolitej oraz na historii drugiej wojny światowej. W latach 2010-2014 pracownik Wielkopolskiego Muzeum Walk Niepodległościowych. Autor licznych artykułów naukowych i popularnonaukowych.