Kategorie
Średniowiecze

Wyprawa niemiecka na Wieletów w 987 roku a państwo polskie Mieszka I

W 987 roku wojska niemieckie wyprawiły się przeciw Wieletom. Zasadniczym celem podjętej kampanii było przywrócenie zwierzchnictwa niemieckiego nad zaatakowanym obszarem, który odpadł od Rzeszy w wyniku powstania pogańskiego z 983 roku1. Niemcy wprawdzie już wcześniej próbowali pokonać Wieletów, jednak ostatecznie walki z nimi przybrały dla nich niekorzystny obrót. W starciach niemiecko-wieleckich uczestniczył również polski książę Mieszko I2. W niniejszym artykule podejmuje się próbę odtworzenia kampanii wojennej z 987 roku. Szczególną uwagę należałoby zwrócić na postawę Piasta i jego stosunek do tej wyprawy. Rozwikłanie omawianej sprawy jest konieczne, ponieważ dotychczasowi historycy nie zwracali na nią zbyt dużej uwagi.

Kiedy w 983 roku zmarł Otton II na terenie Niemiec rozgorzała wojna domowa3. Przeciw synowi zmarłego cesarza, Ottonowi III, wystąpił oficjalnie książę bawarski Henryk Kłótnik4. Po jego stronie opowiedział się również władca państwa polskiego Mieszko5. Na skutek klęsk spiskowca Piast wkrótce przeszedł do obozu przeciwnego. Nastąpiło to najpóźniej wczesną wiosną 985 roku6. W tym też czasie doszło do zawarcia swego rodzaju paktu wojskowego między Piastami a Niemcami, przewidującego niesienie pomocy stronie jej potrzebującej7. Jak wynika z zachowanych źródeł (głównie roczniki z Hildesheim oraz Kwedlinburga) zawiązany sojusz funkcjonował bez większych przeszkód. W 9858, 9869 oraz 99110 roku Mieszko brał udział w wyprawach niemieckich skierowanych przeciw Wieletom. W trakcie wojny z Czechami w 990 roku książę polski otrzymał pomoc od Sasów11, mimo toczonych przez nich bojów z Obodrytami12.

Wyprawy wojenne z 985-986 r. pochłonęły dużo wysiłku stronom je organizującym, tzn. Sasom i Piastom. Dwukrotna klęska nie zniechęciła jednak Niemców, którzy w 987 roku ponownie uderzyli na niepokonanych dotąd Wieletów. Roczniki hildesheimskie oraz kwedlinburskie podały, że w wyniku podjętej kampanii odbudowano wcześniej zniszczone grody nad Łabą oraz zmuszono Słowian do poddania się zwierzchnictwu zwycięskiej strony13. Wobec tego można byłoby sądzić, że wyprawa ta należała do zdecydowanie zwycięskich, zwłaszcza wtedy, gdy porówna się ją z poprzednimi (z 985-986 r.). Wedle Jarosława Sochackiego wymiernym efektem analizowanej wyprawy było osadzenie w Brennie Przybysława i Matyldy (siostry Ody, żony Mieszka I), którzy podporządkowali się państwu niemieckiemu i z tego tytułu płacili mu trybut. Ponadto wojna ta powinna być uważana za sukces, gdyż wskazywałaby na to polityka, którą prowadziła po niej cesarzowa-regentka Teofano (rządząca wtenczas w Rzeszy w zastępstwie małoletniego cesarza Ottona III). Władczyni ta bowiem zmieniła prowadzoną dotychczas politykę i zamiast dalszego zajmowania się sprawami połabskimi, skierowała swoją uwagę kwestii lotaryńskiej oraz sprawom rzymskim, w efekcie czego zorganizowała jeszcze w 989 r. wyprawę do Italii14.

Jest zastanawiające, dlaczego w źródłach nie ma żadnych informacji o posiłkowaniu wojsk niemieckich w 987 r. przez polskiego księcia. Kwestia ta budzi zdumienie, ponieważ te same przekazy odnotowały obecność Mieszka i jego wojów w dwóch poprzednich kampaniach zbrojnych15. Fakt ten można tłumaczyć na kilka sposobów. Najmniej prawdopodobnym wyjaśnieniem tej sprawy będzie przyjęcie założenia, zakładającego poróżnienie się Piasta z cesarzową Teofano (względnie z którymś wielmożów niemieckich), co ostatecznie wpłynęło na rozerwanie dotychczas funkcjonującego sojuszu wojskowego. Z jednej strony nie wiadomo, co ewentualnie mogło stać u podłoża domniemywanego tutaj nieporozumienia, z drugiej zaś strony przeciw tej opcji przemawia dalsze trwanie tego przymierza w kolejnych latach (pomoc cesarzowej dla Mieszka w 990 r. oraz Mieszka dla Niemców w 991). Absencję Mieszka można byłoby też wyjaśnić, spotykającym się niekiedy pośród rocznikarzy i kronikarzy średniowiecznych, niedbalstwem. W związku z tym rocznikarz z Kwedlinburga oraz Hildesheim mogli po prostu zapomnieć o zanotowaniu współdziałania w tym okresie między wojskami Piastów i Ludolfingów. Raczej mało prawdopodobne byłoby wniesienie w związku z tym, że wspomniani skrybowie zrobili to intencjonalnie, chcąc w ten sposób cały sukces przenieść na Sasów, ponieważ większego sensu nie miałoby w takim razie wspominanie przez nich o Mieszku i jego wojsku pod 985 i 986 r. Bardziej do przekonania trafiałby już domysł, iż nieuwzględnienie w ogóle polskiego księcia w omawianych tu źródłach niemieckich wiązało się z tym, że tym razem przysłał on Niemcom o wiele mniej liczne wojska lub też nie przysłał ich w ogóle. Widocznie siły niemieckie były na tyle duże i działały tak efektywnie (co można wnioskować po rezultatach tej kampanii), że w ogóle zapomniano o Mieszku i jego zbrojnych. Absolutnie nie negując tego pomysłu w tym miejscu, warto się zastanowić także, z czego wynikała tego typu postawa księcia polańskiego, który – co trzeba dosadnie wyartykułować – we wcześniejszych latach nie żałował swoich wojów i z całym impetem dwukrotnie atakował pogan16.

Wobec powyższego wypadnie przypuścić, że Mieszka w pełnym zaangażowaniu się po stronie saskiej powstrzymały jakieś inne ważne sprawy, co poskutkowało zebraniem przezeń swojej armii i rzuceniem jej przeważającej części (względnie nawet całości) na zupełnie inny front walki. Oczywiście brakuje bezpośrednich świadectw źródłowych na udowodnienie tego scenariusza wydarzeń, jednak w opinii części uczonych w tym czasie widać już widoczne pogorszenie się stosunków polsko-czeskich, które doprowadziły nawet do otwartej wojny. Zmagania te zakończyły się w 990 roku, wybuchły zaś zdecydowanie wcześniej. Przedmiotem sporu w 990 roku było „regnum ablatum”, bliżej nieokreślone terytorium17, które Czesi utracili na rzecz Polaków w nieuchwytnym dla dzisiejszych badaczy czasie18. Spekuluje się, że wymienionym obszarem mogła być Małopolska19. Wprawdzie kronikarz czeski Kosmas utratę tego obszaru przypisał dopiero Bolesławowi III Rudemu w 999 roku20, ale istnieją uzasadnione obawy, że celowo przeniósł opisane przez siebie wydarzenia do przodu21. Umieszczając je w czasach panowania tego księcia nie chciał ubytkiem terytorialnym obciążać Bolesława II Pobożnego22, którego rządy w swojej kronice starał się za wszelką cenę przedstawić w jak najbardziej pozytywnym świetle23. W fachowej literaturze przedmiotu wskazywano ponadto, iż wiedza Kosmasa na temat opisywanych wydarzeń kształtowała się na bardzo niskim poziomie24, opanowanie Krakowa przypisał on Mieszkowi, co nie odpowiada prawdzie, albowiem ten zmarł już w 992 roku25. W związku z tym, co powiedziano powyżej, można domyślać się, że Piastowie zawładnęli Krakowem bezsprzecznie przed 999 rokiem26. Nim to się stało zajęli najpierw ziemię sandomierską27. Zdaniem Jana Natansona-Leskiego Kraków i okolice wojska polskie mogły opanować już na początku lat 8028. Opinia ta nie przekonała części specjalistów, sądzących, że rejon ten odpadł od państwa czeskiego kilka lat później, najprawdopodobniej około 98729 lub 989 roku30.

Znaczna część uczonych podejrzewała, iż przedmiotem sporu między Czechami i Polakami był Śląsk31 (względnie Śląsk z Małopolską)32, ewentualnie jakaś jego część33. W świetle badań archeologicznych rysuje się dość jasno fakt, że nim Piastowie objęli w posiadanie Śląsk, to stworzyli sobie podłoże umożliwiające ekspandowanie w jego kierunku. Tym fundamentem była penetracja pogranicza wielkopolsko-śląskiego34. Część badaczy próbująca objaśnić ekspansję Mieszka na tereny śląskie swoje zasadnicze wnioski wspierała o analizę dokumentu Dagome iudex z końca X stulecia, z którego zdaje się wynikać, iż zasięg państwa Mieszka na tym obszarze był ograniczony do Odry. Wniosek ten z kolei prowokował do przyjęcia założenia, że władza piastowska była rozciągnięta tylko do prawobrzeżnej części Śląska, bez terytorium Alemure (Moraw), które tylko z nim graniczyło35. Dendrodaty uzyskane z grodu głogowskiego oraz wrocławskiego wskazują, że wzniesiono je z budulca ściętego w 985 roku36. Znawcy zagadnienia podkreślają, że powstanie tych grodów należy wiązać z inicjatywą Piastów po opanowaniu tych terenów37. W związku z tym można domniemywać, że podbój Śląska trwał na przestrzeni 985-990 roku38, przy czym dopiero pod koniec tego okresu Mieszkowi udało się całkowicie wydalić Czechów z reszty dotychczas zajmowanych przez nich terenów39.

W związku z powyższymi obserwacjami można przyjąć za rzecz nader prawdopodobną, iż Mieszko nie wyprawił swoich wojsk na Połabie w 987 roku, ponieważ najpewniej potrzebował ich do zmagań z Czechami lub też, czego nie należy absolutnie wykluczać, do asekurowania zdobytych na nich ziem na wypadek ewentualnego ich kontruderzenia. Z drugim z wymienionych wariantów książę piastowski musiał się również liczyć, albowiem Wieleci i Bolesław II odnowili wtenczas groźne dlań, jak i Niemiec, funkcjonujące już przed kilkoma dziesięcioleciami laty, przymierze40.

Mariusz Samp


Streszczenie: W 987 roku wojska niemieckie wyruszyły przeciw Wieletom. Wojna z nimi okazała się być dla Niemców zwycięska. W jej wyniku udało się odbudować wcześniej zniszczone przez tych pogan grody nad Łabą. W okresie wspomnianej wyprawy funkcjonowało polsko-niemieckie przymierze wojskowe. Mieszko I nie mógł jednak przybyć na pomoc swoim sojusznikom, ponieważ najprawdopodobniej potrzebował swoich wojsk do zmagań z Czechami. Niewykluczone również, iż siły te były niezbędne do asekurowania zdobytych na Przemyślidach ziem na wypadek ewentualnego ich kontruderzenia. Z drugim z wymienionych wariantów książę piastowski musiał się także liczyć, albowiem Wieleci i Bolesław II odnowili wtenczas groźne dlań, jak i Niemiec, funkcjonujące już przed kilkoma dziesięcioleciami laty przymierze.

Słowa kluczowe: Wieleci, Mieszko I, Rzesza, wyprawa zbrojna z 987 roku


Summary: In 987 the German army set out against Veleti tribes. The war with them turned out to be victorious for the Germans. As a result, the towns of the Elbe that had been destroyed by these pagans had been rebuilt. During the aforementioned expedition, the Polish-German military covenant functioned. Mieszko I, however, could not come to help his allies, because he needed his troops to struggle with the Czechs. It is also possible that these forces were necessary to secure the lands captured on Przemyslids land in the event of possible counterattacking. The Piast prince had to be reckoned with the second of the above-mentioned variants, for the Veleti and Bolesław II were renewed by then the dangerous for him, as well as Germany, which had been functioning several decades ago, a covenant.

Key words: Veleti, Mieszko I, Germany, armed expedition from 987


BIBLIORAFIA

Źródła

-Annales Altahenses maiores, [w:] Monumenta Germaniae Historica Scriptores rerum Germanicarum 4 (1891).

-Annales Hildesheimenses, [w:] Monumenta Germaniae Historica Scriptores rerum Germanicarum 8 (1878).

-Annales Quedlinburgenses (pod rokiem 985), [w:] Monumenta Germaniae Historica Scriptores 3 (1839).

-Cosmae Pragensis Chronica Boemorum, [w:] Scriptores rerum Germanicarum, Nova series 2 (1923).

-Thietmari Merseburgensis episcopi chronicon, przekład, wstęp i komentarz M. Z. Jedlicki, Poznań 1953.

Opracowania

-Barciak A., Obraz Polaka w średniowiecznej historiografii czeskiej, [w:] Idem, Między Polską a Czechami, Śląsk i jego mieszkańcy w źródłach czeskich doby średniowiecza, Wrocław 2012.

-Bláhova M., Frolik J., Profantová N., Velké dĕjiny zemí Koruny České, t. 1, Praha-Litomyšl 1999.

-Bogdanowicz P., Przynależność polityczna Śląska w X wieku, Dzieje problemu i próba jego rozwiązania, Wrocław-Warszawa-Kraków 1968.

-Bogdanowicz P., Uwagi nad panowaniem Mieszka I, Przypuszczalna przyczyna sojuszu Mieszka I z cesarzową Teofano, ,,Roczniki Historyczne” 26 (1960).

-Brückner A., O počatcich dĕjín českych a polskych, „Česky Časopis Historicky” 20 (1919).

-Brüske W., Untersuchungen zur Geschichte des Liutizenbundes, Münster-Köln 1955.

-Buczek K., Pierwsze biskupstwa polskie, „Kwartalnik Historyczny” 52 (1938).

-Buko A., Najstarsze ośrodki grodowo-miejskie na ziemiach polskich, [w:] Polska na przełomie I i II tysiąclecia, Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Poznań, listopad 2000, Poznań 2001.

-Bulín H., Česko-veletské a polsko-veletské vztahy ve druhé polovinĕ 10. století, [w:] Studia z dziejów polskich i czechosłowackich, red. E. i K. Maleczyńscy, Wrocław 1960.

-Bulín H., Počátky česko-veletského přátelství, [w:] Vznik a počátky slovanů, t. 3, Praha 1960.

-Domański G., Osadnictwo nad dolną Nysą Łużycką we wczesnym średniowieczu, „Slavia Antiqua” 29 (1983).

-Erkens F. R., Fürstliche Opposition in ottonish-salisher Zeit, Überlegungen zum Problem der Krise des frühmittelalterlichen deutschen Reiches, ,,Archiv für Kulturgeschichte” 64 (1982).

-Fried J., Der Weg in die Geschichte, Die Ursprünge Deutschlands bis 1024, Berlin 1998.

-Fried J., Theophanu und die Slawen, Bemerkungen zur Ostpolitik der Kaiserin, [w:] Kaiserin Theophanu, Begegnung des Ostens und Westens um die Wende des ersten Hahrhunderts, red. A. von Euw, P. Schreiner, t. 2, Köln 1991.

-Fritze W. H., Der slawische Aufstand von 983 – eine Schicksalwende in der Geschichte Mitteleuropas, [w:] Festschrift der Landesgeschichtlichen Vereinigung für die Mark Brandenburg zu ihrem 100. Jahr Bestehen 1884-1984, red. E. Henning, W. Vogel, Berlin 1984.

-Havlík L., Tři kapitoly z nejstarších česko-polskych vztahů, „Slovanské historické studie” 4 (1961).

-Hermann J., Der Lutizenaufstand 983 – Ursachen, politisch-militärische Verlauf und Wirkungen, „Militärgeschichte” 22 (1983).

-Holtzmann R., Geschichte der sächsischen Kaiserzeit (900-1024), Berlin 1960.

-Kara M., Krąpiec M., Możliwości datowania metodą dendrochronologiczną oraz stan badań dendrochronologicznych wczesnośredniowiecznych grodzisk z terenu Wielkopolski, Dolnego Śląska i Małopolski, [w:] Ziemie polskie w X wieku i ich znaczenie w kształtowaniu się nowej mapy Europy, red. H. Samsonowicz, Kraków 2000.

-Kolenda J., Wczesnośredniowieczne osadnictwo grodowe pogranicza Śląska i Wielkopolski w świetle analiz dendrochronologicznych, [w:] Populi terrae marisque, Prace poświęcone pamięci Profesora Lecha Leciejewicza, red. M. Rębkowski, S. Rosik, Wrocław 2011.

-Korta W., Historia Śląska do 1763 roku, wstęp M. Derwich, Warszawa 2003.

-Kowalczyk E., Momenty geograficzne państwa Bolesława Chrobrego, Na styku historii i archeologii, „Kwartalnik Historyczny” 107 (2000), 2.

-Labuda G., Mieszko I, Wrocław 2009.

-Labuda G., Narodziny polsko-ukraińskiej granicy etnicznej w polskiej historiografii, [w:] Początki sąsiedztwa, Pogranicze etniczne polsko-rusko-słowackie w średniowieczu, Materiały z konferencji, Rzeszów 9-11 V 1995, red. M. Parczewski, Rzeszów 1996.

-Labuda G., Polska, Czechy, Niemcy i Związek Wielecki w X wieku, [w:] Idem, Fragmenty dziejów Słowiańszczyzny zachodniej, t. 1, Poznań 2002.

-Labuda G., Studia nad początkami państwa polskiego, t. 1, Poznań 1987.

-Labuda G., Ze stosunków polsko-węgierskich w drugiej połowie X wieku, [w:] Europa – Słowiańszczyzna – Polska, Studia ku uczczeniu profesora Kazimierza Tymienieckiego, kom. red. J. Bardach i in., Poznań 1970.

-Lübke C., Der Aufstand der Elbslaven im Jahr 983 und seine Folgen, [w:] Svatý Vojtěch, Čechové a Evropa, Mezinárodní sympozium uspořádané Českou křest’anskou akademií a Historickým ústavem Akademie věd ČR 19.-20. listopadu 1997 v Praze, red. D. Třeštík, J. Žemlička, Praha 1998.

-Łowmiański H., Bolesław Chrobry w Krakowie w końcu X wieku, „Małopolskie Studia Historyczne” 4 (1961).

-Łowmiański H., Początki Polski, Z dziejów Słowian w I tysiącleciu n.e., t. 5, Warszawa 1973.

-Łowmiański H. (rec.), P. Bogdanowicz, Przynależność polityczna Śląska w X wieku, Dzieje problemu oraz próba jego rozwiązania, Wrocław-Warszawa-Kraków 1968, „Roczniki Historyczne” 36 (1970).

-Łukaszewicz A., Inter Orientem et Septentrionem, Warszawa 2008.

-Maleczyński K., Najstarsza zachodnia granica Polski na podstawie źródeł X wieku, [w:] Początki Państwa Polskiego, Księga Tysiąclecia, red. K. Tymieniecki, Poznań 2002 [wyd. I: Poznań 1962].

-Maleczyński K., Śląsk miedzy Polską, Czechami i Niemcami w X wieku, „Sborník prací Filozofické fakulty Brnĕnské univerzity” 10 (1961).

-Maleczyński K., Śląsk w epoce feudalnej, [w:] Historia Śląska, t. 1, cz. 1, red. K. Maleczyński, Wrocław 1960.

-Manteuffel T., Jeszcze w sprawie regestu Dagome iudex, [w:] Europa – Słowiańszczyzna – Polska, Studia ku uczczeniu profesora Kazimierza Tymienieckiego, red. J. Bardach i in., Poznań 1970.

-Manteuffel T., U kolebki sporu czesko-polskiego, [w:] Idem, Historyk wobec historii, Warszawa 1976.

-Matla M., Czechy, Poznań 2014.

-Matla-Kozłowska M., Państwa Piastów i Przemyślidów u schyłku X wieku – walka o regnum ablatum, [w:] Pierwsze polsko-czeskie forum młodych mediewistów, Materiały z konferencji naukowej, Gniezno, 27-29 września 2005 roku, red. J. Dobosz, J. Kujawiński, M. Matla-Kozłowska, Poznań 2007.

-Moraczewski J., Dzieje Rzeczypospolitej Polskiej, t. 1, Poznań 1863.

-Moździoch S., Castrum munitissimum Bytom, Lokalny ośrodek władzy w państwie wczesnopiastowskim, Warszawa 2002.

-Mühle E., Historia Wrocławia, przekł. J. Janicka, Warszawa 2016.

-Natanson-Leski J., Państwo Mieszka Pierwszego, „Studia Wczesnośredniowieczne” 4 (1958).

-Nový R., Czechy, Polska i Europa Środkowa w X wieku, [w:] Civitas Schinesghe, Mieszko I i początki państwa polskiego, red. J. M. Piskorski, Poznań-Gniezno 2004.

-Nový R., Přemyslovský stát 11 á 12 století, Praha 1972.

-Polek K., Kraków w IX i X wieku, [w:] Kraków, Studia z dziejów miasta, W 750 rocznicę lokacji, red. J. Rajman, Kraków 2007.

-Popiołek K., Historia Śląska od pradziejów do 1945 roku, Katowice 1972.

-Potkański K., Kraków przed Piastami, „Rocznik Krakowski” 1 (1898).

-Przeździecki A., Mieczysław Pierwszy, Obraz z dziejów polskich, „Biblioteka Warszawska” 4 (1844).

-Rodzińska-Chorąży T., Co nam mówi architektura murowana?, [w:] Ziemie polskie w X wieku i ich znaczenie w kształtowaniu się nowej mapy Europy, red. H. Samsonowicz, Kraków 2000.

-Rzeźnik P., Gród wrocławski około roku 1000, [w:] Śląsk około roku 1000, Materiały z sesji naukowej we Wrocławiu w dniach 14-15 maja 1999 roku, red. M. Młynarska-Kaletynowa, E. Małachowicz, Wrocław 2000.

-Rzeźnik P., Żurek A., Wrocław około roku 1000, [w:] Polska na przełomie I i II tysiąclecia, Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Poznań, listopad 2000, Poznań 2001.

-Schmitt H., Zdarzenia najważniejsze z przeszłości narodu polskiego, Lwów 1869.

-Sláma J., Archelogie o česko-polských stycích na rozhraní 10. a 11. století, [w:] Tísic let česko-polské vzájemnosti, Materiály z vĕdecké konference, pořádane na Hradci u Opavy ve dn. 9.-10. září 1965, Opava 1966.

-Sláma J., K česko-polským stykům v 10. a 11. století, [w:] Vznik a počátky slovanů, t. 4, Praha 1963.

-Sobiesiak J., Postać Bolesława II Przemyślidy (zm. 999) w narracji Kosmasa, Książę pobożny?, „Historia Slavorum Occidentis” 1 (2012).

-Sochacki J., Niemcy, Poznań 2016.

-Třeštík D., Sv. Vojtĕch a formování střední Evropy, [w:] Svatý Vojtěch, Čechové a Evropa, Mezinárodní sympozium uspořádané Českou křest’anskou akademií a Historickým ústavem Akademie věd ČR 19.-20. listopadu 1997 v Praze, red. D. Třeštík, J. Žemlička, Praha 1998.

-Tymieniecki K., Polska w średniowieczu, Warszawa 1962.

-Tyszkiewicz L. A., Ziemia kłodzka a państwo pierwszych Piastów, [w:] Idem, Słowianie i Awarowie, Organizacja plemienna Słowian, Wrocław 2009.

-Urbańczyk P., Politická přílušnost Slezka v desátém století v nejnovější polské historiografii, [w:] Dějiny ve věku nejistot, Sborník k příležitosti 70. narozenin Dušana Třeštíka, red. J. Banaszkiewicz i in., Praha 2003.

-Weinrich L., Der Slawenaufstand von 983 in der Darstellung des Bischofs Thietmar von Merseburg, [w:] Historiographia mediaevalis, Geschichtschreibung und Quellkunde, Festchrift für Franz Josef Schmale zum 65. Geburtstag, red. D. Berg, H. W. Goetz, Darmstadt 1988.

-Widajewicz J., Państwo Wiślan, Kraków 1947.

-Widajewicz J., Polska i Niemcy w dobie panowania Mieszka I, Lublin 1953.

-Wojciechowska M., Wstęp, [w:] Kosmasa Kronika Czechów, przekł. M. Wojciechowska, Warszawa 1968.

-Žacek R., Politische Formierung und aussenpolitische Orientierung, Oberschlesien vom. 9. bis zum14. Jahrhundert, [w:] Geschichte Oberschlesiens, Politik, Wirtschaft und Kultur von den Anfängen bis zur Gegenwart, red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Berlin 2015.

-Żerelik R., Śląsk przed tysiącem lat, Poglądy historiografii polskiej w sprawie przynależności politycznej Śląska w X wieku, [w:] „Śląski Labirynt Krajoznawczy” 2 (1990).


1 Zob. szerzej: J. Hermann, Der Lutizenaufstand 983 – Ursachen, politisch-militärische Verlauf und Wirkungen, „Militärgeschichte” 22 (1983), s. 552 n; W. H. Fritze, Der slawische Aufstand von 983 – eine Schicksalwende in der Geschichte Mitteleuropas, [w:] Festschrift der Landesgeschichtlichen Vereinigung für die Mark Brandenburg zu ihrem 100. Jahr Bestehen 1884-1984, red. E. Henning, W. Vogel, Berlin 1984, s. 9 n; L. Weinrich, Der Slawenaufstand von 983 in der Darstellung des Bischofs Thietmar von Merseburg, [w:] Historiographia mediaevalis, Geschichtschreibung und Quellkunde, Festchrift für Franz Josef Schmale zum 65. Geburtstag, red. D. Berg, H. W. Goetz, Darmstadt 1988, s. 77 n; C. Lübke, Der Aufstand der Elbslaven im Jahr 983 und seine Folgen, [w:] Svatý Vojtěch, Čechové a Evropa, Mezinárodní sympozium uspořádané Českou křest’anskou akademií a Historickým ústavem Akademie věd ČR 19.-20. listopadu 1997 v Praze, red. D. Třeštík, J. Žemlička, Praha 1998, s. 109 n.

2 J. Fried, Theophanu und die Slawen, Bemerkungen zur Ostpolitik der Kaiserin, [w:] Kaiserin Theophanu, Begegnung des Ostens und Westens um die Wende des ersten Hahrhunderts, red. A. von Euw, P. Schreiner, t. 2, Köln 1991, s. 367-368.

3 F. R. Erkens, Fürstliche Opposition in ottonish-salisher Zeit, Überlegungen zum Problem der Krise des frühmittelalterlichen deutschen Reiches, ,,Archiv für Kulturgeschichte” 64 (1982), s. 345-346.

4 Henryk Kłótnik już wcześniej próbował zdobyć władzę w Rzeszy po śmierci Ottona I w 973 roku. Zob. szerzej: R. Holtzmann, Geschichte der sächsischen Kaiserzeit (900-1024), Berlin 1960, s. 251 n.

5 Annales Altahenses maiores (pod rokiem 974), [w:] MGH SS rer. Germ. 4 (1891), s. 12: ,,Eodem anno Heinricus dux Bawariorum et Abraam episcopus inierunt consilium cum Bolizlavone et Misigone, quomodo imperatori suum regnum disperderent”.

6 G. Labuda, Studia nad początkami państwa polskiego, t. 1, Poznań 1987, s. 169.

7 P. Bogdanowicz, Uwagi nad panowaniem Mieszka I, Przypuszczalna przyczyna sojuszu Mieszka I z cesarzową Teofano, ,,Roczniki Historyczne” 26 (1960), s. 110.

8 Annales Hildesheimenses (pod rokiem 985), [w:] MGH SS rer. Germ. 8 (1878), s. 24: „Et eodem anno Saxones Sclaviam invaserunt, quibus sd supplementum Misaco cum magno exercitu venit; qui totam terram illam incendiis et caedibus multis devastaverunt”; Annales Quedlinburgenses (pod rokiem 985), [w:] MGH SS 3 (1839), s. 66: „Saxones Sclaviam invaserunt, quibus ad supplementum Misacho cum magno exercitu venit; qui totam terram illam incendiis et caedibus devastaverunt”.

9 Annales Hildesheimenses (pod rokiem 986), s. 24: „Otto rex adhuc puerulus cum magno exercitu Saxonum venit in Sclaviam, ibique venit ad eum Misaco cum multitudine nimia, obtulitque ei unum camelum et alia xenia multa, et se ipsum etiam subdidit potestati illius; qui simul pergentes, devastaverunt totam illam incendiis et depopulationibus multis”; Annales Quedlinburgenses (pod rokiem 986), s. 67: „Otto rex adhuc puerulus cum magno exercitu Saxonum venit in Sclaviam, ibique venit ad eum Misaco cum multitudine nimia, obtulitque ei unum camelum et alia xenia multa, et se ipsum etiam subdidit potestati illius; qui simul pergentes, devastaverunt totam illam incendiis et depopulationibus multis”.

10 Annales Hildesheimenses (pod rokiem 991), s. 25: ,,Otto rex cum magno exercitu Saxonum ac supplemento Misacon Brennanburg obsedit et vicit”.

11 Thietmari Merseburgensis episcopi chronicon, przekład, wstęp i komentarz M. Z. Jedlicki, Poznań 1953, lib. IV, cap. 11-13, s. 159-165: „Eo tempore Miseco et Bolizlavus inter se dissonantes multum sibi invicem nocuerunt. Bolizlavus Liuticios suis parentibus et sibi semper fideles in auxilium sui invitat; Miseco autem predicate imperatrieis adiutorium postulat. Quae cum tunc in Magadaburg fuisset, Gisellerum eiusdem archiepiscopum comitesque hos: Ekkihardum, Esiconem, Binizonen, cum patre meo et eius equivoco, Brunone ac Udone caeterisque compluribus eo misit. Qui vix cum IIII proficiscentes legionibus ad pagum Selpulii dictum venerunt ac iuxta unam paludem, supra quam pons longus porrigitur, consederunt. Et ecce, in noctis silentio unus ex sociis Willonis, qui pridie ad perspicienndum suimet predium precedens a Boemiis captus est, evadens periculum imminens Binizoni primo indixit comiti. Tunc nostril eius ammonitione celeriter surgentes se preparant et in ipso iam venientis aurorae crepusculo missam audiunt, quidam stando et alii super equos sedendo; et in ortu solis exeunt e castris solliciti de eventu future certaminis. Tunc Bolizlavus cum suis venit turmatim III. Id. Iulii, et utrimque nuncio mittuntur. Et ex parte Bolizlavi quidam miles, Slopan nomine, ad perspiciendum agmen nostrorum accessit et reversus inde interrogator a domino, quails esset exercitus hic, si cum eodem potuisset pugnare an non. Ortabantur enim hunc satellites sui, ut nullum de nostris vivum sineret abire. A quo sic ei redictum est: <<Exercitus hic quantitate parvus, qualitate sua optimus et omnis est ferreus. Pugnare cum eo tibi potis est; sed si tibi hodie victoria evenit, sic prosterneris, ut fugiendo Miseconem inimicum te continuo persequentem vix aut nequaquam evades et Saxones tibi hostem in perprtuum acquiras. Si autem victus fueris, finis est de temet ipso et de omni regno ad te pertinenti. Non enim remanet spes ulla resistendi, inimico te undiquessecus vallanti>>. Talibus alloquiis furor illius sedatur, et pace facta principes nostros alloquitur, ut qui contra eum huc venirent, cum eo ad Miseconem pergere et in restituendis suimet rebus se apud Miseconem adiuvare voluisset. Hoc laudabant nostril, et Giselerus archipresul cum Ekkihardo, Esicone ac Binizone comitibus proficiscebatur cum eo, caeteris omnibus domum cum pace revertentibus. Advesperascente iam die his omnibus arma sumuntur et mox eum iuramento firmatis redduntur. Venit Bolizlavus cum nostris ad Odderam; ad Miseconem nuncius mittitur, qui diceret, se in potestate sua auxiliatores suos habere. Si regnum sibi ablatum redderet, hos incolomes abire permitterret; sin autem, omnes perderet. Sed Miseco huiuc talibus respondit: si voluisset rex suos acquirere salvos aut ulcisci perditos, faceret; et si hoc non fieret, quod propter eos nil omnino perdere voluisset. Hoc Bolizlavus ut accepit, salvis omnibus nostris, quaecumque potuit, ex locis circumiacentibus pradatur ac incendit. Inde reversus urbem uanm [w tym miejscu tekst Thietmara zawiera lukę – przyp. M.S.] nomine possedit et hac cum domino eius, urbanis nil repugnantibus, acquisivit eundemque Liuticis ad decollandum dedit. Nec mora, diis fautoribus haec ostia ante urbem offertur et de reversion ab omnibus tractatur. Tunc Bolizlavus, sciens nostros ex parte Liuticiorum incolumes non posse domum sine eo pervenire, crostino dimisit eos crepusculo, ut ammonite fuerant, multum properantes. Quod ut predicti hostes comperierunt, pone sequi maxima electorum multitudine mox nitebantur. Quos Bolizlavus vix conpescuit talibus: <<Vos, qui in meum huc venistis auxilium, videte, ut hoc perficiatis bonum, quod incepistis, pro certo scientes, quod hos, quos in fidem succepi meam et in bona pace dimisi, vita superstite mea nullum hodie pacior perpeti malum. Non est nobis honor nec consilium hactenus amicos familiars nos nunc effici manifestos hostes. Scio magnam inter vos esse inimicicam; et hanc ulcisci eveniunt vobis tempora his multo apciora>>. His sedate eloquiis Liutici duos ab eo detenti ibidem dies et tunc, invicem salutantes antiquumque foedus renovantes, discescerunt. Et tunc illi infidels, qui nostros insequerentur, quia pauci errant, ducentos milites eligerunt. Quod nostris mox a quodam Hodonis satellite comitis intimatum est. unde in ipsa accelerantes hora, Deo gratias! Ad Magadaburg incolumes pervenerunt, hostibus se in vanum sic laborantibus”.

12 H. Bulín, Česko-veletské a polsko-veletské vztahy ve druhé polovinĕ 10. století, [w:] Studia z dziejów polskich i czechosłowackich, red. E. i K. Maleczyńscy, Wrocław 1960, s. 42-43.

13 Annales Hildesheimenses (pod rokiem 987), s. 24; Annales Quedlinburgenses (pod rokiem 987), s. 67.

14 J. Sochacki, Niemcy, Poznań 2016, s. 162. Zob. też: J. Fried, Der Weg in die Geschichte, Die Ursprünge Deutschlands bis 1024, Berlin 1998, s. 698.

15 Według Annales Hildesheimenses (pod rokiem 985), s. 24 Mieszko przybył na wojnę „cum magno exercitu”. Z kolei rok później „cum multitudine nimia” (ibidem). Pierwsze z wymienionych sformułowań sugeruje zgromadzenie przez władcę polskiego bardzo licznej armii (A. Przeździecki, Mieczysław Pierwszy, Obraz z dziejów polskich, „Biblioteka Warszawska” 4 (1844), s. 324; J. Moraczewski, Dzieje Rzeczypospolitej Polskiej, t. 1, Poznań 1863, s. 18), drugie zaś jeszcze większej armii niż poprzednio (P. Bogdanowicz, Uwagi…, s. 104).

16 Znaczne zaangażowanie militarne Piasta wiązało się przede wszystkim z chęcią pokonania Wieletów, ponieważ byli oni groźnym dlań przeciwnikiem (G. Labuda, Polska, Czechy, Niemcy i Związek Wielecki w X wieku, [w:] Idem, Fragmenty dziejów Słowiańszczyzny zachodniej, t. 1, Poznań 2002, s. 297). Na początku swego panowaniu poniósł z ich rąk nawet dwukrotną klęskę (J. Widajewicz, Polska i Niemcy w dobie panowania Mieszka I, Lublin 1953, s. 94).

17 W historiografii nie znalazła większego uznania hipoteza, dopatrująca się w przytoczonej nomenklaturze echa sporu, który miał wybuchnąć między Mieszkiem a Bolesławem czeskim o „tytuł królestwa”. Zob. np.: K. Tymieniecki, Polska w średniowieczu, Warszawa 1962, s. 59; P. Bogdanowicz, Przynależność polityczna Śląska w X wieku, Dzieje problemu i próba jego rozwiązania, Wrocław-Warszawa-Kraków 1968, s. 269 n; Idem, Uwagi…, s. 118-119. W dniu dzisiejszym nikt poważnie nie bierze pomysłów starszej historiografii, domyślającej się, że polsko-czeski spór dotyczył Moraw (K. Maleczyński, Śląsk miedzy Polską, Czechami i Niemcami w X wieku, „Sborník prací Filozofické fakulty Brnĕnské univerzity” 10 (1961), s. 20), albo ziemi zamieszkiwanej przez plemię Słupian na Połabiu (G. Domański, Osadnictwo nad dolną Nysą Łużycką we wczesnym średniowieczu, „Slavia Antiqua” 29 (1983), s. 97).

18 Dorobek historiografii opisujący zmagania wojenne 990 roku próbował podsumować np.: R. Żerelik, Śląsk przed tysiącem lat, Poglądy historiografii polskiej w sprawie przynależności politycznej Śląska w X wieku, [w:] „Śląski Labirynt Krajoznawczy” 2 (1990), s. 158 n

19 K. Potkański, Kraków przed Piastami, „Rocznik Krakowski” 1 (1898), s. 323; A. Brückner, O počatcich dĕjín českych a polskych, „Česky Časopis Historicky” 20 (1919), s. 38; J. Widajewicz, Państwo Wiślan, Kraków 1947, s. 88 n; K. Buczek, Pierwsze biskupstwa polskie, „Kwartalnik Historyczny” 52 (1938), s. 205; G. Labuda, Ze stosunków polsko-węgierskich w drugiej połowie X wieku, [w:] Europa – Słowiańszczyzna – Polska, Studia ku uczczeniu profesora Kazimierza Tymienieckiego, kom. red. J. Bardach i in., Poznań 1970, s. 76; K. Polek, Kraków w IX i X wieku, [w:] Kraków, Studia z dziejów miasta, W 750 rocznicę lokacji, red. J. Rajman, Kraków 2007, s. 21-23.

20 Cosmae Pragensis Chronica Boemorum, [w:] Scriptores rerum Germanicarum, Nova series 2 (1923), lib. I, cap. 34, s. 60: ,,Post cuius obitum filius eius [Bolesława II Pobożnego – przyp. M.S.], tercius Bolezlaus, ut supra relatum est, successit in ducatum; sed non eisdem rerum successibus nec paternis auspiciis terminus acquisitos obtinuit. Nam dux Poloniensis Mesco, quo non fuit alter dolosior homo, mox urbem Krakov abstulit dolo, omnibus quos ibi invenit Boemiis extinctis gladio”.

21 Część badaczy jednak uwierzyła doniesieniom dziejopisa czeskiego, sytuując utratę Krakowa na rok 999. Tak np.: H. Schmitt, Zdarzenia najważniejsze z przeszłości narodu polskiego, Lwów 1869, s. 31; L. Havlík, Tři kapitoly z nejstarších česko-polskych vztahů, „Slovanské historické studie” 4 (1961), s. 73; R. Nový, Přemyslovský stát 11 á 12 století, Praha 1972, s. 10; Idem, Czechy, Polska i Europa Środkowa w X wieku, [w:] Civitas Schinesghe, Mieszko I i początki państwa polskiego, red. J. M. Piskorski, Poznań-Gniezno 2004, s. 47.

22 M. Matla-Kozłowska, Państwa Piastów i Przemyślidów u schyłku X wieku – walka o regnum ablatum, [w:] Pierwsze polsko-czeskie forum młodych mediewistów, Materiały z konferencji naukowej, Gniezno, 27-29 września 2005 roku, red. J. Dobosz, J. Kujawiński, M. Matla-Kozłowska, Poznań 2007, s. 28.

23 M. Wojciechowska, Wstęp, [w:] Kosmasa Kronika Czechów, przekł. M. Wojciechowska, Warszawa 1968, s. 31; J. Sobiesiak, Postać Bolesława II Przemyślidy (zm. 999) w narracji Kosmasa, Książę pobożny?, „Historia Slavorum Occidentis” 1 (2012), s. 104 n; M. Matla, Czechy, Poznań 2014, s. 133 n.

24 E. Kowalczyk, Momenty geograficzne państwa Bolesława Chrobrego, Na styku historii i archeologii, „Kwartalnik Historyczny” 107 (2000), 2, s. 66.

25 A. Barciak, Obraz Polaka w średniowiecznej historiografii czeskiej, [w:] Idem, Między Polską a Czechami, Śląsk i jego mieszkańcy w źródłach czeskich doby średniowiecza, Wrocław 2012, s. 28.

26 S. Moździoch, Castrum munitissimum Bytom, Lokalny ośrodek władzy w państwie wczesnopiastowskim, Warszawa 2002, s. 63 był skłonny sądzić, że Bolesław II Przemyślida rozciągnął swoje zwierzchnictwo na Kraków dopiero w początkach panowania Chrobrego. Niewykluczone, iż nastąpiło to w 995 roku, kiedy Chrobry walczył przeciw Słowianom Połabskim. Dopiero w cztery lata później udało się polskiemu władcy odebrać świeży nabytek Czechów. Warto zauważyć w tym miejscu, że na obecnym etapie badań niekiedy pojawiające się w literaturze głosy o rzekomym braku zwierzchnictwa Czechów nad południowymi ziemiami dzisiejszej Polski (Śląsk i Małopolska), nie wydają się być przekonywujące i stoją w wyraźnej kolizji z materiałem źródłowym, stwierdzającym wręcz sytuację odmienną (H. Łowmiański (rec.), P. Bogdanowicz, Przynależność polityczna Śląska w X wieku, Dzieje problemu oraz próba jego rozwiązania, Wrocław-Warszawa-Kraków 1968, „Roczniki Historyczne” 36 (1970), s. 201; G. Labuda, Narodziny polsko-ukraińskiej granicy etnicznej w polskiej historiografii, [w:] Początki sąsiedztwa, Pogranicze etniczne polsko-rusko-słowackie w średniowieczu, Materiały z konferencji, Rzeszów 9-11 V 1995, red. M. Parczewski, Rzeszów 1996, s. 10-11. Zob. też: P. Urbańczyk, Politická přílušnost Slezka v desátém století v nejnovější polské historiografii, [w:] Dějiny ve věku nejistot, Sborník k příležitosti 70. narozenin Dušana Třeštíka, red. J. Banaszkiewicz i in., Praha 2003, s. 292 n). Z drugiej zaś strony nie można również zapominać o badaniach chociażby z zakresu architektury, z których wynika, że brakuje wyrazistych świadectw materialnych poświadczających wpływ czeskich założeń architektonicznych na formy małopolskich kompleksów monumentalnych (T. Rodzińska-Chorąży, Co nam mówi architektura murowana?, [w:] Ziemie polskie w X wieku i ich znaczenie w kształtowaniu się nowej mapy Europy, red. H. Samsonowicz, Kraków 2000, s. 361 n). Dodać tu wypadnie tylko na marginesie, że badania te w dalszym ciągu są niezadowalające i na ich podstawie wyciąganie wiążących wniosków na temat braku ekspansji Czechów w kierunku Małopolski, jest więcej niż ryzykowne.

27 A. Buko, Najstarsze ośrodki grodowo-miejskie na ziemiach polskich, [w:] Polska na przełomie I i II tysiąclecia, Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Poznań, listopad 2000, Poznań 2001, s. 229.

28 J. Natanson-Leski, Państwo Mieszka Pierwszego, „Studia Wczesnośredniowieczne” 4 (1958), s. 73-76.

29 D. Třeštík, Sv. Vojtĕch a formování střední Evropy, [w:] Svatý Vojtěch, Čechové a Evropa, Mezinárodní sympozium uspořádané Českou křest’anskou akademií a Historickým ústavem Akademie věd ČR 19.-20. listopadu 1997 v Praze, red. D. Třeštík, J. Žemlička, Praha 1998, s. 89.

30 G. Labuda, Mieszko I, Wrocław 2009, s. 176.

31 H. Łowmiański, Bolesław Chrobry w Krakowie w końcu X wieku, „Małopolskie Studia Historyczne” 4 (1961), s. 7; K. Maleczyński, Najstarsza zachodnia granica Polski na podstawie źródeł X wieku, [w:] Początki Państwa Polskiego, Księga Tysiąclecia, red. K. Tymieniecki, Poznań 2002 [wyd. I: Poznań 1962], s. 223; J. Sláma, K česko-polským stykům v 10. a 11. století, [w:] Vznik a počátky slovanů, t. 4, Praha 1963, s. 223; L. A. Tyszkiewicz, Ziemia kłodzka a państwo pierwszych Piastów, [w:] Idem, Słowianie i Awarowie, Organizacja plemienna Słowian, Wrocław 2009, s. 11.

32 J. Sláma, Archelogie o česko-polských stycích na rozhraní 10. a 11. století, [w:] Tísic let česko-polské vzájemnosti, Materiály z vĕdecké konference, pořádane na Hradci u Opavy ve dn. 9.-10. září 1965, Opava 1966, s. 37; H. Bulin, Česko…, s. 38-39; M. Bláhova, J. Frolik, N. Profantová, Velké dĕjiny zemí Koruny České, t. 1, Praha-Litomyšl 1999, s. 314.

33 R. Žacek, Politische Formierung und aussenpolitische Orientierung, Oberschlesien vom. 9. bis zum14. Jahrhundert, [w:] Geschichte Oberschlesiens, Politik, Wirtschaft und Kultur von den Anfängen bis zur Gegenwart, red. J. Bahlcke, D. Gawrecki, R. Kaczmarek, Berlin 2015, s. 132;

34 J. Kolenda, Wczesnośredniowieczne osadnictwo grodowe pogranicza Śląska i Wielkopolski w świetle analiz dendrochronologicznych, [w:] Populi terrae marisque, Prace poświęcone pamięci Profesora Lecha Leciejewicza, red. M. Rębkowski, S. Rosik, Wrocław 2011, s. 59.

35 E. Mühle, Historia Wrocławia, przekł. J. Janicka, Warszawa 2016, s. 15. O „Alemure” i rozumieniu tego słowa w regeście „Dagome iudex” pisali więcej, np.: K. Maleczyński, Najstarsza…, s. 230; H. Łowmiański, Początki Polski, Z dziejów Słowian w I tysiącleciu n.e., t. 5, Warszawa 1973, s. 609-610; T. Manteuffel, Jeszcze w sprawie regestu Dagome iudex, [w:] Europa – Słowiańszczyzna – Polska, Studia ku uczczeniu profesora Kazimierza Tymienieckiego, red. J. Bardach i in., Poznań 1970, s. 307; Idem, U kolebki sporu czesko-polskiego, [w:] Idem, Historyk wobec historii, Warszawa 1976, s. 290; A. Łukaszewicz, Inter Orientem et Septentrionem, Warszawa 2008, s. 102.

36 P. Rzeźnik, A. Żurek, Wrocław około roku 1000, [w:] [w:] Polska na przełomie I i II tysiąclecia, Materiały Sesji Stowarzyszenia Historyków Sztuki, Poznań, listopad 2000, Poznań 2001, s. 337; M. Kara, M. Krąpiec, Możliwości datowania metodą dendrochronologiczną oraz stan badań dendrochronologicznych wczesnośredniowiecznych grodzisk z terenu Wielkopolski, Dolnego Śląska i Małopolski, [w:] Ziemie polskie w X wieku i ich znaczenie w kształtowaniu się nowej mapy Europy, red. H. Samsonowicz, Kraków 2000, s. 309.

37 P. Rzeźnik, Gród wrocławski około roku 1000, [w:] Śląsk około roku 1000, Materiały z sesji naukowej we Wrocławiu w dniach 14-15 maja 1999 roku, red. M. Młynarska-Kaletynowa, E. Małachowicz, Wrocław 2000, s. 141; M. Matla-Kozłowska, Państwa…, s. 34; Eadem, Czechy, s. 146.

38 K. Maleczyński, Śląsk w epoce feudalnej, [w:] Historia Śląska, t. 1, cz. 1, red. K. Maleczyński, Wrocław 1960, s. 201-202; K. Popiołek, Historia Śląska od pradziejów do 1945 roku, Katowice 1972, s. 20.

39 W. Korta, Historia Śląska do 1763 roku, wstęp M. Derwich, Warszawa 2003, s. 63.

40 Thietmari Merseburgensis episcopi chronicon, lib. IV, cap. 11, s. 159-161. Zob. szerzej: W. Brüske, Untersuchungen zur Geschichte des Liutizenbundes, Münster-Köln 1955, s. 47; H. Bulín, Počátky česko-veletského přátelství, [w:] Vznik a počátky slovanů, t. 3, Praha 1960, s. 39 n.


Grafika: Wikipedia

Autor: Mariusz Samp