Kategorie
Średniowiecze

Kroniki w klasyfikacji źródeł historycznych

Źródła ergotechniczne dotyczą wyłącznie sfery gospodarczej zachowując przy tym funkcję społeczną i psychiczną. Są to m.in. źródła demograficzne, inwentarze itp.(( Ibidem, s. 31.)) Źródła socjotechniczne opisują relacje międzyludzkie, które określają rolę jednostki w społeczeństwie w sposób bezpośredni. Dzielą się one na: poświadczeniowe i dyspozytywne, socjograficzne i instytucjonalne. Mogą to być również źródła etnograficzne lub akta. Źródła poświadczeniowe dotyczą czynności prawnych dziejących się między ludźmi. Dyspozytywne są zaleceniami władz wobec obywateli. Socjograficzne są źródłami bezpośrednimi, które opisują podział pracy i stosunki społeczne. Instytucjonalne dotyczą tego samego, co socjograficzne, z tym, że opisują te zjawiska na gruncie instytucji. Źródła etnograficzne mają na celu opisanie genezy narodu „wstępnej” i „zstępnej”. Opisują także przemiany tradycji narodowej, pieśni, działalność towarzystw naukowych, pomniki, niepaństwowe teatry oraz niezależne od państwa organizacje religijne((Ibidem, s. 33-39.)). Źródła psychotechniczne opisują świadomość, a także jej przemiany. Dzielą się one na trzy części. „Poznanie ludzkie świata materialnego” to nic innego, jak pisma przyrodnicze. „Poznanie ludzkie świata społecznego” to grupa źródeł opisująca życie i nauki społeczne. Do niej też wlicza się historiografia oraz literatura. Ostatnią część stanowi „poznanie ludzkie życie umysłowego”, czyli pojęcia abstrakcyjne takie jak filozofia albo światopogląd((Ibidem, s. 40-42.)). Autor odniósł się również do tradycji uznając, iż jest ona przeszłością zapisaną w ludzkiej pamięci(( Ibidem, s. 46.)).
Podział źródeł zaproponowany przez Labudę nie pozwala na jednoznaczne zakwalifikowanie kroniki. Gatunek ten, opisujący wszak dzieje narodów i rodów królewskich może być zakwalifikowany do grupy źródeł socjograficznych, a w ramach niej do etnograficznych. Z drugiej strony historiografia oraz literatura, z którymi kroniki były nierozerwalnie związane wpisane zostały do źródeł psychotechnicznych, uściślając do „poznania ludzkiego świata społecznego”. Należy zatem przyjąć, że kronika pasuje do obu grup.

Typologia Topolskiego

Jerzy Topolski, obok pracy m.in. nad metodologią badań zajął się również problemem systematyki źródeł. Zwrócił on uwagę, że trudno jest określić funkcjonujące podziały źródeł jako „poprawne” i „błędne”(( J. Topolski, Metodologia…, s. 328.)). Według niego należy je podzielić na bezpośrednie i pośrednie, a także adresowane i nieadresowane((Pod tym względem Jerzy Topolski „powraca” do typologii źródeł funkcjonujących już wcześniej, m.in. proponowanej (jako pomocnicza) przez Handelsmana.)). Bezpośrednie dotyczą zdarzeń, które autor widział, bądź w nich uczestniczył. W pośrednich autor czerpie z tekstów opisujących jakieś zdarzenia, np. wcześniejsze od życia autora. Pośrednie powinny też być podzielone na pisane i niepisane((Ibidem, s. 329.)). Źródła adresowane miały konkretnego odbiorcę i adresata. Tak jest np. w przypadku listu. Pamiętnik również jest źródłem adresowanym, ich adresatem jest potomność(( Idem, Wprowadzenie…, s. 44-45.)).
Według tych kryteriów kronikę można wpisać zarówno do źródeł pośrednich jak i bezpośrednich. Opis przeszłości, jaki w sobie zawiera kwalifikuje ją do pierwszej kategorii, z drugiej strony aspekt literacki sprawia, że może być traktowana jako źródło bezpośrednie(( Idem, Metodologia…, s. 328.)).

Wnioski

Kroniki to jedne z najważniejszych źródeł historycznych. Często stanowią jedyne źródło informacji o jakiś wydarzeniach. Jednak forma tego gatunku oraz mnogość typologii źródeł sprawia, że bywają one trudne do jednoznacznego zakwalifikowania. Za Topolskim i Handelsmanem można określić je jako „pośrednie” i „opisowe”. Z podziału Droysena najjaskrawszy wydaje się być ich subiektywizm, a Labudy – „etnograficzność”, czyli opis rodów i ich dziejów.
Można sobie w tym momencie zadać pytanie, skąd taka rozbieżność. Odpowiedź na nie wydaje się być oczywista. Każdy z wspomnianych wyżej badaczy zwrócił uwagę na inne kryteria, według których można dokonać podziału (materiał, treść itp.). Przy tak niejednorodnym materiale, jakim jest kronika, nie powinna dziwić mnogość możliwych kwalifikacji, a nawet przydział do dwóch grup źródeł. Pokazuje to jednocześnie znaczenie tych źródeł oraz fakt, że jeszcze długo będą one przedmiotem badań.

Łukasz Makowski

Bibliografia
Droysen Johann Gustav, Zarys historyki, Bydgoszcz 2012.
Handelsman Marceli, Historyka, Warszawa 2010.
Labuda Gerard, Próba nowej systematyki i nowej interpretacji źródeł historycznych, „Studia źródłoznawcze”, T.1, Warszawa 1957, s. 3-48.
Michałowska Teresa, Literatura polskiego średniowiecza. Leksykon, Warszawa 2011.
Miśkiewicz Benon, Wstęp do badań historycznych, Poznań 1985.
Szymański Józef, Nauki pomocnicze historii, Warszawa 2009.
Topolski Jerzy, Metodologia historii, Warszawa 1984.
Topolski Jerzy, Wprowadzenie do historii, Poznań 2009.

Autor: Łukasz Makowski

Łukasz Makowski