Kategorie
Średniowiecze

Kroniki w klasyfikacji źródeł historycznych

Podział źródeł
Problem ten należy zacząć omawiać od wyjaśnienia terminu „źródło historyczne”. W ogólnym rozumieniu źródło jest zapisem działania ludzkiego, najczęściej działania celowego((B. Miśkiewicz, Wstęp do badań historycznych, Poznań 1985, s. 118.)). Droysen zdefiniował, jako „ślady przeszłości zdefiniowane przez ludzkie pojęcie”((G. Droysen, Zarys…, s. 26.)). Mogą one funkcjonować, jako niezapisane i zapisane, bądź jako subiektywne albo pragmatyczne((Ibidem, s. 27.)). Marceli Handelsman uważał, że źródło to „utrwalony, zachowany ślad myśli, działania lub najogólniej życia ludzkiego”((M. Handelsman, Historyka, s. 44.)). Definicja ta jest bliska, jak pisał Labuda, tradycji Bernheima, dla którego jest ono rezultatem ludzkich działań((G. Labuda, Próba…, s. 10.)). Jerzy Topolski uważał, że źródłem jest wszystko, co może prowadzić do poznania przeszłości((B. Miśkiewicz, Wstęp…, s. 119.)).
Jak widać już sama kwestia rozumienia pojęcia „źródło” jest trudna do jednoznacznego określenia. Podobnie ich podziały są niejednoznaczne, a kryteria, na podstawie których powstały sprawiają, że zaklasyfikowanie niektórych źródeł może sprawić problemy. Widać to na przykładzie kronik.

Typologia Droysena

Johann Gustav Droysen kwestie związane z badaniem przeszłości opisał w dziele Zarys historyki. Tekst ten po raz pierwszy opublikowany został w 1858, dziesięć lat później w wersji pełnej((M. Bonecki, J. Duraj, Od tłumaczy, [w:] G. Droysen, Zarys…, s. 7.)). Zarys… składa się z artykułów opisujących poszczególne elementy pracy. Nie mógł przy tym pominąć podziału źródeł.
Źródła historyczne zostały przez niego podzielone na 3 kategorie: pozostałości, źródła i pomniki. Pozostałości w swym założeniu były bezpośrednimi śladami przeszłości. Są to zatem: dzieła twórczości (m.in. techniczne, artystyczne, pola uprawne), stany moralne (np. moralność, zwyczaje, prawa), przedstawienia myśli poznania (tu zaliczyć można poglądy filologiczne, mitologie, dzieła historyczne jako wytwór swego czasu) oraz duchowych procesów wszelkiego rodzaju i dokumenty handlowe (korespondencje, rachunki itp.)((Ibidem, s. 26.)). Źródła to zapis przeszłości w postaci ukształtowanej przez człowieka. Mogą one funkcjonować w dwóch formach: zapisanej i niezapisanej, do której zaliczyć trzeba wspomnienia i przekazy ustne. Źródła zapisane można podzielić na subiektywne i pragmatyczne. Źródła subiektywne to teksty będące wytworem fantazji lub wymagające dalszej argumentacji. Są to zatem m.in. mowy sądowe, pieśni, dzieła literackie, proroctwa((Ibidem, s. 27.)). Źródła pragmatyczne to teksty spisane dla przypomnienia. Mogły być tworzone z myślą o autorze bądź potomnych celem rozrywki, nauki itp.((Ibidem.)) Pomniki zaś łączą w sobie obie grupy, gdyż są to pozostałości tworzone w różnym celu (np. ozdoby)((Ibidem, s. 26.)).
Jak wynika z powyższego opisu kronikę należałoby wpisać do źródeł. Jej charakter literacki, stronniczość autora przemawiałyby za źródłem subiektywnym. Jednocześnie cel spisywania kronik, ich odbiorcy mogą wskazywać na źródło pragmatyczne.

Typologia Handelsmana

Marceli Handelsman swoje refleksje związane z podziałem źródeł zawarł w dziele Historyka. Oparł się przy tym na pomysłach Droyena i Bernheima. Opracował on dwa modele typologii źródeł. Pierwszy dzielił je na źródła pośrednie i bezpośrednie. Źródłami pośrednimi były dokumenty oraz szeroko pojęta tradycja np. rzeźby, mapy, legendy, kroniki((M. Handelsman, Historyka, s. 44-45.)). Jednak sam autor przyznał, że jest to podział pomocniczy, dość płynny, gdyż jego zdaniem np. obraz można wpisać do obu kategorii(( Ibidem.)).
Druga podział dotyczy formy, tzn. dzieli źródła na pisane i pozostałe (niepisane). Pisane zostały przezeń podzielone na opisowe i akta. Opisowe zawierają opis zdarzeń. Mogły być one periodyczne albo jednorazowe, opracowane lub surowe itp. ich przykładem są m.in. roczniki, kroniki, pamiętniki. Akta to czynności międzyludzkie, zazwyczaj prawne. Zwykle akt oraz opisywana czynność są sobie współczesne(( Ibidem, s. 46.)). Handelsman rozróżnił też pisane na pisane ręką i wykonane sposobem mechanicznym, świeckie i duchowne itp.
W tym podziale źródeł nie ma żadnego problemu w umiejscowieniu kroniki. Jest ona bowiem źródłem pośrednim opisowym. Średniowieczne spisywane były ludzką ręką, nowożytne raczej były drukowane.

Typologia Labudy

Gerard Labuda swoją propozycję podziału źródeł opisał w Studiach źródłoznawczych. Skłonił go do tego fakt, że wszystkie wcześniejsze podziały opierały się na warstwie materialnej, tj. w jakiej formie powstało((G. Labuda, Próba…, s. 20.)). Wyodrębnił on zatem źródła ergotechniczne, socjotechniczne i psychotechniczne.

Autor: Łukasz Makowski

Łukasz Makowski