Kategorie
Nowożytność

Arrasy jagiellońskie – seria biblijna

Do jednych z najbardziej okazałych artystycznie arrasów należą te z serii biblijnej, które zamówiono i pokazano z okazji uroczystości weselnych Zygmunta Augusta z księżniczką Katarzyną Habsburg rozpoczętych 29 lipca 1553 roku ((M. Fabiański, Ksiądz Stanisław Orzechowski i swawolne dziewczęta wobec opon Zygmunta Augusta na Wawelu, Terminus, R.XIII (2011), z. 24, s. 41.)). Arrasy biblijne są serią dziewiętnastu wielkich tkanin, na których przedstawione zostały sceny ze Starego Testamentu według Księgi Rodzaju. Jest podzielona na: Dzieje Pierwszych Rodziców (6 arrasów), Dzieje Noego (9), Dzieje wieży Babel (4). Twórcą kartonów był Michiel Coxie, malarz niderlandzki będący głównym przedstawicielem tzw. romanizmu w sztuce północnej ((A. Misiąg-Bocheńska, Arrasy biblijne. Sceny z Księgi Genezis [w:] Arrasy Wawelskie, Warszawa 1994, s. 67-171.)). Dziś te prace uchodzą za najwybitniejsze osiągnięcie artystyczne jakich dokonał, a zainspirowany był dziełami rzymskimi z kręgu Rafaela, Perina del Vaga, Amica Aspertiniego i Baldassara Peruzziego. Arrasy te stały się więc wielką sensacją w Krakowie. Świadczyły zatem o doskonałym guście artystycznym Zygmunta Augusta ((M. Fabiański, Ksiądz Stanisław Orzechowski i swawolne dziewczęta…, s. 42.)).

Najdokładniejsze informacje o rozmieszczeniu arrasów oraz ich bardzo dokładne opisy zawarte są w panegiryku autorstwa Stanisława Orzechowskiego (Wychwalnik weselny Zygmunta Augusta, króla polskiego = Panegirycus nuptiarum Sigismundi Augusti Poloniae Rex) ((Z. A. Włyński, Wychwalnik weselny Zygmunta Augusta króla polskiego [w:] Dzieła w niektórych przedmiotach pisane Stanisława Orzechowskiego tłumaczone z łacińskiego na język ojczysty, t. II, Wrocław 1826 s. 105-145. )), napisanego z okazji królewskich zaślubin.

Arrasy biblijne były bardzo duże, dlatego mogły się pomieścić tylko w wielkich salach zamkowych. Znajdowały się głównie w królewskiej sypialni (Dzieje pierwszych ludzi), w sieni (Dzieje Mojżesza) oraz we wielkiej sali królewskiej (Dzieje Noego) ((M. Fabiański, Ksiądz Stanisław Orzechowski i swawolne dziewczęta…, s. 42-44.)). Najwięcej uwagi Stanisław Orzechowski poświęca tym znajdującym się w sypialni królewskiej. Opowiada o nich przy okazji uroczystego skonsumowania małżeństwa ze strony pary królewskiej. Stwierdza, że sceny przedstawiające nagich Adama i Ewę są idealnym tematem dla znajdujących się tutaj arrasów, ponieważ doskonale przedstawione nagie ciała pierwszych ludzi wzbudzają pokusę i chęć grzechu ((Z. A. Włyński, Wychwalnik weselny Zygmunta Augusta króla polskiego…, s. 130-132.)). Wynikać to mogło z niebywałego realizmu przedstawionych figur i doskonałego kunsztu wykonania, który dziś niestety przez zużycie, nie prezentuje się aż tak okazale ((M. Fabiański, Ksiądz Stanisław Orzechowski i swawolne dziewczęta…, s. 52.)). Warto jeszcze dodać, że to najprawdopodobniej na polecenie króla umieszczono arrasy z serii biblijnej w najczęściej odwiedzanych przez niego pomieszczeniach ponieważ chciał je mieć bardzo często przed swoimi oczami, co świadczy o upodobaniu króla do tej właśnie serii ((Ibidem, s. 47.)).

Dalsze losy arrasów również są bardzo ciekawe. Warto zaznaczyć, że część kolekcji została utracona, bądź uszkodzona w wyniku częstego przechodzenia z rąk do rąk. Na przykład, po rozbiorach Polski zostały wywiedzione do Rosji, gdzie je przycinano jeśli nie mieściły się na ścianach, wycinano w nich otwory na drzwi, klamki, okna oraz generalnie nie dbano o nie. Na szczęście powróciły do Polski w latach 1921-1924 wraz z odciętymi fragmentami, co pozwoliło na renowacje. W czasie drugiej wojny światowej zostały przetransportowane do Kanady skąd wróciły na stałe do Polski w 1961 roku ((G. Swoger, The strange odyssey of Poland’s National Treasers 1939-1961: A Polish-Canadian Story, Toronto 2004, s. 48-57.)) i po dziś dzień wiszą na ścianach, na które przeznaczył je przed wiekami król Zygmunt August. Niestety większość z nich nie jest udostępniona turystom, ponieważ duże rzesze zwiedzających, skażone powietrze, światło, kurz oraz ciężar tkanin powodują, że arrasy tracą kolory i ulegają znacznym uszkodzeniom.

Robert Tomczak

Bibliografia:
Bogucka M., Bona Sforza, Warszawa 2004.
Borkowska U., Dynastia Jagiellonów w Polsce, Warszawa 2011.
Fabiański M., Ksiądz Stanisław Orzechowski i swawolne dziewczęta wobec opon Zygmunta Augusta na Wawelu, Terminus, R.XIII (2011), z. 24, Kraków 2011.
Hennel-Bernasikowa M., Arrasy krajobrazowo-zwierzęce [w:] Arrasy Wawelskie, Warszawa 1994.
Misiąg-Bocheńska A., Arrasy biblijne. Sceny z Księgi Genezis [w:] Arrasy Wawelskie, Warszawa 1994.
Piwocka M., Arrasy z groteskami [w:] Arrasy Wawelskie, Warszawa 1994.
Rutkowski H., Poczet królów i książąt polskich: Zygmunt I Stary. Warszawa 1978.
Swoger G., The strange odyssey of Poland’s National Treasers 1939-1961: A Polish-Canadian Story, Toronto 2004.
Włyński A. Z., Wychwalnik weselny Zygmunta Augusta króla polskiego [w:] Dzieła w niektórych przedmiotach pisane Stanisława Orzechowskiego tłumaczone z łacińskiego na język ojczysty, Wrocław 1826.

Grafika: Szczęśliwość Rajska. Seria Dzieje Pierwszych Rodziców, M. Morelowski, Arrasy Wawelskie Zygmunta Augusta, Kraków 1929. via Wikimedia Commons.

Autor: Robert Tomczak

Robert Tomczak