Kierownikiem warsztatów Bazy Lotnictwa Morskiego mianowano inżyniera Aleksandra Witkowskiego, jednego z nielicznych weteranów niemieckich morskich sił powietrznych. Urodził się on 3 lutego 1889 roku w Kowalewicach niedaleko Wąbrzeźna. Od 1910 roku służył w armii niemieckiej. W 1917 roku został kierownikiem niemieckiej bazy lotnictwa morskiego w Rewlu (Tallinie). Do końca pierwszej wojny światowej brał udział w kilku lotach na wodnosamolotach ((Tamże, s. 58.)).
Z czasem do Bazy Lotnictwa Morskiego trafiali kolejni lotnicy. W październiku 1920 roku w Pucku znalazł się chor. pil. Adolf Stempkowski. Urodził się on na Wileńszczyźnie. Od 1904 roku mieszkał w Petersburgu, gdzie ukończył gimnazjum, a później szkołę techniczną. W chwili wybuchu pierwszej wojny światowej został powołany do armii rosyjskiej. Służył jako mechanik w oddziale myśliwskim, pozwalano mu na loty w charakterze strzelca płatowcowego. W 1915 roku rozpoczął szkolenie w pilotażu w macierzystej jednostce. Po dwóch latach rozpoczął i z powodzeniem ukończył Morską Szkołę Pilotów w Petersburgu. W 1918 roku wszedł w skład personelu bolszewickiej I. Morskiej Eskadry Lotniczej. Był pilotem liniowym i oficerem technicznym. Brał udział w walkach z białymi generałami nad Morzem Czarnym. Po rozbiciu I. Morskiej Eskadry Lotniczej zgłosił się do polskiego konsula i wyjechał do Polski. W okresie kształtowania się granic II RP był instruktorem pilotażu w Wyższej Szkole Pilotów w Ławicy i w Niższej Szkole Pilotów w Bydgoszczy. Później trafił do Pucka (( M. Konarski, A. Olejko, Tradycje polskiego…, s. 9-10; A. Olejko, Lotnictwo morskie…, s. 61-62.)).
Dwóch kolejnych doświadczonych oficerów włączono w skład polskiej jednostki lotnictwa morskiego już po zakończeniu wojny polsko-bolszewickiej. W maju 1921 roku w Pucku zameldowali się kpt. pil. Wacław Iwaszkiewicz i chor. pil. Stanisław Śledziejowski.
Wacław Iwaszkiewicz urodził się w marcu 1893 roku w Kownie. 21 lat później ukończył Morski Korpus Kadetów w Petersburgu. Pływał na jednostkach morskich, w tym na okrętach liniowych „Joanna Złotoust” i „Caryca Marija”. W 1916 roku przeszkolił się na pilota morskiego w Petersburgu. Umiejętności w pilotażu uzupełnił w następnym roku w Szkole Pilotów w Sewastopolu. Poza pobytem w Morskiej Szkole Pilotów w Petersburgu Iwaszkiewicz nie miał zbyt wiele wspólnego z lotnictwem morskim. W Rosji służył w 13. myśliwskim oddziale lotniczym, natomiast w Wojsku Polskim (w maju 1919 roku wstąpił do polskiego lotnictwa) – kolejno w 4. eskadrze wywiadowczej, 14. eskadrze wywiadowczej i 12. eskadrze wywiadowczej. Latem 1920 roku mianowano go szefem lotnictwa 4. Armii i jednocześnie dowódcą VII. dywizjonu lotniczego. Był pilotem lotnictwa Litwy Środkowej. W Pucku Iwaszkiewicz został dowódcą eskadry, a po odsunięciu kpt. Wiktoryna Kaczyńskiego ze stanowiska dowódcy polskich morskich sił powietrznych latem 1922 roku, przejął jego obowiązki ((J. Zieliński, Dowódcy pułków lotnictwa polskiego 1921-2000, Poznań 2001, s. 228-230.)).
Inną drogę do polskiego lotnictwa morskiego niż Iwaszkiewicz przebył Stanisław Śledziejewski. Urodził się on 8 kwietnia 1895 roku w Krakowie. W 1910 roku trafił do cesarsko-królewskiej marynarki wojennej. Służył na okrętach wojennych (w tym okrętach podwodnych). Od 1915 roku rozpoczął szkolenie w pilotażu. W tym samym roku ukończył szkoły lotników morskich w Pola i Hamburgu. Od września 1915 roku był hospitalizowany z powodu malarii. W październiku 1916 roku opuścił szpital i ponownie znalazł się na okrętach wojennych. Na przełomie 1917 i 1918 roku dokończył szkolenie w pilotażu. Walczył w lotnictwie Państwa Serbów, Chorwatów i Słoweńców (SHS). W maju 1919 roku trafił do Polski. Pierwotnie był instruktorem w Niższej Szkole Pilotów w Krakowie. Następnie służył w 11. eskadrze lotniczej, 580. eskadrze lotniczej (Salmsonów) i wreszcie w 18. eskadrze myśliwskiej. Został kontuzjowany na froncie, a ponadto zachorował na czerwonkę. Po wyjściu ze szpitala Śledziejewski został skierowany do Bazy Lotnictwa Morskiego w charakterze instruktora pilota ((A. Olejko, Lotnictwo morskie…, s. 56.)).
Weterani lotnictwa morskiego państw zaborczych stanowili szkielet, dzięki któremu możliwe było powstanie polskich morskich sił powietrznych. Kolejnym krokiem na drodze zapełniania etatów było otwarcie w Pucku Morskiej Szkoły Pilotów (Szkoły Pilotów Morskich/Szkoły Lotników Morskich/Szkoły Lotnictwa Morskiego). Placówka zaczęła funkcjonować od lipca 1921 roku, a jej komendantem został chor. pil. Adolf Stempkowski. Początkowo działalność szkoły miała się ograniczać do przeszkolenia w nawigacji morskiej pilotów z lądowych sił powietrznych. Wraz z upływem czasu zdecydowano się jednak szkolić oficerów i szeregowych od podstaw. Kształceni mogli być kandydaci, którzy nie ukończyli 25 roku życia, byli absolwentami szkoły średniej i mieli predyspozycje zdrowotne do służby w powietrzu. Zajęcia teoretyczne dotyczyły takich zagadnień jak: meteorologia, budowa i działanie silników lotniczych, budowa samolotów oraz historia lotnictwa. Zajęcia praktyczne przeprowadzano na kilku typach wodnosamolotów (Friedrichshafen FF-33E oraz Friedrichshafen FF-49B) i samolotów z podwoziem kołowym (Albatros B.II oraz DFW C.IV). Na zajęciach praktycznych kursanci uczyli się: pilotować wodnosamolot, bombardować, wykonywać zdjęcia lotnicze, a tak że nawiązywać łączność radiową z ziemią ((A. Olejko, Lotnictwo morskie…, s. 77; R. Szubański, Polskie lotnictwo morskie w latach 1920-1939, [w:] Wojskowy Przegląd Historyczny, r. 1974, nr 4, ss. 251-271, s. 252.)). Przy szkole otwarto też kurs na mechaników lotniczych dla marynarzy (( A. Przedpełski, Lotnictwo Wojska Polskiego…, s. 39.)).
W końcu 1921 roku połączono Morską Szkołę Pilotów i Bazę Lotnictwa Morskiego tworząc nową jednostkę – Lotnictwo Morskie, które miało się skupiać na zadaniach operacyjnych, a dopiero w drugiej kolejności – szkoleniowych. Stanowisko dowódcy zachował Wiktoryn Kaczyński ((M. Konarski, A. Olejko, Tradycje polskiego…, s. 12; J. Pawlak, Polskie eskadry w latach 1918-1939, Warszawa 1989, s. 382; A. Olejko, Lotnictwo morskie…, s. 88. W grudniu 1921 roku ze względu na nieuwzględnienie potrzeb lotnictwa morskiego w budżecie marynarki wojennej, MSWojsk zadecydował o wyłączeniu lotnictwa morskiego spod kompetencji Marynarki Wojennej i przekazaniu go Departamentowi IV Żeglugi Powietrznej. W 1922 roku władze lotnicze nazwały lotnictwo morskie Detaszowanym Dyonem Lotniczo-Wywiadowczym, który został podporządkowany… pułkowi lotniczemu położonemu najdalej od Bałtyku, czyli 2. pl w Krakowie.)). W tym czasie morskie siły powietrzne II RP liczyły 7 oficerów, 12 podoficerów i 40 marynarzy ((R. Szubański, Polskie lotnictwo morskie…, s. 253.)).
Personel polskich morskich sił powietrznych był niezwykle zróżnicowany wewnętrznie. W jego składzie znajdowali się weterani lotnictwa morskiego: Austro-Węgier, Niemiec, carskiej Rosji, białej Rosji, a nawet bolszewickiej Rosji i Państwa SHS. Nietrudno domyślić się, że utrudniało to sprawne dowodzenie jednostką. Wydaje się, że w tej sytuacji najważniejszym celem było ujednolicenie poziomu wyszkolenia lotników. Jednakże w tym czasie polskie lotnictwo morskie zmagało się z brakiem wartościowych wodnosamolotów. Nieliczne posiadane maszyny musiały z jednej strony wystarczyć do patrolowania granicy, a z drugiej – do utrzymania lotników w treningu. Zwrócić też trzeba uwagę, że w kadrach polskich morskich sił powietrznych nie było wyszkolonych obserwatorów, a głównym zadaniem lotników morskich miało być przecież rozpoznanie. W pierwszych latach swego istnienia polskie lotnictwo morskie nie przedstawiało więc żadnej poważniejszej siły bojowej.
Mariusz Niestrawski
Bibliografia
-
Авиаторы – кавалеры ордена Св. Георгия и Георгиевского оружия периода Первой мировой войны 1914-1918 годов, составители М. С. Нешкин, В. М. Шабанов, Москва 2006.
-
Butkiewicz J., Nalot na Anconę, [w:] Lotnictwo z Szachownicą, r. 2006, nr 2, ss. 43-44.
-
Konarski M., Olejko A., Tradycje polskiego lotnictwa morskiego. Kalendarium wydarzeń, Gdynia 1995.
-
Księga Pamiątkowa Dziesięciolecia Pomorza, Toruń 1930.
-
Olejko A., Lotnictwo morskie II Rzeczypospolitej, Warszawa 2010.
-
Pawlak J., Polskie eskadry w latach 1918-1939, Warszawa 1989.
-
Przedpełski A., Lotnictwo Wojska Polskiego 1918-1996. Zarys Historii, Warszawa 1997.
-
Szubański R., Polskie lotnictwo morskie w latach 1920-1939, [w:] Wojskowy Przegląd Historyczny, r. 1974, nr 4, ss. 251-271.
-
Zieliński J., Dowódcy pułków lotnictwa polskiego 1921-2000, Poznań 2001.
Zdjęcie: Wacław Iwaszkiewicz w mundurze pułkownika lotnictwa. [„Mała encyklopedia lotnicza”, Warszawa 1938, s. 156.]