Kategorie
1918-1939

gen. bryg. inż. pil. Ludomił Rayski

W maju 1921 roku Rayski został szefem Sekcji II Departamentu IV Żeglugi Powietrznej MSWojsk. 11 września został zastępcą szefa Departamentu. W kolejnym roku Rayski ukończył studia politechniczne otrzymując tytuł inżyniera dróg i mostów. W sierpniu 1924 Ludomił Rayski otrzymał awans na pułkownika. Po trzech miesiącach rozpoczął kurs doszkolenia w Wyższej Szkole Wojennej. Po jego ukończeniu odbył także kurs informacyjny dla pułkowników w Wersalu. W połowie października tego samego roku pułkownik Rayski objął funkcję szefa samodzielnego referatu lotnictwa Oddziału IIIa (Operacyjnego) w Biurze Ścisłej Rady Wojennej ((T. Kryska-Karski, S. Żurakowski, Generałowie Polski niepodległej, Warszawa 1991, s. 154; P. Stawecki, Słownik biograficzny…, s. 274; Z historii polskiego lotnictwa wojskowego, Warszawa 1978, s. 101 i przypis.)).

W drugiej połowie marca 1926 roku szef Departamentu IV Żeglugi Powietrznej gen. Włodzimierz Zagórski został zwolniony. Jego obowiązki zaczął pełnić płk Rayski. W pierwszej dekadzie maja Departament zmienił nazwę na: Departament IV Lotnictwa MSWojsk. Po wybuchu zamachu majowego Rayski został usunięty ze stanowiska ze względu na oczywiste sympatie piłsudczykowskie. Po zwycięstwie wojsk Józefa Piłsudskiego Rayski znów pełnił obowiązki szefa Departamentu. Szefem Departamentu IV Lotnictwa MSWojsk płk Ludomił Rayski został w 1927 roku ((J. Pawlak, Polskie eskadry w latach 1918-1939, Warszawa 1989, s. 12; P. Stawecki, Słownik biograficzny…, s. 274.)).

Sprawowanie swojej funkcji Ludomił Rayski zaczął od anulowania niekorzystnych dla państwa polskiego umów zawartych przez swojego poprzednika. Na stanowisku szefa Departamentu IV Rayski dał się poznać jako orędownik szybkiego rozwoju polskiego przemysłu lotniczego ((P. Stawecki, Słownik biograficzny…, s. 274.)). Do jednostek bojowych i szkolnictwa decydował się wprowadzać zasadniczo tylko samoloty wyprodukowane w kraju. Starając się zwiększyć moce produkcyjne polskiego przemysłu popierał eksport polskich samolotów do innych państw. Głównym rynkiem zbytu były państwa bałkańskie: Rumunia, Bułgaria, Grecja i Turcja.

W końcu lat dwudziestych płk Rayski rozpoczął gwałtowną wymianę kadr w polskim lotnictwie. Na przyspieszoną emeryturę zostali wysłani starsi oficerowie szczególnie zasłużeni dla polskiego lotnictwa w okresie 1918-1921. Ich miejsca zajęli dynamicznie awansujący osoby mniej lub bardziej powiązane z ruchem legionowym ((Szerzej na temat usuwania starszych oficerów z polskiego lotnictwa zob.: B. Kruszyński, Kariery oficerów…, s. 203-214; M. Romeyko, Przed i po maju, Warszawa 1967, s. 549-551.)).

1 stycznia 1934 roku Ludomił Rayski otrzymał szlify generalskie. Po awansie przeszedł przeszkolenie dla wyższych oficerów w Warszawie, które ukończył w 1935 roku. 8 sierpnia 1936 roku został Dowódcą Lotnictwa (w związku z kolejną zmianą nazwy, Departament IV Lotnictwa MSWojsk stał się Dowództwem Lotnictwa MSWojsk). W latach 1936-1939 Rayski był ponadto wykładowcą przedmiotu „Polityka lotnicza” na Wyższej Szkole Lotniczej, choć miał raczej znaczny dystans względem tej uczelni ((B. Kruszyński, Kariery oficerów…, s. 213; L. Rayski, Słowa prawdy…, s. 14 i przypis; P. Stawecki, Słownik biograficzny…, s. 274.)).

W związku z ignorowaniem wniosków o dofinansowanie lotnictwa, w połowie marca 1939 roku gen. Rayski zdecydował się podać do dymisji. W przeciwieństwie do dwóch poprzednich dymisji, ta została przyjęta. Rayski został oddany do dyspozycji II wiceministra spraw wojskowych (zarazem szefa administracji armii) gen. Aleksandra Litwinowicza. Obowiązki Dowódcy Lotnictwa zaczął pełnić gen. Władysław Kalkus. Do maja Ludomił Rayski pozostawał bez przydziału. Później wysłano go do Anglii z misją zakupu samolotów bojowych. Brytyjczycy mogli zaoferować jednak tylko roczne i dwuletnie terminy dostawy, Rayski powrócił więc 15 sierpnia z pustymi rękoma ((P. Stawecki, Słownik biograficzny…, s. 274; W. Subotkin, Z kart historii…, s. 24-25.)).

Po przybyciu do Polski rozpoczął intensywne szkolenie na samolotach myśliwskich i bombowych prosząc o przydział do linii. Wniosek odrzucono, a 25 sierpnia Rayski został jednym z dwóch zastępców szefa administracji armii gen. Litwinowicza ((W. Subotkin, Z kart historii…, s. 25.)).

Po ataku niemieckim 1 września 1939 roku gen. Rayski ponowił prośbę o przydział do linii, lecz znów spotkał się z odmową. Otrzymał za to zadanie ewakuacji polskiego złota do Francji. 17 września, po ataku Armii Czerwonej Rayski przekroczył granicę polsko-rumuńską ((B. Kruszyński, Kariery oficerów…, s. 214; L. Rayski, Słowa prawdy…, s. 77-78; W. Subotkin, Z kart historii…, s. 25-26.)).

Z Rumunii udał się do Francji. W Paryżu prosił o przydział do którejś z polskich eskadr tworzących się nad Sekwaną. Zwierzchnik polskiego lotnictwa gen. Józef Zając sprzeciwił się temu. Podobnie polskie dowództwo odmówiło Rayskiemu możliwości walki w jednej z francuskich jednostek lotniczych. Zamiast tego Rayski spotkał się z zarzutami o nieprzygotowanie polskiego lotnictwa do wojny przeciwko Niemcom. Pragnąc się bronić wydał broszurę zatytułowaną „Drodzy Koledzy Lotnicy”. Sąd wojskowy uznał to za naruszenie tajemnic wojskowych i skazał Rayskiego na 10 miesięcy pozbawienia wolności ((P. Stawecki, Słownik biograficzny…, s. 274-275; W. Subotkin, Z kart historii…, s. 27-33.)).

Wyrok nie został wykonany. W marcu 1940 roku Ludomił Rayski zgłosił się jako ochotnik do lotnictwa fińskiego toczącego nierówną walkę z lotnictwem radzieckim. W Finlandii pojawił się jednak już po zawarciu rozejmu i nie wziął udziału w walkach ((P. Stawecki, Słownik biograficzny…, s. 275; W. Subotkin, Z kart historii…, s. 33.)).

Zdecydował się na powrót do Francji i w końcu marca wstąpił do francuskiej Legii Cudzoziemskiej otrzymując stopień kapitana (najwyższy możliwy do uzyskania dla cudzoziemca). Podczas kampanii francuskiej także nie wziął udziału w walkach. Po klęsce III Republiki przedostał się do Wielkiej Brytanii, gdzie poprosił o przydział do jednego z tworzących się polskich dywizjonów. Podobnie jak wcześniej podanie oddalono, zamiast tego Rayskiego skierowano do obozu odosobnienia na Wyspie Rothesay. Po miesiącu, wskutek interwencji Brytyjczyków Ludomił Rayski został zwolniony i w stopniu majora (Squadron Leader) przydzielony do RAF-u. Od września 1940 do lipca 1943 roku Ludomił Rayski wykonywał trudne, niebezpieczne i niewdzięczne zadanie transportu samolotów do brytyjskich kolonii w Afryce i Azji ((P. Stawecki, Słownik biograficzny…, s. 275; W. Subotkin, Z kart historii…, s. 35.)).

Po katastrofie gen. Władysława Sikorskiego i objęciu stanowiska Naczelnego Wodza przez gen. Kazimierza Sosnkowskiego w lipcu 1943 roku Rayski został przyjęty do Polskich Sił Powietrznych. Mianowano go zastępcą Delegata Dowództwa Polskich Sił Powietrznych na Bliskim Wschodzie. Później Rayski objął stanowisko Delegata. Jako ochotnik latał w charakterze drugiego pilota ze zrzutami dla powstańców warszawskich ((P. Stawecki, Słownik biograficzny…, s. 275.)).

W czasie drugiej wojny światowej spędził w powietrzu 1519 godzin. W 1949 roku został zdemobilizowany. Osiadł w Londynie. W kwietniu 1977 roku Ludomił Rayski został oczyszczony z zarzutów nieprzygotowania polskiego lotnictwa do wojny. Zmarł kilka dni później, 11 kwietnia. Został pochowany w Londynie ((Z. Mierzwiński, Generałowie II Rzeczypospolitej…, s. 241-242.)).

W czasie swojej kariery wojskowej Ludomił Rayski otrzymał cały szereg odznaczeń: Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari, czterokrotnie Krzyż Walecznych, Złoty Krzyż Zasługi z Mieczami, Order Odrodzenia Polski III i IV klasy, Krzyż Niepodległości, drugi raz Złoty Krzyż Zasługi, włoski Order Świętych Maurycego i Łazarza V klasy, Order Korony Rumuńskiej III klasy, jugosłowiański Order Orła Białego II klasy, czechosłowacki Order Białego Lwa III klasy, tureckie Medidje z Szablami i Żelazny Półksiężyc z Okuciem oraz brytyjskie Distinguished Service Order i Air Force Cross ((B. Kruszyński, Kariery oficerów…, s. 213; Z. Mierzwiński, Generałowie II Rzeczypospolitej…, s. 241-242; P. Stawecki, Słownik biograficzny…, s. 275.)).

Ocena działalności Ludomiła Rayskiego nie jest rzeczą prostą. W historiografii bez trudu dostrzec można skrajne opinie na temat tego generała. W latach Polski Ludowej (do lat 80-tych) i w publikacjach emigracyjnych w gen. Rayskim widziano głównego winowajcę nieprzygotowania II Rzeczypospolitej do wojny. W ostatnim czasie postać Rayskiego niemal całkowicie zrewaloryzowano podkreślając jego zasługi dla budowy polskiego przemysłu lotniczego. Bardzo rzadko jednak ukazują się publikacje, w których w zdystansowany sposób autorzy próbują wykazać wszystkie zasługi i zaniedbania Ludomiła Rayskiego na stanowisku zwierzchnika polskiego lotnictwa.

Ludomił Rayski był bez wątpienia znakomitym pilotem. Dał temu wyraz w wojnie polsko-bolszewickiej, a także później w czasie drugiej wojny światowej wykonując niezmiernie niebezpieczne misje rozprowadzania samolotów. Bezsporne są również zasługi Rayskiego dla rozwoju polskiego przemysłu lotniczego. Piewcy jego dokonań nie zwracają jednak uwagi na jedną zasadniczą rzecz. Głównym zadaniem polskiego lotnictwa (na czele którego stał Rayski) nie był rozwój polskiego przemysłu lotniczego, lecz stanie w pogotowiu na wypadek wojny. Analizując poczynania Ludomiła Rayskiego można dojść jednak do wniosku, że przez 13 lat nie znalazł on odpowiedzi na pytanie (a może w ogóle nie zadał sobie takiego pytania?), jak będzie walczyło polskie lotnictwo, gdyby wojna wybuchła w najbliższej przyszłości. Rayski skupiał się na dalekosiężnych planach, wprowadzaniu polskich prototypów do eskadr lotniczych, nie widział jednak konieczności utrzymywania pułków lotniczych w maksymalnej gotowości bojowej. Rayski najprawdopodobniej dobrze sprawdziłby się na stanowisku referenta technicznego w Dowództwie Lotnictwa, wydaje się jednak, że funkcja zwierzchnika polskich sił powietrznych przekraczała jego możliwości.

Mariusz Niestrawski

Bibliografia

  • Kruszyński B., Kariery oficerów w II Rzeczypospolitej, Poznań 2011.
  • Kryska-Karski T., Żurakowski S., Generałowie Polski niepodległej, Warszawa 1991.
  • Mierzwiński Z., Generałowie II Rzeczypospolitej, Warszawa 1990.
  • Mordawski H., Polskie lotnictwo wojskowe 1920-1939. Od tryumfu do tragedii, Wrocław 2011.
  • Pawlak J., Polskie eskadry w latach 1918-1939, Warszawa 1989.
  • Rayski L., Słowa prawdy o lotnictwie polskim 1918-1939, Londyn 1948.
  • Romeyko M., Przed i po maju, Warszawa 1967.
  • Stawecki P., Słownik biograficzny generałów Wojska Polskiego 1918-1939, Warszawa 1994.
  • Subotkin W., Z kart historii polskiego lotnictwa, Szczecin 1985.
  • Z historii polskiego lotnictwa wojskowego, Warszawa 1978.

Zdjęcie: Ludomił Rayski w mundurze generała brygady. [Mała encyklopedia lotnicza, Warszawa 1938, s. 373.] via Autor

Autor: dr Mariusz Niestrawski

Mariusz Niestrawski - Doktor nauk humanistycznych w dziedzinie historii. Jego zainteresowania badawcze skupiają się na dziejach militarnych i politycznych II Rzeczypospolitej oraz na historii drugiej wojny światowej. W latach 2010-2014 pracownik Wielkopolskiego Muzeum Walk Niepodległościowych. Autor licznych artykułów naukowych i popularnonaukowych.