Kategorie
1939-1945

Bitwa nad Bzurą, a polskie lotnictwo – obraz w historiografii PRL

Czesław Krzemiński podkreślił, iż działania dywizjonu myśliwskiego armii wielkopolskiej uniemożliwiły Luftwaffe prowadzenia rozpoznania nad szykującymi się do uderzenia dwiema polskimi armiami. Krzemiński zwrócił również uwagę, że samoloty Armii „Poznań” często zmieniały lotniska, a także działały na dużej przestrzeni. Zmniejszało to ryzyko wykrycia polskich lotnisk przez niemieckie samoloty rozpoznawcze. Zdaniem autora opracowania zatytułowanego „Wojna powietrzna w Europie 1939-1945” głównym zadaniem polskiego lotnictwa nad Bzurą były działania rozpoznawcze ((Cz. Krzemiński, Lotnictwo w II wojnie światowej…, s. 252-253; tenże, Wojna powietrzna…, s. 40-41. O rozpoznaniu jako podstawowym zadaniu samolotów Armii „Poznań” napisał także Wacław Król w pracy zatytułowanej „Poznańskie skrzydła” stwierdzając, że postępujące ubytki w sprzęcie eskadr obserwacyjnych i w eskadrze rozpoznawczej, a także rosnące zagrożenie ze strony niemieckiego lotnictwa myśliwskiego zmusiły lotników III./3. dywizjonu myśliwskiego do wykonywania lotów rozpoznawczych. (W. Król, Poznańskie skrzydła, Warszawa 1975, s. 90-91.))).

Do problemu odmowy przekazania samolotów Armii „Poznań” do dyspozycji Naczelnego Wodza powrócił Rajmund Szubański. Jego zdaniem dzięki decyzji płk. Stanisława Kuźmińskiego i gen. Tadeusza Kutrzeby, Armia „Poznań” niemal do końca bitwy nad Bzurą mogła liczyć na wsparcie z powietrza. By podkreślić słuszność decyzji Stanisława Kuźmińskiego Rajmund Szubański napisał: „W dawnym wojsku austriackim istniał order Marii Teresy, nadawany za niewykonanie rozkazu pod warunkiem wykazania osobistego męstwa lub uzyskania niezaprzeczalnych decyzji taktycznych. Gdyby podobne odznaczenie istniało i u nas, płk Kuźmiński zasługiwałby na nie w zupełności” ((R. Szubański, W obronie polskiego…, s. 98-99.)). Podobnie jak Adam Kurowski i Czesław Krzemiński, autor opracowania zatytułowanego: „W obronie polskiego nieba” uznał, że skuteczne działanie poznańskiego dywizjonu myśliwskiego było jednym z głównych czynników, który umożliwił zaskoczenie przez wojska polskie niemieckiej 8. Armii ((Tamże, s. 113-114.)). Podsumowując wysiłek polskiego lotnictwa we wrześniu 1939 roku Szubański dopatrzył się błędów na każdym szczeblu dowodzenia. Uznał jednak, że „walczące do końca spokojnie i umiejętnie” lotnictwo armii poznańskiej było chlubnym wyjątkiem. Autor wysoko ocenił dowodzenie płk. pil. Stanisława Kuźmińskiego oraz pracę szefa sztabu lotnictwa armii poznańskiej ppłk. obs. Adama Kurowskiego. Rajmund Szubański wyraził się niezwykle pochlebnie o oficerach Armii „Poznań”, nie tylko zresztą Wojsk Lotniczych: „Wielkopolskie jednostki miały w ogóle w tej wojnie szczęście do wysokiej klasy dowódców na lądzie i w powietrzu” ((Tamże, s. 162.)).

Informacje na temat lotnictwa znaleźć można także w monografii armii Tadeusza Kutrzeby autorstwa Piotra Bauera i Bogusława Polaka, którzy zwrócili uwagę na nieco inny aspekt związany z lotnictwem organicznym armii poznańskiej. Autorzy podkreślili znaczenie rozpoznania lotniczego jako głównego źródła informacji dla gen. Tadeusza Kutrzeby i jego sztabu. Bauer i Polak zaznaczyli, że loty rozpoznawcze wykonywano we wszystkich kierunkach, a do misji tego typu wysyłano nie tylko samoloty rozpoznawcze i obserwacyjne, ale także myśliwce. Autorzy monografii Armii „Poznań” zauważyli jednakże trudności w odróżnieniu oddziałów własnych od wrogich, co ograniczało wartość rozpoznania przeprowadzanego drogą powietrzną. Szczególnie, że piloci myśliwscy nie byli przeszkoleni do tego zadania ((P. Bauer, B. Polak, Armia „Poznań” w wojnie obronnej 1939, Poznań 1982, s. 368.)).

Podsumowanie

Bez żadnych wątpliwości można stwierdzić, że historiografia Polski Ludowej opisując bitwę nad Bzurą znacznie wyżej oceniła wysiłek lotnictwa wchodzącego w skład Armii „Poznań”, aniżeli jednostek lotniczych będących w dyspozycji NW. Wytłumaczenie tego faktu jest bardzo proste. Brygada Pościgowa w ogóle nie brała udziału w działaniach na rzecz zgrupowania Tadeusza Kutrzeby, natomiast Brygada Bombowa wykonała tylko kilka bombardowań ograniczonymi siłami. Szczególnie krytycznie na temat sposobu dysponowania lotnictwem przez ND wyraził się Jerzy Romuald Godlewski. Zdecydowanie bardziej pochlebnie w historiografii opisano lotnictwo Armii „Poznań”. Wielu autorów podkreśliło, iż mimo nierównych szans samoloty armii poznańskiej działały w rejonie pola bitwy aż do 17 września. Lotnictwo dowodzone przez Kuźmińskiego opuściło dolinę Bzury dopiero, gdy nie było już żadnych nadziei na sukces nad Bzurą, a wszystkie polskie lotniska były zagrożone ostrzałem z ziemi. Na najlepszą ocenę wśród jednostek lotniczych zgrupowania Kutrzeby zapracował sobie z pewnością III./3. dywizjon myśliwski. Poszczególni autorzy zwracali uwagę na fakt, że skuteczność poznańskich lotników myśliwskich była jednym z czynników, dzięki którym możliwe było zaskoczenie 8. Armii. Zazwyczaj pozytywnie wyrażano się także o polskim lotnictwie rozpoznawczym i obserwacyjnym.

Trzeba jednak pamiętać o tym, iż niewielu autorów podjęło się oceny wysiłku lotnictwa polskiego nad Bzurą, a spora część twórców prac ogólnych nie podjęła tego problemu w swoich pracach. Wskazuje to jednoznacznie, że polskie samoloty nie odegrały większej roli w walkach nad Bzurą. O rezultacie bitwy zadecydowało starcie polskich i niemieckich wojsk lądowych oraz lotnictwo, ale nie polskie, lecz niemieckie.

Samolot myśliwski PZL P.11. Maszyny tego typu wchodziły na wyposażenie III./3. dywizjonu myśliwskiego.

Mariusz Niestrawski

Bibliografia:

  • Bauer Piotr, Polak Bogusław, Armia „Poznań” w wojnie obronnej 1939, Poznań 1982.

  • Godlewski Jerzy, Bitwa nad Bzurą. Historyczne studium operacyjne, Warszawa 1973.

  • Godlewski Jerzy, Bitwa nad Bzurą. Studium historyczno-operacyjne, [w:] Wojskowy Przegląd Historyczny, zakończenie, r. 1963, nr 1, ss. 316-342.

  • Król Wacław, Poznańskie skrzydła, Warszawa 1975.

  • Król Wacław, W dywizjonie poznańskim, Warszawa 1966.

  • Krzemiński Czesław, Lotnictwo w II wojnie światowej, [w:] Wojskowy Przegląd Historyczny, r. 1975, nr 3, ss. 242-281.

  • Krzemiński Czesław, Wojna powietrzna w Europie 1939-1945, Warszawa 1989.

  • Kurowski Adam, Lotnicy w bitwie nad Bzurą, Warszawa 1975.

  • Kutrzeba Tadeusz, Bitwa nad Bzurą, [w:] Wojskowy Przegląd Historyczny, cz. 1, r. 1956, nr 1, ss. 237-305.

  • Kutrzeba Tadeusz, Bitwa nad Bzurą, Warszawa 1957.

  • Pawlak Jerzy, Polskie eskadry w wojnie obronnej 1939, Warszawa 1982.

  • Szubański Rajmund, W obronie polskiego nieba, Warszawa 1978.

 

Zdjęcie: „Polska Lotnicza” Warszawa 1937, s. 193. via Autor

Autor: dr Mariusz Niestrawski

Mariusz Niestrawski - Doktor nauk humanistycznych w dziedzinie historii. Jego zainteresowania badawcze skupiają się na dziejach militarnych i politycznych II Rzeczypospolitej oraz na historii drugiej wojny światowej. W latach 2010-2014 pracownik Wielkopolskiego Muzeum Walk Niepodległościowych. Autor licznych artykułów naukowych i popularnonaukowych.