Generał pilot Władysław Kalkus

Jesienią 1938 roku w rękach Władysława Kalkusa skupiono przeszło 100 samolotów należących do Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Śląsk”, która dokonała aneksji Śląska Cieszyńskiego. Na czas operacji Kalkusowi podporządkowano pięć eskadr myśliwskich (PZL P.7a, PZL.P11a i PZL P.11c), dwie eskadry bombowe (PZL.23B „Karaś”), jedną eskadrę liniową (PZL.23B „Karaś”) i pięć plutonów towarzyszących (Lublin R.XIIIC i Lublin R.XIIID). Eskadry i plutony SGO „Śląsk” wchodziły w skład 1. i 2. pl. Jednostki innych pułków znajdowały się jednak również w stanie podwyższonej gotowości ((R. Kowalski, Lotnictwo Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Śląsk” w czasie kryzysu zaolziańskiego, [w:] Lotnicze epizody na tle 100 lat historii, pod. red. R. Panka, Tarnobrzeg 2003, ss. 61-75, s. 63-66.)).

Na dalsze awanse Kalkus nie musiał zbyt długo czekać. 19 marca 1939 roku został generałem brygady i po zaledwie kilku dniach wyznaczono go na stanowisko p.o. dowódcy lotnictwa MSWojsk, gdzie zastąpił gen. bryg. Ludomiła Rayskiego. Władysław Kalkus był zwierzchnikiem polskich Wojsk Lotniczych w trakcie kampanii 1939 roku ((S. Czmur, W. Wójcik, Generałowie w stalowych…, s. 84; H. P. Kosk, Generalicja polska…; T. Kryska-Karski, S. Żurakowski, Generałowie Polski…, s. 107; J. Zieliński, Dowódcy pułków…, s. 263-264.)). Polskie lotnictwo we wrześniu 1939 roku zostało stosunkowo łatwo pokonane, był to jednak skutek znacznej niemieckiej przewagi liczebnej, jakościowej i organizacyjnej. Trzeba też pamiętać o różnym znaczeniu samolotów w niemieckiej i polskiej doktrynie wojennej. Błędem byłoby więc obwinianie Władysława Kalkusa za wieloletnie zaniedbania najwyższych władz wojskowych II Rzeczypospolitej.

Wraz z innymi urzędnikami Ministerstwa Spraw Wojskowych Władysław Kalkus ewakuował się z Polski do Rumunii, a stamtąd do Francji. Od października 1939 do marca 1940 roku pełnił obowiązki dowódcy polskiego lotnictwa nad Sekwaną, po czym został mianowany Inspektorem Polskich Sił Powietrznych w Wielkiej Brytanii. Po utworzeniu Inspektoratu Polskich Sił Powietrznych w Wielkiej Brytanii (po klęsce Francji) Kalkusowi powierzono drugorzędne stanowisko komendanta 18. OTU (Operational Training Unit) w Bramcote. Od końca 1941 Kalkus reprezentował Inspektorat Polskich Sił Powietrznych w bazie Blackpool ((S. Czmur, W. Wójcik, Generałowie w stalowych…, s. 84; T. Kryska-Karski, S. Żurakowski, Generałowie Polski…, s. 107; J. Zieliński, Dowódcy pułków…, s. 263-264.)).

W 1944 roku ze względu na postępującą chorobą nowotworową Kalkus trafił do szpitala wojskowego w Ormskirk, gdzie zmarł 23 lutego 1945 roku. W trakcie swojej kariery w lotnictwie latał na ponad 30 typach samolotów. Odznaczono go: Krzyżem Srebrnym Orderu Wojennego Virturi Militari, trzykrotnie Krzyżem Walecznych, Orderem Polonia Restituta IV klasy, dwukrotnie Złotym Krzyżem Zasługi, Odznaką Pilota I klasy, Polową Odznaką Pilota, a także odznaczeniami zagranicznymi: trzykrotnie austro-węgierskim Medalem Zasługi Wojskowej-Zasługa Chwały („Signum Laudis”), dwukrotnie austro-węgierskim Krzyżem Zasługi Wojskowej z Mieczami, Orderem Gwiazdy Rumunii, francuską Odznaką Pilota, włoską Odznaką Pilota i bułgarską Odznaką Pilota ((S. Czmur, W. Wójcik, Generałowie w stalowych…, s. 84; J. Zieliński, Dowódcy pułków…, s. 263-264.)).

Władysław Kalkus był bez wątpienia nieprzeciętnym oficerem w historii lotnictwa II Rzeczypospolitej. W polskich siłach powietrznych w okresie międzywojennym przeszedł on wszystkie szczeble dowodzenia. W trakcie wojny objął eskadrę, po podpisaniu traktatu ryskiego dowodził dywizjonem, pułkiem, grupą aeronautyczną i wreszcie całością polskiego lotnictwa. Służył również w instytucjach centralnych co dodatkowo wzbogacało jego doświadczenie. Bardzo istotny jest fakt, że Władysław Kalkus nie zawdzięczał swojej wspaniałej kariery przynależności do Legionów Polskich, czy też Polskiej Organizacji Wojskowej, lecz wypracował ją własną energią, wytrwałością, obowiązkowością i odwagą.

W historiografii niekiedy pojawia się zarzut, że Kalkusowi brakowało odpowiedniej wiedzy wojskowej i technicznej. Rzeczywiście nie był on absolwentem politechniki, ani wyższej uczelni wojskowej (szczególnie może uderzać fakt, że zwierzchnicy nie wysłali Władysława Kalkusa do École Supérieure d`Aéronautique). Te braki Kalkus nadrabiał jednak na kursach organizowanych w różnych ośrodkach dla wyższych oficerów.

Nie sposób oprzeć się wrażeniu, że Władysław Kalkus został wyznaczony na p.o. dowódcy polskiego lotnictwa w najbardziej nieodpowiednim dla niego momencie. Z jednej strony w ciągu kilku miesięcy przed wojną nie był w stanie znacząco wpłynąć na poprawę stanu polskiego lotnictwa (zwłaszcza, że nie był wcześniej wprowadzany do roli najważniejszej osoby w polskim lotnictwie). Jednakże z drugiej strony stał na czele polskiego lotnictwa wystarczająco długo, by na emigracji zostać uznanym za współwinnego klęski wrześniowej.

Bibliografia:

Archiwalia

• Rozkazy 3. pułku lotniczego, Centralne Archiwum Wojskowe.

Literatura

• Czmur Stefan, Wójcik Waldemar, Generałowie w stalowych mundurach, Warszawa 2003.

• Kosk Henryk Piotr, Generalicja polska. Popularny słownik biograficzny, t. I A-Ł, Pruszków 1998.

• Kowalski Robert, Lotnictwo Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Śląsk” w czasie kryzysu zaolziańskiego, [w:] Lotnicze epizody na tle 100 lat historii, pod. red. R. Panka, Tarnobrzeg 2003, ss. 61-75.

• Kruszyński Bartosz, Sprawa pułkowników. Konsekwencje zamachu majowego 1926 r. dla korpusu oficerów lotnictwa II Rzeczypospolitej, [w:] 90 lat polskiego lotnictwa wojskowego – wyzwania przyszłości, Dęblin 2008.

• Kryska-Karski Tadeusz, Żurakowski Stanisław, Generałowie Polski niepodległej, Warszawa 1991.

• Ku czci poległych lotników, pod red. M. Romeyko, Warszawa 1933.

• Moś Wojciech, Soszyński Włodzimierz, Polskie szkolnictwo wojskowe 1908-1939. Odznaki – emblematy – dokumenty, Kraków 2007.

• Pawlak Jerzy, Polskie eskadry w latach 1918-1939, Warszawa 1989.

• Sankowski Wojciech, Ławica lat dwudziestych, [w:] Lotnictwo z Szachownicą, cz. II, Okres 1925-1929, r. 2002, nr 3, ss. 11- 15.

• Zieliński Józef, Dowódcy pułków lotnictwa polskiego 1921-2000, Poznań 2001.