Kategorie
1918-1939

Malarstwo powietrzne. Fascynacje lotnictwem futurystów włoskich

Malarstwo powietrzne, czyli aeropiktura, pojawiło się jako awangardowy kierunek w sztuce na początku XX wieku we Włoszech. Termin ten oznacza malarskie przedstawienie zmieniających się pejzaży podczas lotu samolotem, charakterystyczne dla futuryzmu.1

Aby w pełni zrozumieć, czym był nurt malarstwa powietrznego w sztuce futuryzmu i aby dać jego pełniejszy obraz, niezbędnym jest nakreślenie kilku słów opisujących ogólną charakterystykę całego kierunku futuryzmu od początków jego powstania.

W tym roku przypadła okrągła 110 rocznica ukazania się na łamach francuskiego dziennika „Le Figaro”, na pierwszej stronie, słynnego Manifestu Futurystycznego autorstwa włoskiego poety Filippo Tommaso Marinettiego. Manifest ukazał się 20 lutego 1909 roku i był początkiem pierwszego ruchu awangardowego w sztuce XX wieku. W 11 punktach F. T. Marinetti zawarł założenia ruchu futurystycznego, wyrażając dość skrajne poglądy. W dziewiątym punkcie manifestu postulował m.in. Chcemy sławić wojnę – jedyną higienę świata – militaryzm, patriotyzm, gest niszczycielski anarchistów, piękne idee, za które się umiera, oraz pogardę dla kobiet. W punkcie dziesiątym manifestu głosił: Chcemy zburzyć muzea, biblioteki, akademie wszystkich rodzajów, chcemy zwalczać moralizm, feminizm i wszelką oportunistyczną lub utylitarną podłość. W ostatnim, jedenastym punkcie manifestu Marinetti wyraził zachwyt szalonym postępem technicznym i zdynamizowaniem życia społecznego, pisząc w nim tak: Będziemy opiewać tłumy wstrząsane pracą, rozkoszą lub buntem; będziemy opiewać różnobarwne i polifoniczne przypływy rewolucji w nowoczesnych stolicach; wibrującą gorączkę nocną arsenałów i stoczni podpalanych przez gwałtowne księżyce elektryczne; nienasycone dworce kolejowe, pożeracze dymiących wężów; fabryki uwieszone u chmur na krętych sznurach swoich dymów; będziemy opiewać mosty podobne do gimnastyków-olbrzymów, którzy okraczają rzeki, lśniące w słońcu błyskiem noży; awanturnicze statki węszące za horyzontem, szerokopierśne lokomotywy, galopujące po szynach, jak stalowe konie okiełzane rurami, i lot ślizgowy aeroplanów, których śmigło łopoce na wietrze jak flaga i zdaje się klaskać jak rozentuzjazmowany tłum.2 Początkowo inicjatywa powołania ruchu futurystycznego miała dotyczyć literatury, jednak wkrótce po opublikowaniu manifestu do ruchu przyłączyło się wielu malarzy, rzeźbiarzy oraz architektów. Futuryzm jako nowy kierunek w sztuce stał się faktem, włączając w swe szeregi coraz więcej artystów. Radykalny język i równie radykalne postulaty manifestu nawoływały do postaw rewolucyjnych, które miały na celu stworzenie nowej, innej „wrażliwości” społecznej. Postawy te były konsekwencją dynamicznych przemian, jakie zachodziły od czasów rewolucji przemysłowej w XVIII wieku. Rozwój mający miejsce w wieku XX był nieporównywalnie bardziej intensywny i obfitował w przełomowe odkrycia i wynalazki, ale przede wszystkim polegał na intensywnym udoskonalaniu techniki, np. kolei, samochodów, czy łączności radiowej. Rozwój przemysłowy w XIX wieku, w porównaniu do XX wieku, nie przyniósł specjalnych zmian społecznych pod względem dynamizmu życia. To właśnie początek XX wieku wniósł tak duże przyspieszenie, na które społeczeństwo zdawało się być jeszcze nie gotowe. Oblicza miast zmieniały się w sposób dotychczas niespotykany, co miało swoje konsekwencje w postaci trudności przystosowania się społeczeństwa do nowej szybkości, pędu życia. Wynalazki pojawiające się w miastach takie jak tramwaj, czy samochód oczywiście znane były już wcześniej, lecz w krajobrazie miast przełomu wieków XIX i XX nadal stanowiły mniejszość w gąszczu powszechnie używanego transportu konnego. Społeczeństwu sprawiało wiele trudności przystosowanie się do nowej, ewoluującej rzeczywistości. Świat oglądany z okien mknącego tramwaju miał zupełnie inną perspektywę oraz dynamikę niż świat oglądany z konnej dorożki, jednak największą zdobyczą techniki z początku XX wieku było spełnienie się mitycznego snu o lataniu. Futurystyczne marzenie udało się zrealizować za sprawą dwóch braci ze Stanów Zjednoczonych, Wilbura i Orvilla Wright. Dnia 17 grudnia 1903 roku ich drewniany, dwupłatowy samolot o nazwie Wright Flyer 1, napędzany silnikiem spalinowym o mocy 12 koni mechanicznych wzbił się w powietrze z prędkością około 48 km/h pokonując dystans 36,5 metrów. Była to pierwsza na świecie w pełni udana próba startu i lądowania maszyny powietrznej.

Sześć lat później, w momencie powołania do życia artystycznego ruchu futurystycznego, samoloty były już powszechnie znane i używane, w tym także przez niektóre armie świata, m.in. armię Stanów Zjednoczonych. Futuryzm był odzwierciedleniem i odpowiedzią na powszechny zachwyt nad dynamizmem zmieniającego się świata. Postulaty futurystów oraz ich późniejsze manifesty futurystyczne były próbą wyjścia naprzeciw wizji nowoczesności i nowego modelu człowieka w świecie pełnym pędzących i latających maszyn. W rzeczywistości wciąż zdominowanej przez powolne przemieszczanie się konno lub pieszo, warkot silników wywierał ogromne wrażenie, graniczące z osłupieniem. Tak szybko postępujące zmiany stanowiły swojego rodzaju trudność dla ludzkiej mentalności, społeczeństwo zmuszone zostało do przestawienia się na zmianę postrzegania świata, w czego konsekwencji dość często dochodziło do sytuacji, w której postęp techniczny spotykał się z wrogością.

Innymi słowy, futuryzm był poniekąd wizją nowoczesnego, szybszego modelu społeczeństwa, wizją mającą na celu ukazanie nowego oblicza człowieka na miarę nowych czasów. Zachwyt artystów futurystycznych nad rozpędzającą się rzeczywistością świata owocował sprzeciwem i buntem wobec ciągłego opiewania świetności antyku oraz wobec skostniałego akademizmu. Stąd w przywoływanym już punkcie 10 manifestu futurystycznego F. T. Marinettiego słowa dotyczące burzenia bibliotek i zwalczania akademii należy rozumieć jako chęć uwolnienia sztuki od przebrzmiałych dawnych schematów oraz jako pragnienie przeprowadzenia rewolucji kulturalnej, dotykającej niemal wszystkich obszarów ludzkiej aktywności. Ten pierwszy ruch artystycznej awangardy odzwierciedlał fascynację siłą witalną człowieka, kultem młodości, postępem technicznym, ale też w swoich założeniach nie stronił od polityki. Pojawienie się ruchu futurystycznego w roku 1909 było początkiem rewolucyjnych zmian w dosłownym znaczeniu tego słowa. Futuryzm dał podwaliny do powstania kolejnych kierunków sztuki awangardowej, wywracając do góry nogami dotychczasowe założenia sztuki dawnej. Zmieniło się m.in. postrzeganie i rola jaką pełniła osoba artysty, który od tego czasu stał się aktywnym uczestnikiem społecznych przemian. Artysta wywierać zaczął realny wpływ na historię w równym stopniu co politycy owych czasów. Sztuka futurystów obrała sobie za cel zbliżenie się, a nawet wcielenie sztuki do życia codziennego społeczeństwa. Owocem takiego założenia było szerokie spektrum obszarów zainteresowań, którymi zajmowali się artyści ruchu. W tym celu futuryści przyciągnęli w swoje szeregi architektów (Antonio Sant' Elia), malarzy, m.in. przedstawicieli malarstwa powietrznego (Umberto Boccioni, Fortunato Depero, Enrico Prampolini, Gerardo Dottori, Tullio Crali i innych), pisarzy (Paolo Buzzi, Aldo Palazzeschi), poetów (Filippo Tommaso Marinetti, Ardengo Soffici), rzeźbiarzy (Umberto Boccioni, Fortunato Depero). W kręgu futurystów nie brakowało także artystów zajmujących się teatrem (Enrico Prampolini, Giacomo Balla), czy wzornictwem przemysłowym: projektowaniem zabawek, mebli, porcelany, a także innych przedmiotów codziennego użytku (Pippo Rizzo, Mario Guido Dalmonte). Wszystko po to, aby właśnie w jak największym stopniu zespolić sztukę z nowoczesnym społeczeństwem.

W późniejszych latach trwania futuryzmu, wraz z coraz bardziej doskonałymi maszynami, coraz większymi prędkościami, zachwyt nad pędem świata był w sztuce coraz bardziej eksponowany. Od przedstawień pędzących samochodów wyścigowych, jak na przykład na obrazie Cesare Andreoni pt. Gran Premio z 1931 roku, poprzez obrazy przedstawiające pociągi, jak na przykład dzieło Ivo Pannaggi zatytułowane po prostu Pędzący pociąg z roku 1922, po przedstawienia perspektywy widzianej okiem pilota, czego dobrym przykładem jest obraz autorstwa Fedele Azariego pt. Perspektywy lotu z roku 1926. Na temat tego obrazu pisze w książce Futuryzm Giovani Lista: Azari namalował jedną z pierwszych prac zaliczanych do „futurystycznego aeromalarstwa”. Artysta, będący zawodowym lotnikiem, w pracy Perspektywy lotu (1926) powrócił do wizualnych efektów swoich aerofotografii, układając eksperymentalne dane w postaci syntetycznej wizji. Obraz łączy efekty wizualne z elementami konceptualnymi: światło dnia i światło brzasku mieszają się ze sobą w schematycznym, przestrzennym układzie, w którym zestawiono elementy scenerii miasta i wsi, fragmenty architektury i sieć miejskiej komunikacji. Oświetlone piętra budynków posiadają dynamizm tasowanych kart. Elementarna geometryzacja form i brył staje się projekcją poprzecznych przekrojów budynków, nakładających się na siebie kulisowo. Miniaturyzacja miasta przemienia architekturę w abstrakcyjną grę.3 Obraz ten stał się zapowiedzią nurtu, w którym widoki powietrzne oraz samolot stały się poniekąd zwieńczeniem postulatów i manifestów futurystów.

Od drugiej połowy lat 20. XIX wieku artyści z kręgu futurystów postrzegali samolot jako realną metaforę postawy futurystycznej.4 Dla nich samolot był symbolem postępu ludzkości, ruchu, szybkości, pędu do przodu, gdzie prędkość nie pozwala na oglądanie się do tyłu, na to co dawne; symbolem nowoczesności i doskonałości technicznej, ale nade wszystko samolot był dla futurystów symbolem potęgi umysłu nowoczesnego człowieka. To właśnie nowoczesny umysł ujarzmił żywioł powietrza za pomocą maszyny. Co więcej, lot w przestworzach był spełnieniem mitycznych marzeń o lataniu, które człowiek nosił w sobie od niepamiętnych czasów.

90 lat temu, 20 stycznia 1929 roku opublikowany został Manifest malarstwa powietrznego autorstwa wspominanego już założyciela i przywódcy ruchu futurystycznego Filippo Tommaso Marinettiego. Wielu futurystów służących w armii, jak wspomniany wcześniej Fedele Azari, podczas pierwszej wojny światowej miało okazję pilotować samolot – nieporównywalne do niczego innego wrażenia z tych doświadczeń starali się potem przenosić na płótno. Warto tutaj zauważyć, że samoloty produkowane w okresie pierwszej wojny światowej nie rozwijały zbyt dużych prędkości. Patrząc z perspektywy dzisiejszych prędkości, można powiedzieć, że samoloty futurystów były stosunkowo wolne. Na wyposażeniu armii włoskiej podczas I wojny światowej były m.in. samoloty NIEUPORT 17cl, HANRIOT Hd., CAPRONI Ca3 5– to właśnie tego typu samolotami latało kilku malarzy z kręgu futurystów. Prędkości tych maszyn oscylowały między 120 km/h w początkowych latach wojny, a 180-200 km/h pod koniec 1917 roku. Po zakończeniu I wojny światowej rozwój lotnictwa oraz badania nad nowymi typami samolotów nabrały nowego tempa. Lotnictwo ukazało swoje możliwości, a także ogromny potencjał już w latach 1914-1918, ale jednocześnie odsłoniło wszelkie swoje niedoskonałości. Prace konstrukcyjne nad samolotami ewoluowały w bardzo szybkim tempie. Zmiany dotyczyły nie tylko mocy silników, ale też konstrukcji maszyn. Badania aerodynamiczne poniekąd zmusiły konstruktorów do nadania samolotom innych, opływowych kształtów, zrezygnowano ze skrzydeł dwupłatowych zastępując je konstrukcjami jednopłatowymi, dolnopłatowymi lub górnopłatowymi. Zmiany, które następowały w stosunkowo krótkim czasie, nie pozostawały obojętne artystom parającym się malarstwem powietrznym. Zachwyt przecież budziła już sama prędkość i możliwości nowoczesnych maszyn. Należy wspomnieć, że samoloty budowane w latach 30. XX wieku były nie tylko bardziej masywne od samolotów latających zaledwie dekadę wcześniej, ale dzięki zastosowaniu nowych rozwiązań znacząco zmieniła się właśnie ich prędkość. Samoloty takie jak np. polskiej produkcji myśliwiec PZL P.11c z początku lat 30. osiągał prędkość około 390 km/h. Na przełomie lat 30. i 40. kiedy malarstwo lotnicze przeżywało prawdziwy rozkwit, samoloty osiągały prędkości przekraczające 500-700 km/h: wystarczy wspomnieć o niemieckim myśliwcu Messerschmitt Bf 109 B z roku 1937, który latał z prędkością 350 km/h6, czy o włoskim bombowcu Savioa – Marchetti SM.817, osiągającym prędkość około 347 km/h. Zachwyt nad szczytowymi osiągnięciami techniki przekładał się na płótna malarzy, obrazy były bardzo dynamiczne, pełne niesamowitych skrótów perspektywicznych. Obraz Lot nad wioską z roku 1930, autorstwa Gerardo Dottoriego, przedstawia widok krajobrazu z góry: perspektywa Lotu nad wioską ukazana jest schematycznie w spiralnym ujęciu. Poprzez zniekształcenia w oddaniu perspektywy architektury, układu ulic czy pobliskiego jeziora, aż po oddalone na horyzoncie góry artysta namalował rzeczywistość, która jest w znacznym stopniu odrealniona. Gerardo Dottori w swoim obrazie skupił się na ukazaniu duchowego aspektu lotu. Ważnym elementem obrazu, dynamizującym całość przedstawienia, jest namalowany z lewej strony kształt przypominający samolot. Kształt ten nadaje kierunek, prowadząc wzrok odbiorcy w głąb obrazu. Dottori nacisk położył tutaj głównie na subiektywne przeżycia lotnika. Związane są one bardziej z emocjami dotyczącymi samego piękna lotu, niż z zachwytem nad latającą maszyną. W przedstawieniu widać ekscytację spowodowaną pokonaniem mitu Ikara oraz spełnieniem wspomnianego wcześniej marzenia człowieka o lataniu. Omawiając obraz Lot nad wioską Dottoriego trzeba również zauważyć, że niezwykle dynamiczna perspektywa krajobrazu ukazana tutaj jest w sposób, który odpowiada jednej z najstarszych akrobacji lotniczych, czyli tzw. pętli odwróconej. Podczas wykonywania tej akrobacji, pilot skierowany jest na zewnątrz pętli.

Podobne fascynacje istotą lotu można odnaleźć w obrazie zatytułowanym Wir z roku 1932, autorstwa Alessandro Bruschettiego. Na tym obrazie, namalowanym również w sposób dość schematyczny, zwłaszcza jeśli chodzi o sposób oddania krajobrazu, artysta położył nacisk nie tylko na osobiste doznania związane z dynamicznym lotem, lecz wyraźnie zaznaczył dużą prędkość samolotu. Alessandro Bruschetti swój zachwyt nad możliwościami maszyny oddał malując bardzo dynamiczny wir, który stanowi główny element kompozycji. Na obrazie Bruschettiego nie widzimy jednak samego samolotu, jego obecność oddają namalowane u góry płótna kłęby dymu, które naprowadzają widza i wyznaczają kierunek spirali lotu od prawej strony do lewej. Wir ciągnie wzrok odbiorcy w głąb obrazu, ukazując pełen zniekształceń krajobraz i równie zniekształcone kierunkowo bliżej nie określone miasteczko.

W latach 30. XX wieku malarstwo lotnicze rozwijało się w iście futurystycznym, szybkim tempie, co spowodowane było w dużej mierze możliwościami odbycia lotu, często oferowanymi przez prywatnych przedsiębiorców, lub też przez firmy oferujące komercyjne „podniebne seanse”. Młodsi futuryści, jak Tato, Delle Site, Angeliucci – Cominazzini, Tulio Crali, Ambrosi, Bruschetti, Mori, Voltolina, Peruzzi i di Bosso bez trudu brali udział w takich doświadczeniach lotniczych, aby później malować wrażenia i doznania wywołane szybkością lotu. Były to niezwykle interesujące eksperymenty. Jak pisał Marinetti, każde doświadczenie szybkości na ziemi przykleja nasze oko do horyzontalnej ciągłości planu, nad którym się porusza, natomiast podczas zdumiewającej obserwacji, że ziemia umyka z olbrzymią prędkością pod nieruchomym samolotem, czas i przestrzeń ulegają poszatkowaniu.8

Nieco inaczej przedstawiają się obrazy, na których to maszyna stanowi główny temat przedstawienia. Na obrazie zatytułowanym Lot spiralny nad Koloseum z roku 1930 autorstwa Tato (właśc. Guglielmo Sansoni), artysta wyraźnie zaznaczył swoją fascynację samolotami oraz ich możliwościami technicznymi. Głównym elementem obrazu jest samolot wykonujący figurę akrobatyczną zwaną spiralą. Figura ta polega na locie, którego tor przypomina gwint śruby. Równie ważnym elementem co samolot, jest namalowane poniżej rzymskie Koloseum z widocznym obok Łukiem Konstantyna. Obraz autorstwa Tato stanowi poniekąd istotę założeń futurystycznych manifestów. Wypełnieniem ich postulatów jest symboliczna dominacja nowoczesnego samolotu, wykonującego bardzo dynamiczną akrobację nad statecznym, skąpanym w słońcu Rzymem i jego antycznymi zabytkami. Wokół budynków nie ma żadnych ludzi ani żadnego ruchu, widz odnosi wrażenie wymarłego miasta. Dualizm zawarty w tym obrazie zdaje się potwierdzać treści zawarte w manifeście futurystycznym, dotyczące sprzeciwu artystów wobec bezkrytycznej, niemalże automatycznej pochwały i uznania dla sztuki antyku. W obrazie Lot spiralny nad Koloseum, pełen dynamicznego ruchu samolot, rozumiany jest tu jako symbol postępu, nowoczesności oraz wielkości umysłu ludzkiego. Rzeczywistość człowieka nowoczesnego zdaje się zwyciężać nad antycznymi zabytkami, mającymi lata świetności dawno za sobą. Ukazanie wznoszącego się lotu spiralnego z kolei postrzegać można jako symbol życia. Innymi słowy nowoczesność i przyszłość, zgodnie z futurystycznymi założeniami, stanowi jedyną, słuszną drogę rozwoju ludzkości, zaś przeszłość, reprezentowana w tym przypadku przez Koloseum i Łuk Konstantyna z ich brakiem życia i pustką dookoła, należy w tym przypadku rozumieć jako skostniałą, martwą akademicką skamielinę, którą należy zostawić daleko z tyłu, aby budować nowoczesną przyszłość.

Innym istotnym obrazem reprezentującym nurt malarstwa powietrznego jest obraz autorstwa Tulio Craliego pt. Pikując nad miastem z roku 1939. Na obrazie Craliego na pierwszym planie widoczny jest pilot siedzący za sterami samolotu, który wykonuje lot nurkowy nad nowoczesnym, futurystycznym miastem z wysokimi budynkami. W przypadku tego obrazu, przedstawiony samolot ma zaawansowaną technicznie konstrukcję z w pełni zabudowaną kabiną pilota i bez wyraźnego śmigła ciągnącego, umieszczanego zwykle przed silnikiem samolotu. Kokpit pilota jest pełen skomplikowanych wskaźników, nad którymi widoczna jest pochylona od znacznych przeciążeń nieruchoma głowa pilota. Obraz jest bardzo dynamiczny, kompozycja prowadzi wzrok widza w sam środek obrazu. Pilot zdaje się być nieruchomy w swej maszynie, podczas gdy cały świat zewnętrzny jest bardzo dynamiczny. W obrazie Craliego można odnieść wrażenie, iż to właśnie człowiek będący w centrum świata jest tym, który pokonuje i ujarzmia żywioły, jest kreatorem rzeczywistości, stoi nieruchomo, zaś świat zewnętrzny z niespotykanym rozpędem na niego napiera.

Warto nadmienić, że w kręgach zainteresowań artystów futurystycznych tworzących „sztukę powietrzną” były nie tylko wykonywane tradycyjnymi technikami malarskimi obrazy, lecz także swoje miejsce miały tutaj dzieła fotograficzne, poezja, teatr, jak również – w nieco mniejszym stopniu – rzeźba. Fotografia sama w sobie była tym, co futuryści bardzo cenili, bowiem była ona uosobieniem nowoczesności i nowoczesnych rozwiązań technicznych, a poza tym wykonywana była przecież za pomocą maszyn – aparatów. Bardzo interesujące fotografie lotnicze wykonywał włoski artysta Filippo Masoero. Przedstawiane przez niego widoki powstawały często w ekstremalnych warunkach. Artysta wykonywał je np. będąc podwieszonym na dźwigu, wychylając się z samolotu, czy podczas skoków spadochronowych. Bardzo ciekawe są m.in. widoki Rzymu autorstwa Masoero, wykonywane z samolotu w trakcie wykonywania akrobacji powietrznych. Dzięki długim czasom otwarcia migawki artysta otrzymywał bardzo efektowne i pełne dynamizmu dzieła fotograficzne.

Niebywale szybki rozwój techniczny lotnictwa poniekąd wymuszał zmiany, jakie zachodziły w sposobie oddania widoków lotniczych. W początkowej fazie malarstwa powietrznego tworzono obrazy, na których samo doznanie lotu stanowiło o treści oraz formie, wyrażając ogromny zachwyt nad wynalezieniem genialnej maszyny i możliwością odbycia lotu. Z czasem jednak widok samolotów nieco się upowszechnił i artyści tworzący w nurcie malarstwa powietrznego wzmocnili swoją wypowiedź artystyczną o kult maszyn i prędkości. Dynamiczne obrazy pokazywały nieruchomego człowieka nad zmieniającym się krajobrazem pod stopami. Oprócz wcześniej wspomnianego zachwytu nad ujarzmieniem żywiołu, futuryści częstokroć dawali wyraz wielkiej pasji do lotnictwa oraz podkreślali swój zachwyt nad pięknem samych maszyn, nad obłymi kształtami i rykiem silników. Samolot sam w sobie był dla artystów natchnieniem jako alegoria nowoczesności, jak również jako najbardziej zaawansowany wytwór ludzkiej myśli technicznej. Malarstwo powietrzne nie zatrzymało się jednak wyłącznie na przedstawieniach związanych z lotnictwem, mniej więcej od początku lat 30. pojawiła się tendencja wyjścia dalej, poza „ziemską wysokość”. Chodziło tutaj m.in. o nowe duchowe doznania człowieka. Dzieła zyskały zupełnie odmienną formę, pełną alegorii oraz symboli, często przedstawiały abstrakcyjny obraz wszechświata. Wizjonerskie płótna tego okresu przedstawiały duchową atmosferę lotu, starano się oddać stany psychiczne związane z doznaniami, które towarzyszyły twórcom podczas szybowania. Jednym z przedstawicieli nurtu malarstwa powietrznego, który zwrócił się w swej twórczości w stronę symbolicznej figuracji natury, był wybitny malarz Enrico Prampolini. Pisał on na ten temat: Widzę w aeromalarstwie środki, aby wyjść poza granice plastycznej rzeczywistości i doświadczyć okultystycznych sił kosmicznego idealizmu9. Tym samym malarstwo powietrzne odrywało się od rzeczywistości i coraz bardziej zbliżało się w stronę kosmicznych wizji. Malarstwo prezentujące symboliczny świat powietrza i przestrzeni, w porównaniu z przedstawieniami dotyczącymi przeżywania lotu, utraciło swego rodzaju agresywność i dynamizm. Okres, w którym futuryści odchodzili od przedstawień czysto lotniczych, stopniowo doprowadził do zakończenia malarstwa powietrznego.

Na koniec należy wspomnieć o tym, że o ile malarstwo, podobnie jak cała reszta sztuki futurystycznej, budziły zachwyt i uznanie na całym świecie, o tyle radykalne poglądy futurystów sięgały niebezpiecznie daleko w stronę ideologii faszyzmu. Powstawały wzniosłe portrety Benito Mussoliniego w otoczeniu najnowszych zdobyczy techniki – samolotów, których był wielkim miłośnikiem. W taki właśnie sposób przedstawiony został na obrazie autorstwa Gerardo Dottoriego pt. Wódz z roku 1933. Twarz Mussoliniego jest tutaj częścią nieba, jego rysy to przedłużenie skrzydeł samolotów, a także kontynuacja toru lotu. Tors dyktatora wyrasta z górskiego krajobrazu, co można odczytać alegorycznie jako tors tego, który wyrasta z włoskiej ziemi i nad nią panuje. Innym przykładem jest obraz autorstwa Alfredo Gauro Ambrosiego z 1930 roku zatytułowany Portret Mussoliniego lotnika, w którym Mussolini został przedstawiony jako wyidealizowany, pełen dumy przywódca. Obraz przedstawia przejrzyste popiersie dyktatora wpisane w krajobraz Rzymu widzianego z lotu ptaka wraz z Koloseum i Łukiem Konstantyna. Owe połączenie dumnej i wyniosłej twarzy Mussoliniego z krajobrazem pełnym symboli dawnej potęgi Rzymu stanowi wyraz uwielbienia i uznania dla głowy państwa przez Ambrosiego. Nie sposób uniknąć skojarzeń i odniesień do dawnych przedstawień cesarzy starożytnego Rzymu, twórców potęgi antycznego państwa.

Wybuch II wojny światowej położył kres sztuce tzw. wielkiej awangardy, w której skład od 1909 roku wchodził futuryzm. Po przegranej przez faszystów wojnie sztuka futuryzmu znalazła się w bardzo trudnej sytuacji jako nurt, który jednoznacznie kojarzył się z popieraniem polityki i ideologii śmierci i zagłady. We Włoszech w pierwszych latach po zakończeniu II wojny światowej postanowiono wręcz wymazać ze społecznej świadomości dorobek futuryzmu. Trafnie opisuje to w swojej książce pt. Futuryzm Christa Baumgarth: Dopiero po II wojnie światowej wystąpiono, przede wszystkim w Ameryce, z nową oceną ruchu. Wciąż jednak mają miejsce próby, zwłaszcza w samych Włoszech, usunięcia aspektów ideologicznych czy politycznych poza nawias i – o ile to możliwe – uwydatnienia przeciwieństw występujących między artystami a ideami Filippo Tommaso Marinettiego. Sztuka futurystyczna, której wartość została dziś powszechnie uznana, nie powstałaby jednak nigdy bez poprzedzającego ją futuryzmu literackiego, toteż bez ideologii futurystycznej można ją zrozumieć tylko powierzchownie.(…) Wiele idei futurystycznych przeminęło wraz z epoką, w której powstały i która je uwarunkowała. Wielkie słowa przebrzmiały, werble reklamowe zamilkły lecz wiele marzeń futurystycznych – począwszy od idealnie prostych autostrad, a skończywszy na lotach w kosmos – stało się rzeczywistością10.

Odnosząc się do tematu lotnictwa podkreślić należy, że w czasie trzech dekad trwania światowej awangardy artystycznej, jedynie w futuryzmie wytworzył się nurt malarstwa powietrznego, poświęcony nowoczesnym maszynom latającym. Artyści podejmowali tematy nie tylko związane z samolotami, swoją uwagę skupiali również na duchowym przeżywaniu lotu. Postać prowadzącego genialną maszynę – lotnika – przedstawiano w sztuce futurystycznej jako nadczłowieka, którego przyrównać można było do istoty najwyższej. Innymi słowy, pilot w nurcie malarstwa powietrznego był ucieleśnieniem postaci mitycznej, który patrzy z góry na ziemię z boskiej perspektywy. Nie sposób nie zauważyć tutaj, że możliwość dostrzeżenia i pokazania tych boskich widoków, nad którymi pochylali się włoscy futuryści, czyli powstanie i rozwój nurtu malarstwa powietrznego, byłyby niemożliwe bez wynalezienia samolotu przez braci Wright w 1904 roku.

Maciej Smolarski


Streszczenie

W 1909 roku we francuskim dzienniku „Le Figaro” włoski poeta Filippo Tommaso Marinetti opublikował Manifest futurystyczny, powołując tym samym pierwszy kierunek artystyczny, który radykalnie zerwał z dotychczasową tradycją i dał początek wielkich zmian w sztuce XX wieku. Radykalne poglądy futurystów skupiały się wokół dynamicznego rozwoju techniki i nauki oraz w kreowaniu postaw nowoczesnego społeczeństwa. Jednym z obszarów zainteresowań futurystów było malarstwo powietrzne, ukazujące wspaniałe maszyny jako najwyższe osiągnięcie myśli technicznej człowieka, jak również próbujące uchwycić duchowe i psychologiczne przeżycia pilota podczas lotu. Charakterystyczne dla obrazów futurystów tworzących w nurcie malarstwa powietrznego było dynamiczne przedstawienie perspektywy, często zupełnie odrealnionej rzeczywistości, pełnej niesamowitych skrótów perspektywicznych. Tego typu zabiegi malarskie wzmacniały wrażenie dużych prędkości, jakie osiągały ówczesne samoloty.

Futuryzm jako jedyny kierunek awangardowy początku XX wieku wyrażał bezpośrednie zainteresowanie postępem technicznym i przemianami społecznymi, które zachodziły w sposób bardzo dynamiczny. Niestety polityczne zaangażowanie ruchu futurystycznego oraz oficjalne poparcie dla faszystowskich rządów włoskiego dyktatora Benito Mussoliniego przyczyniły się do stopniowego osłabienia wpływu tego nurtu na inne kierunki sztuki awangardowej. Dziś jednak, pomimo radykalnych poglądów ideologicznych, dorobek artystyczny futurystów cieszy się szacunkiem i uznaniem. Aby tak się stało, potrzeba było kilku dekad oraz reinterpretacji teorii całego kierunku.


In 1909, in the French daily Le Figaro, the Italian poet Filippo Tommaso Marinetti published the Futuristic Manifesto, thus creating the first direction of art, which radically broke with the current tradition and gave rise to great changes in the art of the twentieth century. The radical views of futurists focused on the dynamic development of technology and science as well as on the attitudes of modern society. One of the areas of interest of futurists was air painting, showing flying machines as the highest achievement of human technical thought, as well as attempts to capture the spiritual and psychological experiences of the pilot during the flight. A characteristic feature of the works of futurists creating in the mainstream of aerial painting was a dynamic presentation of a perspective. Their paintings often showed a completely 'unreal' world, full of amazing short cuts. That type of artistic procedure reinforced the impression of movement and high speed.

Futurism as the only avant-garde direction of the early twentieth century expressed direct interest in technological progress and social changes that took place in a very dynamic way. Unfortunately, the political involvement of the futuristic movement and the official support for the fascist rule of the Italian dictator Benito Mussolini contributed to the gradual weakening of the influence of this trend on other trends in avant-garde art. Today, despite radical ideological views, the artistic achievements of futurists enjoy respect and recognition again. However, for this to happen, it took several decades to reinterpret the theory of the whole course.


Słowa kluczowe: malarstwo powietrzne, futuryzm, lotnictwo, samolot, sztuka, dynamizm.


Bibliografia

Baumgarth Ch., Futuryzm, Warszawa 1978.

Fiszer M., Gruszczyński J., Doktryna użycia Regia Aeronautica, [w:] „Historia. Wojsko i Technika”, nr 1, Warszawa 2015, s. 58.

Jackson R., Winchester J., Świat oręża porównania i kontrasty. Samoloty od roku 1914 do współczesności, Bremen 2010.

Jordan D., Historia I wojny światowej. Bałkany, Włochy i Afryka 1914 – 1918. Od Sarajewa do Piawy i Jeziora Tanganika, Poznań 2011.

Lista G., Futuryzm, Warszawa 2002.

Meyer P., Historia sztuki europejskiej, Warszawa 1973.

Mordawski H., Siły powietrzne w I wojnie światowej, Warszawa 2016.

Newdick T., Najsłynniejsze samoloty bojowe, Warszawa 2016.

Winchester J., Samoloty myśliwskie XX wieku, Warszawa 2006.


1Zespół SJP.PL, Aeropiktura, https//spj.pl/aeropictura, stan na 27.02.2019.

2Ch. Baumgarth, Futuryzm, Warszawa 1978, s. 35-36.

3Tamże, s. 167.

4Tamże, s. 166.

5H. Mordawski, Siły powietrzne w I wojnie światowej, Warszawa 2016, s. 356.

6J. Winchester, Samoloty myśliwskie XX wieku, Warszawa 2006, s. 34

7M. Fiszer, J. Gruszczyński, Doktryna użycia Regia Aeronautica, [w:] „Historia. Wojsko i Technika”, nr 1, Warszawa 2015, s. 59.

8G. Lista, Futuryzm, Warszawa 2002, s. 168.

9Tamże, s. 180

10Ch. Baumgarth, Futuryzm, s. 191-192


Grafika: wikipedia

Autor: Maciej Smolarski

Maciej Smolarski