Robotnicy Zagłębia Dąbrowskiego w świetle powszechnych spisów ludności z 1921 i 1931 r.

Problem struktury społecznej Polski międzywojennej stanowi i stanowił pole zainteresowań wielu badaczy. Wśród nich należy wymienić przede wszystkim Janusza Żarnowskiego1. Społeczeństwem województwa kieleckiego w latach 1918-1939 zajmowali się m. in. Regina Renz oraz Mieczysław Markowski. Wymienieni historycy przeanalizowali strukturę warstwy rzemieślniczej, drobnomieszczańskiej oraz grupy ziemiaństwa i robotników przemysłowych. Zauważyli też konieczność przedstawienia układu społecznego poszczególnych powiatów lub regionów obrębie Kielecczyzny2. Postulat jest zasadny, ponieważ ówczesne województwo kieleckie było pełne kontrastów; z jednej strony był to jeden z najbardziej uprzemysłowionych regionów kraju, z drugiej zaś składał się z powiatów wybitnie rolniczych. Niniejszy artykuł dotyczy jednej z grup społecznych zamieszkujących tereny Zagłębia Dąbrowskiego, mianowicie – robotników.

Pod pojęciem Zagłębie Dąbrowskie w okresie międzywojennym rozumiano tereny skupione wokół 5 dużych ośrodków miejskich takich jak: Będzin, Czeladź, Dąbrowa Górnicza, Sosnowiec i Zawiercie. Region w latach 1918-1939 administracyjnie przynależał do województwa kieleckiego. Początkowo tworzył jedną jednostkę terytorialną – powiat będziński, w 1927 r. wyodrębniono z niego powiat zawierciański, zaś w 1934 r. powiat grodzki Sosnowiec. Spośród grup społecznych omawianego regionu za cel badań wybrano robotników. Jest to grupa szczególnie istotna z uwagi na wysoki stopień uprzemysłowienia Zagłębia Dąbrowskiego. W 1921 r. z pracy z przemysłu utrzymywało się 58,0% ogółu mieszkańców tego terenu, zaś 10 lat później – 60,0%. Rozbudowująca się zagłębiowska gospodarka, a zwłaszcza przemysł, były siłą tworzącą miejsca pracy, a co za tym idzie katalizatorem rozwoju liczebnego klasy robotniczej. Ponadto, jak wynika z tabeli 1, Zagłębie Dąbrowskie było najludniejszym regionem województwa, a powiat będziński jednostką z największą liczba mieszkańców.

Tabela 1. Powierzchnia i ludność powiatów Zagłębia Dąbrowskiego na tle pozostałych powiatów województwa kieleckiego w latach 1921-1931

Powiat

Powierzchnia w km2

Liczba ludności

Liczba osób na km2

1921

1931

1921

1931

będziński*

459

188777

231310

411,3

503,9

M. Częstochowa

47,5

88894

117179

871,5

466

częstochowski

1854,4

145738

182466

78,6

98,4

iłżecki

1811,7

137080

159718

75,7

88,2

jędrzejowski

1208,3

100319

108533

78,4

84,4

kielecki

1946,6

179866

219927

92,4

112,7

konecki

1858,7

145628

179174

78,3

96,4

kozienicki

1856,9

124257

148107

66,9

77,1

miechowski

1360,6

149358

154574

109,8

113,6

olkuski

1360,6

136239

151729

99,8

111,2

opatowski

1364,6

162877

186547

99,4

113,8

opoczyński

1369,1

118260

130524

66,6

73,5

pińczowski

1149,8

12402

126098

104,7

109,7

M. Radom

24,8

61599

77902

2483,8

3141,2

radomski

1980,4

131840

150447

66,6

76

sandomierski

1179,5

111863

123362

94,8

104,6

M. Sosnowiec

33,2

86497

108959

2605,3

3281,9

stopnicki

1589,2

140624

153091

88,5

96,3

włoszczowski

1430,2

94245

100607

65,9

70,3

zawierciański

946

111 158

131071

117,8

138,6

Ogółem

25589,4

2355781

2935697

99,1

114,7

*Powiat będziński ujęty w granicach z 1934 r.

Źródło: Statystyka Polski, Seria C, z. 86 Drugi powszechny spis ludności z 9. XII. 1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność. Stosunki zawodowe. Województwo kieleckie, Warszawa 1938, s. 2-3.

Głównym materiałem źródłowym na jakim oparto niniejsze badania są dane zawarte w dwóch powszechnych spisach ludności: z 1921 oraz z 1931 r. Oczywiście w obiekcie zainteresowań były tomy poświęcone województwu kieleckiemu. Międzywojenne spisy powszechne rozróżniały następujące kategorie społeczne: samodzielni zatrudniający siły najemne, samodzielni nie zatrudniający sił najemnych, pracownicy umysłowi (personel pracowniczy), robotnicy i chałupnicy oraz osoby o niewiadomym stanowisku społecznym3. Jest to tylko podział orientacyjny, więc należy go traktować bardzo ostrożnie. Kategorię samodzielnych zatrudniających siły najemne w rolnictwie należy traktować jako bogatych chłopów tzw. burżuazję wiejską, ale w tej liczbie są też właściciele gospodarstw drobnotowarowych. Posiadaczy gospodarstw o powierzchni ponad 50 ha zaliczano do ziemiaństwa. Ponadto, jeśli chodzi o klasę drobnomieszczaństwa to mieściła się ona w kategorii nie zatrudniających sił najemnych, jednakże wielu drobnych przedsiębiorców zatrudniających od 1 do 4 pracowników miało charakter rzemieślniczy, a więc drobnomieszczański. Z kolei niektóre warsztaty mogły zatrudniać więcej niż 4 pracowników, tak więc nie można uniknąć błędów czy to to w jedną, czy w drugą stronę. Ponadto spisy rozróżniały kategorię zawodowo czynnych i biernych. Do pierwszej kategorii zaliczono wszystkich wykonujących pracę zarobkową i bezrobotnych oraz pomagających członków rodzin w warsztacie rzemieślniczym czy też w gospodarstwie rolnym. Do biernych zawodowo należeli członkowie rodzin utrzymujący się z pracy głowy rodziny oraz emeryci i renciści4. Arkadiusz Rzepkowski zastosował zmodyfikowany podział klasowo-warstwowy. Rozróżnił kilka grup społecznych: zamożnych i średniozamożnych posiadaczy (burżuazja, ziemiaństwo, średniozamożni właściciele przedsiębiorstw czy warsztatów rzemieślniczych, bogaci i średniozamożni chłopi), drobni posiadacze, małorolni chłopi, właściciele niewielkich warsztatów rzemieślniczych oraz mniej zamożni handlarze, pracownicy umysłowi. Następną kategorię tworzyli robotnicy, ostatnią grupę stanowiły osoby z kręgu marginesu społecznego5. W niniejszej publikacji pod pojęciem robotnicy rozumie się czynne zawodowo osoby należące do tej grupy społecznej. Na taką definicję wpłynęła możliwość porównywania danych liczbowych między pierwszym a drugim spisem ludności6.

Analizując dane z tabel 2 i 3 można zauważyć, iż na omawianym obszarze zamieszkiwała bardzo duża liczba robotników: 86 275 w 1921 r., 10 lat później zaś 111 994, Nastąpił więc przyrost tej grupy społecznej o 29,0%. W 1921 r. robotnicy w stosunku do 157 290 ogółu ludności zawodowo czynnej stanowili 54,8%, czyli ponad połowę, z kolei w roku 1931 r. w stosunku do 219 278 zawodowo czynnych stanowili niewiele mniej bo 51,1%7.

Tabela 2. Robotnicy według działów gospodarki w Zagłębiu Dąbrowskim w 1921 r.

Dział gospodarki

Liczba robotników

%

Rolnictwo

5 443

6,4

Górnictwo i przemysł

64 388

74,6

Handel i ubezpieczenia

1 741

2,0

Komunikacja i transport

4 299

5,0

Służba publiczna

2 043

2,3

Służba domowa

5 381

6,2

Bezrobotni oraz osoby bez podania zawodu

2 980

3,5

Ogółem

86 275

100,0

Źródło: Statystyka Polski, t. XVII, Pierwszy powszechny spis…, tab. XVIII, s. 170.

Tabela 3. Robotnicy według działu zawodu w Zagłębiu Dąbrowskim w 1931 r.

Dział zawodu/ Powiat

będziński

M. Sosnowiec

zawierciański

Ogółem

robotnicy

%

robotnicy

%

robotnicy

%

robotnicy

%

Rolnictwo

1 268

2,2

358

1,1

2 406

9,5

4 032

3,6

Górnictwo i przemysł

45 535

80,7

21 394

70,8

19 391

76,2

86 320

77,1

Handel i ubezpieczenia

1 511

2,7

1 971

6,5

335

1,3

3 817

3,4

Komunikacja i transport

2 081

3,6

1 359

4,5

1 469

5,7

4 909

4,4

Służba publiczna

1 644

2,9

1 435

4,7

629

2,5

3 708

3,3

Służba domowa

4 223

7,9

3 662

12,1

1 186

4,6

9 071

8,1

Bezrobotni i nie wykonujący zawodu i bez bliższego określenia

95

0,1

32

0,1

10

0,03

137

0,1

Ogółem

56 357

100,0

30 211

100,0

25 426

100,0

111 994

100,0

Źródło: Statystka Polski, Seria C, z. 86. Drugi powszechny spis…, tab. 24, s 119, 126, 127, tab. 29, s. 350-352, 387-389, 392-394.

Śledząc w dalszym ciągu informacje zawarte w tabeli nr 3, dochodzimy do wniosku, że najwięcej przedstawicieli klasy robotniczej w 1931 r. mieszkało powiecie będzińskim, zaś najmniej w powiecie zawierciańskim. Taka sytuacja wynikała z faktu koncentracji w tym powiecie przemysłu wydobywczego, który zatrudniał wiele rąk do pracy8.

Kolejną kwestią, która wynika z przedstawionych danych jest przytłaczająca przewaga robotników zatrudnionych w górnictwie i przemyśle – 74,6% w 1921 r., 10 lat później 77,1%, ale nastąpił tu wzrost o jedyne 2,5% tymczasem w wybitnie rolniczym powiecie jędrzejowskim nastąpił przyrost, aż o 9,8% (z 7,8% w 1921r. do 17,6% w 1931 r.) a w całym województwie kieleckim aż o 12,7% (z 46,1% w 1921 do 58,8% 10 lat później)9. Zjawisko to należy tłumaczyć tym, iż w Zagłębiu Dąbrowskim proces modernizacji społeczeństwa był już zaawansowany, gdyż rozpoczął się praktycznie w poł. XIX w. a powiaty centralne i wschodnie takie jak Jędrzejów, dopiero wkraczały w fazę unowocześniania stąd ten duży wzrost robotników w ciągu dekady.

Ponadto omawiany region dość dotkliwie dotknął wielki kryzys gospodarczy z początku lat 30, co spowodowało zamknięcie wielu kopalni, a co za tym idzie wzrost bezrobocia10. Analizując sytuację w poszczególnych powiatach można stwierdzić, iż w 1931 r. największa liczba robotników przemysłowych zamieszkiwała powiat będziński, a najmniejsza zawierciański, sytuacja wyglądała więc podobnie, jak w przypadku ogólnej liczby klasy robotniczej.

W większości pozostałych działów zawodowych w latach 1921-1931 zanotowano spadek liczby robotników. Największy wśród robotników rolnych 2,8%. Była to tendencja typowa, gdyż w skali całego województwa, spadek ten wyniósł aż 10,7% (z 33,6% w roku 1921 do 22,9% w roku 1931)11. Należy przy tym zaznaczyć, iż teren Zagłębia Dąbrowskiego był jednym z obszarów o najniższym odsetku robotników pracujących w rolnictwie. Dla przykładu w powiecie jędrzejowskim ta kategoria osób stanowiła w 1921 r. 77,4% wszystkich robotników12. Najmniej robotników rolnych znajdowało się, co oczywiste w mieście Sosnowiec a najwięcej w powiecie zawierciańskim, a to z powodu słabszego stopnia uprzemysłowienia tego ostatniego na tle pozostałych powiatów regionu.

W dziale służba domowa zauważamy zaś, podobnie jak w przemyśle, wzrost procentowy osób zatrudnionych. Zapewne wynikało to z faktu, iż Zagłębie było skupiskiem dużych ośrodków miejskich takich jak Sosnowiec czy Dąbrowa Górnicza, gdzie ludność zajmująca się tą profesją miała więcej możliwości w znalezieniu pracy, niż np. ludność z powiatów gdzie brak było większych miast.

Jak już wcześniej nadmieniono, główny trzon klasy robotniczej Zagłębia stanowili robotnicy przemysłowi. Pod względem ich liczebności omawiany region przodował w skali całego województwa kieleckiego. W Zagłębiu Dąbrowskim w 1921 r. mieszkało aż 55,0% ogółu zatrudnionych w przemyśle mieszkańców województwa, zaś 10 lat później – 41,4%, podczas gdy np. w powiecie częstochowskim odsetek ten wynosił odpowiednio 14,0% i 5,4% a w powiecie włoszczowskim 0,4% oraz 0,7%. Szczegółowe dane ilustruje tabela 4.

Tabela 4. Rozmieszczenie terytorialne robotników przemysłowych w województwie kieleckim w 1921 oraz w 1931 r.

Powiat

1921

%

1931

%

będziński

64 388

55,0

45 535

21,8

M. Częstochowa

25 964

12,4

częstochowski

16 325

14,0

11 232

5,4

iłżecki

3 414

2,9

6 490

3,1

jędrzejowski

638

0,6

2 050

1,0

kielecki

4 166

3,6

12 470

0,1

konecki

5 237

4,5

10 953

5,2

kozienicki

991

0,8

4 593

2,2

miechowski

936

0,8

2 478

1,2

olkuski

5 759

4,9

9 517

4,6

opatowski

4 816

4,1

10 783

5,2

opoczyński

1 099

0,9

3 335

1,6

pińczowski

754

0,6

1 953

0,9

M. Radom

11 063

5,3

radomski

5 679

4,9

3 246

1,6

sandomierski

1 463

1,3

2 734

1,3

M. Sosnowiec

21 394

10,3

Stopnicki

784

0,7

1 976

0,9

włoszczowski

516

0,4

1 562

0,7

zawierciański

19 391

9,3

ogółem

116 965

100,0

208 719

100,0

Źródło: M. B. Markowski, Robotnicy przemysłowi, s. 77.

Niezbędne do zaistnienia kategorii czynnych zawodowo robotników przemysłowych są przede wszystkim miejsca ich zatrudnienia, czyli różnego typu zakłady pracy. W okresie międzywojnia zakłady przemysłowe dzielono na 8 kategorii. Ogólnie przyjmuje się, że kategorie I-III to odpowiednik wielkiego przemysłu, kategorie IV-V -to przemysł średni, kategorie VI-VII to przemysł drobny, albo duże zakłady rzemieślnicze, z kolei kategoria VIII odpowiadała odpowiadała średnim i drobnym zakładom rzemieślniczym. Oczywiście nie można całkowicie polegać na tym podziale, gdyż często właściciele przedsiębiorstw, aby uniknąć płacenia wyższych podatków wykupywali świadectwa przemysłowe niższej kategorii, niż w rzeczywistości powinni13.

Na terenie Zagłębia Dąbrowskiego, według danych z 1935 r., funkcjonowały 3275 przedsiębiorstwa przemysłowe. Najwięcej takich zakładów należało do kategorii VIII, które nie różniły się zbytnio od warsztatów rzemieślniczych, a ich moc produkcyjna i obroty handlowe były znikome.

Inaczej zupełnie wyglądała sytuacja, jeśli chodzi o przedsiębiorstwa wielkiego przemysłu. Jak wynika z tabeli 5, fabryk I i III kategorii, a więc zatrudniających powyżej 500 robotników było na obszarze zagłębia 49, najwięcej znajdowało się ich w powiecie będzińskim – 32, zaś najmniej w powiecie zawierciańskim – 8. Liczba ta stanowiła ponad 50,0% ogółu tego typu zakładów województwa kieleckiego (dla przykładu w powiecie miechowskim, stopnickim, czy włoszczowskim nie działały przedsiębiorstwa tej kategorii). Świadczyło to o wybitnie przemysłowym charakterze analizowanego regionu14.

Tabela 5. Rozmieszczenie zakładów przemysłowych według kategorii w Zagłębiu Dąbrowskim w 1935 r.

Powiat

Kategorie

Ogółem

I-III

IV-V

VI-VII

VIII

będziński

32

51

119

1 440

1 642

m. Sosnowiec

11

27

101

891

1 030

zawierciański

8

17

60

518

603

Ogółem

51

95

280

2 849

3 275

Źródło: M. B., Markowski. Robotnicy przemysłowi…, s. 33.

Wielkie i średnie zakłady przemysłowe produkowały szeroki asortyment wyrobów kierowanych na rynek wewnętrzny i zagraniczny, dlatego potrzebowały szeregu rąk do pracy, decydując przy tym o wielkości zatrudnienia. Z analizy danych zawartych w tabeli 6 wynika, iż na omawianym terenie w 1931 r. w przedsiębiorstwach I-V kategorii pracowało 66 437 robotników, czyli 59,3 % ogółu, było to niewiele mniej niż w skali całego województwa.

Tabela 6. Rozmieszczenie robotników w Zagłębiu Dąbrowskim według kategorii zakładów przemysłowych w 1931 r.

Powiat

Liczba robotników w zakładzie

Ogółem

I-V kat.

VI-VII kat.

VIII kat.

niewiadoma

będziński

35 316

884

3 274

6 061

45 535

M. Sosnowiec

15 469

671

2 861

2 939

21 394

zawierciański

15 652

340

1 151

2 248

19 391

Ogółem

66 437

1 895

7 286

11 248

111 994

%

będziński

77,5%

1,9%

7,1%

13,3%

100,0

M. Sosnowiec

72,3%

3,1%

13,3%

13,7%

100,0

zawierciański

80,7%

1,7%

5,9%

11,5%

100,0

Ogółem

59,3%

1,7%

6,5%

10,4%

100,0

Źródło: Statystyka Polski, Seria C, z. 84. Drugi powszechny spis…, tab. 29, s. 350-352, 387-389, 392-394.

Zagłębie Dąbrowskie było przede wszystkim centrum przemysłu ciężkiego, a więc górnictwa węglowego, rud żelaza oraz przemysłu hutniczo-metalowego i maszynowego15. Dlatego też te gałęzie zatrudniały najwięcej rąk do pracy. Według danych z tabeli 7 w 1921 r. w tych rodzajach przemysłu w sumie pracowało 73,4% (w tym 63,0% w górnictwie) ogółu robotników regionu. 10 lat później nastąpił zaś przyrost w większości działów. Znaczny spadek odnotowało górnictwo, gdzie zatrudnienie podejmowało już tylko 37,4 % osób.

Ciągle jednak ta branża wraz z hutnictwem i przemysłem maszynowym stanowiła, miejsce pracy dla 58,8% robotników regionu. Patrząc z perspektywy ogólnowojewódzkiej odsetek ten wyniósł w 1931 r. 40,6%16. Na spadek liczebności robotników w górnictwie złożyło się wiele przyczyn. Najważniejsze z nich dotyczyły intensywnej eksploatacji węgla w pierwszych latach powojennych a następnie od 1925 r., postawiono na bardziej efektywną produkcję i zredukowano stan załóg. Ponadto w wyniku wojny celnej zamknięto małe kopalnie, które zatrudniały w sumie kilka tysięcy robotników, gdyż nie wytrzymały one konkurencji z potężnymi kopalniami należącymi do wielkich spółek przemysłowo-handlowych17.

Tabela 7. Robotnicy zatrudnieni w Zagłębiu Dąbrowskim w 1921 oraz w 1931 r. w poszczególnych gałęziach przemysłu

Dział przemysłu

Liczba zatrudnionych robotników w 1921 r.

%

Liczba zatrudnionych robotników w 1931 r.

%

Górnictwo, kamieniołomy

40 622

63,0

32 154

37,4

Przemysł mineralny

3 139

4,9

4 684

5,3

Hutnictwo, przemysł metalowy i maszynowy

8 595

13,4

18 477

21,4

Przemysł chemiczny

558

0,9

1 907

2,2

Przemysł włókienniczy

5 162

8,2

7 098

8,2

Przemysł papierniczy

498

0,7

1 384

1,6

Przemysł skórzany

107

0,2

220

0,2

Przemysł drzewny

346

0,5

1 337

1,6

Przemysł spożywczy

1 072

1,7

2 276

2.6

Przemysł odzieżowy

2 005

3,1

4 084

4,8

Przemysł poligraficzny

200

0,2

456

0,6

Przemysł budowlany

862

1,4

4 589

5,3

Gaz, woda, elektryczność

182

0,3

521

0,6

Inny i nieokreślony

1040

1,6

7 133

8,2

Ogółem

64 388

100,0

86 320

100,0

Źródło: Statystyka Polski, t. XVII, Pierwszy powszechny spis…, tab. XVIII, s. 170; Statystyka Polski, Seria C, z. 86. Drugi powszechny spis… tab. 29, s. 350-352, 387-389, 392-394.

Konstatując zaprezentowane analizy: Informacje statystyczne zawarte w dwóch międzywojennych spisach ludności, stanowią cenne źródło do badań nad strukturą społeczno-zawodową mieszkańców Zagłębia Dąbrowskiego. Jeżeli chodzi o grupę robotników to na podstawie danych spisowych można zbadać ich rozmieszczenie terytorialne, strukturę branżową, stan zatrudnienia w poszczególnych kategoriach zakładów przemysłowych. Omawiany region województwa kieleckiego w latach 1918-1939 charakteryzował się wysokim stopniem zurbanizowania oraz industrializacji. Wymienione czynniki kształtowały strukturę społeczną zamieszkującej tu ludności, w której dominowali robotnicy przemysłowi zatrudnieni głównie w branżach przemysłu ciężkiego.

Artur Bąk

Bibliografia

Drozdowski M. M., Żarnowski J., Przemiany struktury społecznej II Rzeczypospolitej, [w:], Droga przez półwiecze. O Polsce lat 1918-1968, red. S. Herbst, Cz. Madajczyk, Warszawa 1969.

Hrebenda A., Klasa robotnicza Zagłębia Dąbrowskiego w latach 1929-1933, Katowice 1969.

Łęczek I., Gospodarka Zagłębia Dąbrowskiego 1918-1939, [w:] Zagłębie Dąbrowskie w II Rzeczypospolitej (1918-1939), red. J. Walczak, Sosnowiec 2005.

Markowski M. B., Obywatele ziemscy w województwie kieleckim 1918-1939, Kielce 1993.

Markowski M. B., Robotnicy przemysłowi w województwie kieleckim 1918-1939, Warszawa 1980.

Markowski M. B., Sfery przemysłowe i ziemiaństwo w województwie kieleckim 1918-1939, Kielce 1990.

Naumiuk J., Niektóre aspekty sytuacji społeczno-gospodarczej na Kielecczyźnie w latach 1918-1939, „Rocznik Świętokrzyski”, t. IV, Warszawa-Kraków 1974.

Piasecka R., Społeczeństwo powiatu jędrzejowskiego w latach 1918-1939, Kielce 2000.

Przemsza Zieliński J., Historia Zagłębia Dąbrowskiego, Sosnowiec 2008.

Renz R., Rzemiosło w województwa kieleckiego w okresie międzywojennym. Aspekty społeczne i gospodarcze, Warszawa-Kraków 1984.

Rosset E., Proletariat łódzki w świetle badań demograficznych, Łódź 1930.

Rzepkowski A., Struktura społeczna mieszkańców województwa łódzkiego w świetle powszechnych spisów ludności w 1921 i 1931 r., „Przegląd nauk historycznych” 2012, nr 1.

Statystyka Polski, Seria C, z. 86 Drugi powszechny spis ludności z 9. XII. 1931 r. Mieszkania i gospodarstwa domowe. Ludność . Stosunki zawodowe. Województwo kieleckie, Warszawa 1938.

Statystyka Polski, t. XVII, Pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30. września 1921 r., Mieszkania. Ludność. Stosunki zawodowe. Województwo kieleckie, Warszawa 1927.

Żarnowski J., Społeczeństwo Drugiej Rzeczypospolitej 1918-1939, Warszawa 1973.


Streszczenie

Robotnicy Zagłębia Dąbrowskiego w świetle powszechnych spisów ludności z 1921 i 1931 r.

Artykuł traktuje na temat grupy społecznej robotników zamieszkującej powiaty Zagłębia Dąbrowskiego w latach 1918-1939. Głównym materiałem źródłowym, na podstawie których poczyniono badania były dwa spisy powszechne ludności z roku 1921 i z 1931. Omawiany region w okresie międzywojennym administracyjnie przynależał do województwa kieleckiego. Był to obszar silnie zurbanizowany oraz zindustrializowany, nastawiony gospodarczo na przemysł wydobywczy oraz metalowo-maszynowy. Robotnicy, a zwłaszcza robotnicy zatrudnieni w wymienionych branżach stanowili najliczniejszą grupę społeczną wśród mieszkańców Zagłębia Dąbrowskiego. W rozmieszczeniu terytorialnym po podziałach administracyjnych z roku 1927 i 1934 najwięcej robotników zamieszkiwało w powiecie będzińskim, a to z racji ulokowania na jego terenie 3 dużych ośrodków miejskich, tj. Będzina, Czeladzi oraz Dąbrowy Górniczej. Należy odnotować, iż w 1921 r. robotnicy przemysłowi analizowanego regionu stanowili 55,0% ogółu tej grupy społecznej w województwie kieleckim, zaś 10 lat później 41,4%. Z wyżej wymienionych powodów Zagłębie Dąbrowskie zasadniczo wyróżniało na tle pozostałych powiatów ówczesnego województwa kieleckiego, zwłaszcza wschodnich i południowych, które posiadały charakter rolniczy.

Słowa kluczowe: Zagłębie Dąbrowskie, robotnicy, powszechne spisy ludności, struktura społeczna, okres międzywojenny


Summary

Workers of Zagłębie Dąbrowskie on the basis of censuses done in 1921 and 1931

The article is about one of the social group – workers, who live in districts of Zagłębie Dąbrowskie in the years 1918-1939. The main reference of research were two censuses done in 1921 and 1931. The region under discussion in interwar period was in kieleckie Voivodeship. It was teritory intimately urbanised and industrialised, economically oriented extractive and metal-mechanical industry. Workers, above all workers employed in metioned branch, was the most numerous social group among habitants in Zagłębie Dąbrowskie. In teritorial distribution, after administrative division of region, after 1927 and 1934 year, the most workers live in będziński district, in view of located there 3 big cities – Będzin, Czeladź and Dąbrowa Górnicza. It should be metioned, in 1921 year industrial workers of analyzed region made up of 55,0% of all members this social group in kieleckie Voivodeship, 10 years later – 41,4%. From above metioned couses Zagłębie Dąbrowskie stands out from the rest discrits of kieleckie Voivodeship above all eastern and southern, which were agricultural character.

Key words: Zagłębie Dąbrowskie, workers, censues, social stratification interwar period


1 J. Żarnowski, Społeczeństwo Drugiej Rzeczypospolitej 1918-1939, Warszawa 1973; M. M. Drozdowski, J. Żarnowski, Przemiany struktury społecznej II Rzeczypospolitej, [w:], Droga przez półwiecze. O Polsce lat 1918-1968, red. S. Herbst, Cz. Madajczyk, Warszawa 1969, s. 253-268.

2 R. Renz, Rzemiosło w województwa kieleckiego w okresie międzywojennym. Aspekty społeczne i gospodarcze, Warszawa-Kraków 1984; M. B. Markowski, Sfery przemysłowe i ziemiaństwo w województwie kieleckim 1918-1939, Kielce 1990; Tenże, Robotnicy przemysłowi w województwie kieleckim 1918-1939, Warszawa 1980; Tenże, Obywatele ziemscy w województwie kieleckim 1918-1939, Kielce 1993.

3 Do grupy robotników należy zaliczyć, również ludność chałupniczą, gdyż byli uzależnieni ekonomicznie od przedsiębiorcy. E. Rosset, Proletariat łódzki w świetle badań demograficznych, Łódź 1930, s. 7-8.

4 Statystyka Polski, t. XVII, Pierwszy powszechny spis Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 30. września 1921 r., Mieszkania. Ludność. Stosunki zawodowe. Województwo kieleckie, Warszawa 1927, s. VI-VIII; Statystyka Polski, Seria C, z. 86 Drugi powszechny spis ludności…, s. XII-XX.

5 A. Rzepkowski, Struktura społeczna mieszkańców województwa łódzkiego w świetle powszechnych spisów ludności w 1921 i 1931 r., „Przegląd nauk historycznych” 2012, nr 1, s. 29-30.

6 Według spisu powszechnego z 1921 r. strukturę społeczną województwa kieleckiego w podziale na poszczególne powiaty można ustalić tylko w przypadku ludności czynnej zawodowo, wobec czego tę kategorię ludności przyjęto za podstawę analiz statystycznych i porównawczych.

7 Statystyka Polski, t. XVII, Pierwszy powszechny spis.., tab. XVIII, s. 170; Statystka Polski, Seria C, z. 86. Drugi powszechny spis…, tab. 24, s. 119, 126, 127, tab. 29, s. 350-352, 387-389, 392-394.

8R. Renz, Rzemiosło województwa kieleckiego..., s. 23-24.

9R. Piasecka, Społeczeństwo powiatu jędrzejowskiego w latach 1918-1939, Kielce 2000, s. 49, J. Naumiuk Niektóre aspekty sytuacji społeczno-gospodarczej na Kielecczyźnie w latach 1918-1939, Rocznik Świętokrzyski”, t. IV Warszawa-Kraków 1974, tab 9, s. 17

10I. Łęczek, Gospodarka Zagłębia Dąbrowskiego 1918-1939 [w:] Zagłębie Dąbrowskie w II Rzeczypospolitej (1918-1939), red. J. Walczak, Sosnowiec 2005, s. 67-68.

11Tamże.

12R. Piasecka, Społeczeństwo powiatu jędrzejowskiego…, s. 49.

13A. Hrebenda, Klasa robotnicza Zagłębia Dąbrowskiego w latach 1929-1933, Katowice 1969 , s. 19; M. B. Markowski, Sfery przemysłowe …, s. 67.

14R. Renz, Rzemiosło województwa kieleckiego…, tab. 5, s. 24.

15 J. Przemsza Zieliński, Historia Zagłębia Dąbrowskiego, Sosnowiec 2008, s. 395-400.

16 M. B. Markowski, Robotnicy przemysłowi…, s. 68.

17 Tamże, s. 106.

Zdjęcie: Wikimedia Commons