Niewykonany plan rozbudowy umocnień 08. Przemyskiego Rejonu Umocnionego

W przeciągu ostatnich 20 lat powstało kilka opracowań dotyczących radzieckiego systemu umocnień granicznych z lat II wojny światowej na ternie obecnego Podkarpacia, czyli tzw. Linii Mołotowa. Prace te dotyczyły Rawo-Ruskiego Rejonu Umocnionego (RU), o własnym numerze 06.1 Opisane zostały także poszczególne odcinki Przemyskiego RU, który posiada nr własny 08.2 Dlatego też uważam, iż ogólne informacje dotyczące 08. PRU nie są potrzebne w tej pracy. Warto tylko podać informację dotyczącą liczb, która jest bardzo ważna dla całości tego opracowania.

Zatem na długości 120 km wzdłuż rzeki San, gdzie powstały umocnienia 08. PRU od miejscowości Myczkowce poprzez Lesko, Przemyśl, a kończąc na miejscowości Sieniawa planowano wybudować 186 obiektów. Mowa tu o schronach, nazywanych potocznie bunkrami różnego rodzaju. W dalszej części pracy obiekty te będę nazywał DOT-ami3. Powstało około 156 schronów, w tym pojedyncze DOT-y które były nie wykończone. Na budowę, bądź też wykończenie tak małej liczby DOT-ów miały wpływ różne czynniki takie jak: komisje władz Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich (ZSRS) na poszczególnych odcinkach RU, brak surowców do budowy schronów, brak uzbrojenia, które miano sprowadzać z zakładów przemysłu ciężkiego z głębi ZSRS itd., o czym pisał dr Tomasz Wesołowski4. Wracając jednak do stanu faktycznego 08. PRU warto przedstawić ich rozmieszczenie. Wybudowane schrony zostały podzielone na 9 Punktów Oporu (P.O), które można rozdzielić na część południową tj.: P.O. Lesko, Załuż, Olchowce (obecnie Sanok) oraz część centralną tj.: P.O. Przemyśl, Krasiczyn, Mielnów, Łuczyce, Siedliska, Medyka.

W wymienionych P.O. było 110 schronów, pozostałe stanowiły pojedyncze DOT-y na całej długości 08. PRU. Warto zwrócić uwagę, że pojedyncze obiekty w Tyrawie Solnej, w okolicach P.O. Olchowce kończą się w miejscowości Pawłokoma. Następne schrony znajdują się w miejscowości Iskań i Bachów. W tym miejscu wzdłuż rzeki San, w linii prostej jest luka o długości około 10-15 km. Następna taka przerwa pomiędzy umocnieniami znajduje się pomiędzy Medyką, a Kalnikowem gdzie odległość wynosi około 14 km. W części północnej 08. PRU, czyli od Radymna po Sieniawę nie powstały P.O., a jedynie pojedyncze obiekty. Tak wielkie odległości na płaskim terenie nie powinny pozostać bez umocnień (patrząc, że był to teren graniczny). Fakt, iż w razie ataku przeciwnik (w tym przypadku siły III Rzeszy) miał naturalną przeszkodę na drodze w postaci rzeki San. Jednak brak umocnienia terenu granicznego przez ZSRS dawała możliwość łatwiejszego przemieszczania się wojsk przeciwnika. Z perspektywy czasu oraz wydarzeń jakie miały miejsce w czerwcu-lipcu 1941 r. na terenie obecnego Podkarpacia widać, że jednostki niemieckie wykorzystały wszystkie możliwe luki na froncie, tak aby szybciej przemieścić się na wschód. Zatem można zauważyć, iż ZSRS nie umacniając granicy sam pozwolił na łatwiejsze wkroczenie wroga na swoje terytorium.

W toku badań nad 08. PRU na podstawie rosyjskich dokumentów dotyczących tzw. Linii Mołotowa, dotarłem do dokumentów przedstawiających plany rozbudowy kolejnych P.O. w okolicach przerw między DOT-ami, jakie wyżej wymieniłem tj. pomiędzy Pawłokomą, a Iskaniem oraz pomiędzy Medyką, a Stubnem. Materiały te pozwalają na nowe spojrzenie, które mogłoby zmienić mapę działań wojennych z 1941 r. Obiekty miały powstać w okolicy Birczy oraz Szegini i Starzawy (obecnie na terenie Ukrainy). Moim celem badawczym jest zatem przedstawienie tych dokumentów oraz ich analiza, która pozwala na nowe wyniki badań nad tzw. Linią Mołotowa. Jednak co najważniejsze, są to tylko i wyłącznie plany dlatego też rozważania, czy zmieniło by to obraz pola bitwy podczas Fall Barbarossa mogą być tylko i wyłącznie domniemaniem. Nie mniej jednak obiekty jakie w ramach tego planu powstałyby w okolicach Birczy sądzę, że mógłby by zatrzymać siły słowackie5, które wspierały III Rzeszę w ataku na ZSRS w 1941 r.

Przedstawiając wyniki moich badań nad tymi dokumentami zacznę od wyjaśnienia. W ramach rozwoju struktur systemu umocnień granicznych ZSRS na swojej zachodniej granicy utworzył RU i P.O., o których już wcześniej wspominałem. RU było 13 na linii umocnień z lat 1939-1941 oraz 21 na tzw. Linii Stalina z lat 1926-19386. P.O. były częścią każdego RU, w przypadku Linii Stalina były to Punkty Umocnione. W 08. PRU było 9 P.O., o czym wcześniej już wspominałem. W planach dotyczących rozbudowy kolejnych DOT-ów w 08. PRU planowano wybudować kolejne 14 P.O. w miejscach, które w/w. Nowo powstałe P.O. w połączeniu tworzyłyby Węzły Obronne (WO.). Według planów były to kolejne WO. tj. 4., 5., 6. Pierwszy WO. to teren w okolicach głównego sztabu, czyli w Przemyślu. W skład 1. WO. na pewno wchodziły P.O. Przemyśl i Medyka7. Myślę, że P.O. w okolicach Przemyśla tj. Krasiczyn, Łuczyce, Siedliska również wchodziły w skład 1. WO. Natomiast P.O. Mielnów mógł być osobnym obszarem, który wspierać miał 1. WO. Obszar 2. i 3. WO. to obiekty skupione na południowej części 08. PRU, czyli P.O. Lesko, Załuż oraz Olchowce. Zatem kolejne WO. podzielone na poszczególne P.O. miały własne zadania, które zostały wypunktowane w dokumencie z dnia 21 X 1940 r. Obecnie dokument znajduję się w Rosyjskim Państwowym Archiwum Wojskowym. Osobiście posiadam własną kopię, na podstawie której dokonałem analizy, a co za tym idzie przedstawiam tutaj wyniki swoich badań.

Zatem pierwszy WO. jaki będę analizował ma nr 4 i powstać miał w okolicach Birczy. Zapewne plany budowy DOT-ów w tym miejscu spowodowane były bliskością drogi8. Jego zadaniem było niedopuszczenie do przejścia sił wroga na linii Krzeczkowa-Brylińce-Nowa Wieś-Bircza oraz ogólna ochrona linii Bircza-Trójca, Rybotycze-Dobromil9. Teren na jakim miał znajdować się 4. WO. w dokumencie został przedstawiony następująco:

Swoim zgrupowaniem 4 węzeł obronny zajmuje następująco: wzgórze o wysokości 476.0 [Mapa. 1] – Cisowa włącznie; z lewej: na zachodnich obrzeżach Korzeniec z oznakowanym wzgórzem o wysokości 406 włącznie; z tyłu- na południowych obrzeżach Wola Korzeniecka; Górna [Mapa. 3] włącznie, długość frontu to 6,5 km i 5 km głębokości10.

W skład 4. WO. wchodziło cztery P.O. tj.: Cisowa, Korzeniec, Wola Korzeniecka, Bircza. Pierwszy P.O. Cisowa za zadanie miał ochronę wschodniej części 4. WO., a dokładniej odcinka Olszany-Cisowa, Olszany-Bircza11. Ich zadaniem było także nie dopuścić do ruchów przeciwnika na odcinku Krzeczkowa-Cisowa-Rybotycze. Według danych z dokumentów z 21 X 1940 r. P.O. Cisowa znajdować się miał na terenie:

Punkt oporu swoim położeniem zajmuje następująco: wzgórze o wysokości 476.0 i Cisowa włącznie; z lewej: wschodni skraj lasu, który znajduje się 1,5 km na zachód od Cisowej włącznie i w głąb Cisowej włącznie .

Razem długość frontu wynosi 1 600 m, a głębokość 1 400 m.

Przednia krawędź punktu oporu przechodzi przez drogę Przemyśl-Bircza12.

W P.O. Cisowa planowano budowę, aż 20 obiektów. Przypomnę, że największy P.O. Przemyśl posiadał 22 obiekty, które miały brać udział w działaniach obronnych ZSRS przeciwko III Rzeszy 22 VI 1941 r. Według moich badań (są to tylko założenia), długość frontu P.O. Przemyśl to ok. 6,5 km, a głębokość ok. 3 km. Zatem warto porównać sobie te liczby i wyjdzie, że P.O. Przemyśl i 4. WO. są podobne jeśli chodzi o obszar powierzchniowy. Idąc dalej 1/4 4. WO., czyli P.O. Cisowa stanowił liczbę DOT-ów podobną do całości P.O. Przemyśl. Umocnienia jakie miały powstać na P.O. Cisowa przedstawia Tabela. 1.:

Tabela. 1. Punkt Oporu Cisowa.

L.p.

Nr DOT-a

Typ DOT-a

Skrajny prawy kierunek ostrzału w stopniach

Skrajny lewy

kierunek ostrzału w stopniach

1

4410

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

126

66

2

4411

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

264

204

3

4412

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

107

47

4

4413

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

120

60

5

4414

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

280

220

6

4210

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

130

70

7

4211

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

273

213

8

4212

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

103

43

9

4213

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

306

246

10

4214

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

108

48

11

4215

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

306

246

12

4110

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

318

258

13

4111

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

306

246

14

4112

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

238

178

15

4315

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

100

350

16

4316

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

105

195

17

4310

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

141

331

18

4311

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

82

272

19

4312

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

50

300

20

410

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

345

285

21

4610

PUNKT OBSERWACYJNY

22

4710

SCHRONIENIE DLA WOJSK

23

4510

PUNKT DOWODZENIA PUNKTU OPORU

Źródło: własne na podstawie danych z RPAW13.

Dodatkowo na mapie, gdzie planowano rozbudowę DOT-ów zaznaczone zostały elementy wspomagające obronę w tej okolicy. Pierwszym ważnym elementem wspierającym obronne były pola minowe [oznakowanie na rys.1] w okolicach części przedniej tego P.O. od obiektu 4411 do 4110 oraz na prawej flance przy obiekcie 4315. Pole minowe miało być także na tylnej części P.O. w okolicach obiektów 4112-4413. Na lewej flance znajdować się miał rów przeciwczołgowy wzdłuż obiektów: 4411-4412. Od prawej strony miały stanąć żelbetowe zapory przeciwczołgowe, czyli tzw. zęby smoka w okolicy obiektów 4210-4311. Dodatkowymi elementami wspomagającymi obronę miały być DZOT-y14 oraz zasieki z drutu kolczastego [oznaczone na rys.1.]. W planach radzieccy inżynierowie uwzględnili również przeszkody takie jak skarpa [oznaczone na rys.1], czyli stok zwrócony w kierunku przeciwnika.

Następnym P.O., który wchodzić miał w skład 4. WO. ulokowany miał być w okolicach wsi Korzeniec oraz wsi Boguszówka (obie wioski znajdują się w odległości około 6 km na północny wschód od Birczy). W tej okolicy według dokumentacji rosyjskiej powstać miał P.O. o nr 2 nazwany od obu wsi Korzeniec-Boguszówka. Opisywany P.O. miał za zadanie ochronę linii na odcinku Huta Brzuska-Korzeniec oraz Nowa Wieś-Bircza. System radzieckich umocnień granicznych w tej okolicy miał znajdować się na terenie:

Punkt oporu znajduje się w okolicy wzgórza o wysokości 445 i zajmuje: zakręt drogi na wschód od wsi Boguszówka włącznie, z lewej: zachodnie obrzeża wsi Korzeniec z wsią włącznie oraz w głąb na skraj lasu, 400 metrów od Chomniska [Mapa. 2] wyłącznie.

Front punktu oporu przechodzi przez drogę Korzeniec-Boguszówka oraz wzdłuż południowego zbocza, 200 m na północ od Boguszówki-Korzeńca.

Razem długość frontu wynosi 1 600 m, a głębokość 1 500 m15.

Drugi P.O. pomiędzy Boguszówką, a Korzeńcem liczyć miał 23 DOT-y oraz trzy obiekty wspierające. Przedstawia to Tabela. 2.:

Tabela. 2. Punkt Oporu Boguszówka.

L.p.

Nr DOT-a

Typ DOT-a

Skrajny prawy kierunek ostrzału w stopniach

Skrajny lewy

kierunek ostrzału w stopniach

1

4420

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

283

223

2

4421

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

277

217

3

4422

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

85

25

4

4423

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

286

226

5

4424

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

85

25

6

4425

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

317

257

7

4220

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

294

234

8

4221

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

276

216

9

4222

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

91

31

10

4223

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

266

206

11

4224

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

158

98

12

4120

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

102

42

13

4325

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

350

240

14

4327

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

90

280

15

4328

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

111

301

16

4320

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

144

334

17

4321

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

110

300

18

4322

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

69

319

19

420

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

237

177

20

421

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

72

12

21

422

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

12 312

22

423

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

341 281

23

424

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

90 30

24

4720

SCHRONIENIE DLA WOJSK

25

4620

PUNKT OBSERWACYJNY

26

4520

PUNKT DOWODZENIA PUNKTU OPORU

Źródło: własne na podstawie danych z RPAW16.

Wsparciem obronnym w tym P.O. miały być tzw. zęby smoka w okolicy obiektów: na północnym-wschodzie 4422, 4423, 4424, 422; na lewej flance 4222, 4328. Dodatkowo miały być zasieki z druty kolczastego oraz naturalne skarpy.

Trzeci w kolejności P.O. związany z 4. WO. znajdować się miał w południowej części tego obszaru obronnego. Mianowicie powstać miał w okolicach wsi Wola Korzeniecka oraz Górne(obecnie Łodzinka Górna). Zadaniem tego P.O. była ochrona odcinka Bircza-Krajna oraz Bircza-Górne. Załogi 08. PRU jakie miałyby tu prowadzić działania defensywne miały za zadanie także niedopuszczenie sił przeciwnika do linii Nowa Wieś, Górne, Dobromil. Plany ustytuowania opisywanego P.O. przedstawiają się następująco:

Punkt oporu zajmuje: wschodnia część Górnej wyłącznie, z lewej: droga Wola Korzeniecka-Krajna wyłącznie, z tyłu: zakręt drogi 1 km na północny-zachód od Karjnego [Mapa .3].

Razem długość frontu wynosi 1 700 m, a głębokość 1 500 m. Front [P.O.] znajduje się na południowym zboczu wzgórza o wysokości 470.017.

P.O. Górne według radzieckich planów rozbudowy posiadać miał 18 DOT-ów różnego rodzaju oraz trzy obiekty pomocnicze. Schrony oraz obiekty pomocnicze P.O. Górne przedstawia Tabela 3.:

Tabela. 3. Punkt Oporu Górne.

L.p.

Nr DOT-a

Typ DOT-a

Skrajny prawy kierunek ostrzału w stopniach

Skrajny lewy

kierunek ostrzału w stopniach

1

4430

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

300

240

2

4431

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

100

40

3

4432

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

123

63

4

4230

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

288

258

5

4231

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

96

36

6

4232

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

324

264

7

4233

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

85

25

8

4234

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

93

33

9

4130

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

272

212

10

4131

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

111

51

11

4335

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

354

244

12

4336

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

78

268

13

4337

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

105

355

14

4330

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

114

304

15

4331

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

48

298

16

430

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

92

32

17

432

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

345

285

18

433

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

280

220

19

4730

SCHRONIENIE DLA WOJSK

20

4630

PUNKT OBSERWACYJNY

220

80

21

4530

PUNKT DOWODZENIA PUNKTU OPORU

Źródło: własne na podstawie danych z RPAW18.

Podobnie jak w w/w P.O. także i tutaj uwzględniono dodatkowe elementy obronne. Mianowicie w planach ujęto tzw. smocze zęby w okolicach obiektów 4430-4430, 4131 oraz pomiędzy 432, a 4233. W tym P.O. rów przeciwczołgowy znajdować się miał pomiędzy schronem 4233, a 4335. W obszarze leśnym utworzone miały być zapory leśne [oznaczone na rys. 1]. Dodatkowymi elementami były zasieki z drutu kolczastego oraz skarpy.

Ostatnim obszarem obronnym, jaki miał powstać w ramach 4. WO. był P.O. Bircza na zachodnich obrzeżach tego terenu. Zadaniem dla jednostek radzieckich jakie miały tu stacjonować była obrona na linii Nowa Wieś-Bircza oraz Rudawka-Bircza. Dodatkowo załogi, jakie by tu stacjonowały miały za zadanie chronić przed wtargnięciem sił przeciwnika na linii Rudawka-Leszczawa Dolna, Nowa Wieś-Bircza, Dobromil. Tak przedstawiają sie plany rozmieszczenia owego P.O. Bircza:

Przednia krawędź przechodzi po południowym zboczu nieokreślonego wzgórza na północ od Starej Birczy. Na prawej flance- zachodnie obrzeża Birczy. Na lewej flance- zachodnie obrzeża Starej Birczy. Tył- nieokreślone wzgórze, na południowy-zachód od Birczy [Mapa. 4].

Długość frontu punktu oporu to 1 625 m, a głębokość to 1 km19.

Obszar umocniony w Birczy i okolicach liczyć miał 20 obiektów bojowych oraz 3 wspierające. Przedstawia to Tabela. 4.:

Tabela. 4. Punkt Oporu Bircza.

L.p.

Nr DOT-a

Typ DOT-a

Skrajny prawy kierunek ostrzału w stopniach

Skrajny lewy

kierunek ostrzału w stopniach

1

4440

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

97

37

2

4441

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

100

40

3

4442

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

300

240

4

4240

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

265

205

5

4241

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

96

36

6

4242

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

318

258

7

4243

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

290

230

8

4244

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

250

190

9

4245

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

320

260

10

4246

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

310

250

11

4247

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

115

66

12

4140

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

126

66

13

4141

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

98

38

14

4345

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

108

298

15

4336

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

81

271

16

440

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

245

185

17

441

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

340

280

18

442

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

145

85

19

443

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

322

207

20

444

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

290

230

21

4640

PUNKT DOWODZENIA PUNKTU OPORU

22

4540

PUNKT OBSERWACYJNY

23

4740

SCHRONIENIE DLA WOJSK

Źródło: własne na podstawie danych z RPAW20.

Także i w tym P.O. planowano dodatkowe elementy obronne. Pola minowe znajdować się miały w okolicach obiektów: na północy 4140, 4244, 4245-4247; na wschodzie 444,4441; na zachodzie 4240-4241. W południowej części planowano rozbudowę DZOT-ów. Brak żelbetowych tzw. smoczych zębów. Dodatkowym elementem miały być zasieki oraz skarpy.

Plany, jakie dotyczyły przedstawionego 4. WO. zostały podpisane przez głównych dowódców 08. PRU. byli to: płk Maśluk21, kpt. Polewik22, kpt. Pedko23 oraz mjr Elizarow24.

Drugi, a w kolejności numerowany jako 5. WO. powstać miał również w okolicach Birczy. Miał to być teren na północny-zachód od Birczy. Zadaniem 5. WO. była ochrona terenu wzdłuż linii Łubianka (wzgórze o wys. 453 m w pobliżu wsi Piątkowa)-Poręby-Ulucz w kierunku linii Bircza-Leszczwka i ogólnie w kierunku Dobromil-Chyrów25. Obszar jaki zajmować miał 5. WO. prezentuje się następująco:

Węzeł obronny rozmieszczony jest na widocznych wzgórzach w stosunku do podłoża terenowego i zajmuje teren: wzgórze o wysokości 481,0, 1 km na południe od Jawornika Ruskiego, wzgórze o wysokości 581,0 [na mapie 531,0] 500 m na północny-wschód od Ropy, Lipa Dolna [na wschodnich obrzeżach],Dobrzanka [południe].

Długość frontu węzła obronnego wynosi 8 km, a głebokość 5 km 26.

5. WO. składać się miał z 4 P.O. tj: Jawornik Ruski-Klementówka, Wola, Lipa Dolna, Dobra Rustykalna. W przypadku tego WO. nie została opisana linia obronna, gdzie załogi DOT-ów miały ją bronić. Dlatego też, przedstawię tylko położenie każdego z P.O. oraz typy schronów jakie planowano tam wybudować. Pierwszym P.O. był obszar pomiędzy Jawornikiem Ruskim, a Klementówką. Dokładniej ujmując był to teren od wzgórza o wysokości 481,0 oddalonego o 1 km na południe od Jawornika Ruskiego oraz obszar odległy o 2 km od wsi Klementówa27. Miejscowości są umieszczone na dwóch mapach w zbiorach Wojskowego Instytutu Geograficznego (WIG) z lat 1919-1939 (mapy w skali 1:100 000 nazwane jako: Dobromil,Sanok). Planowany w tym miejscu P.O. byłby na pewno największym pod względem ilości obiektów. Miało tu powstać 24 DOT-y oraz cztery obiekty wspierające. Przedstawia to Tabela. 5.:

Tabela. 5. Punkt Oporu Jawornik Ruski-Klementowka.

L.p.

Nr DOT-a

Typ DOT-a

Skrajny prawy kierunek ostrzału w stopniach

Skrajny lewy

kierunek ostrzału w stopniach

1

5410

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

70

10

2

5411

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

210

150

3

5412

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

45

345

4

5210

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

220

160

5

5211

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

10

310

6

5212

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

8

308

7

5213

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

220

160

8

5214

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

210

150

9

5310

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

25

271

10

5311

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

300

130

11

5312

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

341

171

12

5315

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

100

290

13

5316

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

100

270

14

510

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

312

205

15

511

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

290

230

16

512

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

295

235

17

513

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

141

81

18

514

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

307

197

19

515

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

270

210

20

516

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

15

260

21

517

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

257

197

22

518

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

110

50

23

519

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

160

45

24

509

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

100

40

25

5610

PUNKT OBSERWACYJNY

40

180

26

5611

PUNKT OBSERWACYJNY

335

135

27

5510

PUNKT DOWODZENIA PUNKTU OPORU

28

5710

SCHRONIENIE DLA WOJSK

Źródło: własne na podstawie danych z RPAW28.

Podobnie jak w/w 4.WO. również i tutaj uwzględnione były dodatkowe elementy obronne. Pole minowe znajdować się miało przy obiektach: na północy 517 i 509, na zachodzie 510, na lewej flance 519, 5412. Rów przeciwczołgowy miał być na prawej flance pomiędzy obiektami 510, 5211, 512, 517. Żelbetowe zapory, czyli tzw. zęby smoka powstać miały przy DOT-ach: na północnym-wschodzie 5410, 518 oraz na południu 516, 5311. Na południu umieszczone miały być także leśne zapory przy schronie 5316. Dodatkowymi elementami były zasieki z drutu kolczastego oraz skarpy. Brak DZOT-ów.

Drugim w kolejności P.O. miał być obszar przy wsi Wola [Mapa. 6]. Dokładniej P.O. znajdować się miał na południowych obrzeżach tej wsi29. Typy schronów tego P.O. przedstawia Tabela.6.:

Tabela.6. Punkt Oporu Wola.

L.p.

Nr DOT-a

Typ DOT-a

Skrajny prawy kierunek ostrzału w stopniach

Skrajny lewy

kierunek ostrzału w stopniach

1

5420

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

396

276

2

5421

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

340

280

3

5422

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

16

316

4

5220

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

350

290

5

5221

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

158

98

6

5222

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

355

295

7

5120

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

335

275

8

5121

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

215

155

9

5122

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

216

156

10

5123

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

345

285

11

5325

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

285

175

12

5320

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

240

125

13

5327

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

210

95

14

5328

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

30

220

15

5329

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

296

181

16

520

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

295

235

17

521

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

210

150

18

522

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

168

108

19

523

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

261

201

20

524

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

221

161

21

525

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

260

200

22

526

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

285

225

23

527

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

280

220

24

528

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

260

200

25

5520

PUNKT DOWODZENIA PUNKTU OPORU

26

5620

PUNKT OBSERWACYJNY

12

152

27

5720

SCHRONIENIE DLA WOJSK

Źródło: własne na podstawie danych z RPAW30.

Najliczniejszymi elementami wpierającymi obrone w tym P.O. był tzw. zęby smoka, które umieszczone miały być przy obiektach: na południu 5420, 5121 oraz 525; na północy 528, 5222; na lewej flance 5120. Rów przeciwczołgowy znajdować się miał na lewym boku P.O. pomiędzy schronami 5120, 526. Dodatkowo DOT-y wspierane miały być przez trzy DZOT-y oraz zasieki z drutu kolczastego.

Trzecim P.O. w tym WO. był teren w okolicach wsi Lipa Dolna. Umocnienia znajdować się miały na następującym obszarze:

Punkt opory rozmieszczony jest na południowo-zachodnich obrzeżach wsi Lipa Dolna, wzgórze o wysokości 477. Przednia krawędź na północnym-wschodzie przechodzi przez południowo-wschodnie zbocze wzgórza [oddalonego] 1 km od Lipy Dolnej [Mapa. 7].

Prawa flanka znajduje się na północy, południowo-wschodniego zbocza wzgórza [oddalonego] 1 km od Lipy Dolnej.

Długość frontu punktu oporu wynosi 2 km, a głębokość 800 m31.

Planowany na tym terenie P.O. oraz DOT-y jakie miały tam powstać przedstawia Tabela. 7.:

Tabela. 7. Punkt Oporu Lipa.

L.p.

Nr DOT-a

Typ DOT-a

Skrajny prawy kierunek ostrzału w stopniach

Skrajny lewy

kierunek ostrzału w stopniach

1

5430

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

25

325

2

5431

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

355

195

3

5432

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

225

165

4

5433

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

216

156

5

5230

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

210

150

6

5231

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

350

290

7

5232

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

40

340

8

5233

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

5

305

9

5234

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

245

185

10

5130

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

210

150

11

5131

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

220

160

12

5330

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

125

315

13

5331

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

30

220

14

5335

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

225

55

15

5336

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

320

205

16

536

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

275

215

17

532

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

290

230

18

533

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

60

360

19

534

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

315

255

20

5530

PUNKT DOWODZENIA PUNKTU OPORU

21

5630

PUNKT OBSERWACYJNY

355

135

22

5000

PUNKT DOWODZENIA WĘZŁA OBRONY

Źródło: własne na podstawie danych z RPAW32.

Do wsparcia obronnego na tym obszarze planowano rozmieścić rów przeciwczołgowy pomiędzy schronami 5232, a 5330 oraz tzw. zęby smoka przy DOT-ach 5234, 5232. Dodatkowo planowano budowę trzech DZOT-ów przy obiekcie 5000 oraz zasieki z drutu kolczastego wokół P.O. podobnie jak w innych P.O.

Ostatni z P.O. w tym WO. powstać miał w okolicach wsi Dobra Rustykalna. Obecnie jest to część wsi Dobra. Sam P.O. powstać miał na południowy wschód od wsi. Położenie tego P.O. przedstawia się następująco:

Punkt oporu znajduje się na południowy wschód od wzgórza o wysokości 531, znajdującego się 500 m od Dobrej Rustykalnej [Mapa. 8].

Przednia krawędź – na północno-wschodnim zboczu wzgórza o wysokości 53133.

P.O. Dobra Rustykalna posiadać miał 22 DOT-y oraz trzy wspomagające obiekty. Zostało to przedstawione na Tabeli. 8.

Tabela. 8. Punkt Oporu Dobra Rustykalna.

L.p.

Nr DOT-a

Typ DOT-a

Skrajny prawy kierunek ostrzału w stopniach

Skrajny lewy

kierunek ostrzału w stopniach

1

5440

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

10

310

2

5441

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

30

330

3

5442

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

170

110

4

5240

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

360

300

5

5241

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

240

180

6

5242

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

10

310

7

5243

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

255

195

8

5141

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

230

170

9

5142

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

345

285

10

5143

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

150

90

11

5144

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

230

170

12

5145

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

160

100

13

5340

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

290

180

14

5341

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

265

35

15

5345

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

5

255

16

5346

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

275

105

17

541

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

345

285

18

542

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

360

300

19

543

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

360

300

20

544

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

270

210

21

545

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

15

315

22

546

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

230

170

23

5540

PUNKT DOWODZENIA PUNKTU OPORU

24

5640

PUNKT OBSERWACYJNY

20

160

25

5740

SCHRONIENIE DLA WOJSK

Źródło: własne na podstawie danych z RPAW34.

Dodatkowe elementy obronne w tym P.O. przedstawiają się nastepująco. Pole minowe powstać miało przy obiektach: na północy 5141; na lewej flance 5144, 5441, 541; na południu 5243, 5143. Zęby smoka przy DOT-ach: na lewym boku 5340; na południu 5243. Rów przeciwczołgowy usytuowany miał być pomiędzy obiektami 5143, a 5346. Ponadto planowano budowę DZOT-ów oraz otoczenie terenu P.O. zasiekami z drutu kolczastego.

Plany związane z 5. WO. zostały podpisane przez dowódców z 08. PRU. tj.: płk Maśluk, mjr Elizarow, kpt. Lewin35, st. lejtnant Kuszczenko36.

Trzeci WO., jaki tu przedstawiam był w kolejności numerowany jako 6. Powstać miał na odcinku luki pomiędzy Medyką, a Stubnem, o której wcześniej wspominałem. Na tym obszarze planowano rozbudowę, aż sześciu P.O. co na pewno mogłoby wspomóc obronę okolic Medyki, gdzie toczyły się działania wojenne w dniach 22-28 VI 1941 r. Sześć P.O. rozlokowane miały być w okolicach obecnych wsi na terenie Republiki Ukrainy tj.: Buców (Буців), Szeginie (Шегині), Starzawa (Старява), Zawieruchy (Заверхи), Czerniawa (Черневе) oraz Mazury (Мазури). Wszystkie wymienione wioski znajdują się w obwodzie lwowskim w rejonie mościckim. Przed II wojną światową pomiędzy tymi wioskami znajdowały się jeszcze mniejsze wsie, które dla całości opisywaniego 6. WO. są bardzo ważne. W badaniach nad tym obszarem źródłem zarówno dla mnie jak i radzieckich planistów była mapa regionu Mościska WIG z 1938 r., której fragment prezentuje w niniejszej pracy[Mapa. 15]. Zadanie 6. WO. przedstawia dokument z 21 X 1940 r., mówiący, że:

Węzeł obrony 6 za zadanie ma ścisłą współpracę na lewym skrzydle z 1 węzłem obrony [mowa tu o prawym skrzydle P.O. Medyka] i na prawym skrzydle z oddzielnymi punktami oporu Rawo-Ruskiego rejonu umocnionego, [czyli 06. RRU, oprócz tego w okolicy znajdowały się również pojedyncze DOT-y z 08. PRU] szerokość frontu 6 km.

Nie dopuścić do wejścia przeciwnika w rejon Czerniawy oraz w rejon autostrady i drogi kolejowej na ogólnym kierunku Mościska-Lwów.

Bezpośdrenio przez czołową linię do wschodnich obrzeży Nakła, Poździacza [obecnie Leszno] przechodzi równa łąką, którą przecina środkowa część kanału Bucowskiego, o szerokości do 5 m.

Zagrożenie [ataku] czołgów na węzeł obrony możliwe jest z prawej flanki. Prawdopodobnego kierunku [ataku] czołgów spodziewać się można z rejonu Nienowic na południowy brzeg r.[zeki] Wisznia.

Przedpolem powinny być zalewowe tereny przed położoną tam łąką, zajęcie tego obszaru nie będzie wymagać budowy innych przeszkód37.

6. WO. podzielony miał być na sześć P.O. Pierwszy z nich powstać miał w okolicach wsi Starzawa. Obszar na jakim znajdować się miał P.O. przedstawia się następująco:

Punkt opory nr 1 położony jest na granicy, 1 000 m na zachód od Starzawy. Długość frontu to 1 700 m, a głębokość 2 000 m38[Mapa. 9].

P.O. Starzawa liczyć miał 17 DOT-ów oraz 4 schrony wspierające. Typ schronów na tym terenie przedstawia Tabela. 9.:

Tabela. 9. Punkt Oporu Starzawa.

L.p.

Nr DOT-a

Typ DOT-a

Skrajny prawy kierunek ostrzału w stopniach

Skrajny lewy

kierunek ostrzału w stopniach

1

6414

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

215

155

2

6410

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

20

320

3

6411

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

224

164

4

6412

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

216

156

5

6413

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

12

312

6

6010

KAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

24

204

324

144

7

6011

KAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

18

198

318

138

8

6212

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

204

144

9

6211

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

33

333

10

6210

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

210

150

11

6111

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

222

162

12

6110

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

216

156

13

6311

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

14

204

14

6312

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

39

229

15

6310

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

338

168

16

6315

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

10

200

17

6316

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

10

200

18

6510

PUNKT DOWODZENIA PUNKTU OPORU

19

6610

PUNKT OBSERWACYJNY

20

6611

PUNKT OBSERWACYJNY

21

6710

SCHRONIENIE DLA WOJSK

Źródło: własne na podstawie danych z RPAW39

W opisywanym P.O. planowano także rozbudowę dodatkowych elementów obronnych. Wokół całego obszaru planowano utworzenie rowów przeciwczołgowych oraz zasieki z drutu kolczastego. Zapewne związane było to z ułożeniem terenowym, a co za tym idzie prawdopodobieństwem ataku sił pancernych nieprzyjaciela. Dodatkowo powstać miały zapory przeciwczołgowe, czyli tzw. zęby smoka w okolicy schronów: 6010, 6011, 6212, 6414, 6316, 6413, 6310, 6510, 6411, 6110. Planowano również budowę siedmiu DZOT-ów.

Drugi P.O. jaki planowano w ramach 6. WO. powstać miał we wsi Marynka Polska. Dokładne położenie P.O. określił dokument z 21 X 1940 r.:

Rozłożony pomiędzy wzgórzami o wysokości 188/209 [wzgórze 188 znajdowało się na północny-zachód od wsi Marynka Polska, a 209 na wschód]. Odległość od granicy 6 300 m. Długość frontu 1 500 m, a głębokość 2 000 m[Mapa. 10].

Od czołowej części do wschodnich obrzeży Poździacza [Leszna] – 3 500 m, otwarty teren.

W centralnej części punktu oporu przechodzi droga gruntowa z Bucowa w kierunku północno-wschodnim do Starzawy. Po zachodniej stronie drogi znajduje się nieoznakowana na mapie wieś Maryna Polska [wieś zapewne została wysiedlona w ramach położenia przygranicznego, dlatego nie została oznakowana na mapach radzieckich]40.

Na obszarze P.O. Maryna Polska powstać miało 13 schronów oraz dwa obiekty wspierające. P.O. został przedstawiony na Tabeli. 10.:

Tabela. 10. Punkt Oporu Maryna Polska.

L.p.

Nr DOT-a

Typ DOT-a

Skrajny prawy kierunek ostrzału w stopniach

Skrajny lewy

kierunek ostrzału w stopniach

1

6422

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

30

330

2

6420

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

242

182

3

6421

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

249

189

4

6020

KAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

54

234

354

174

5

6021

KAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

42

222

342

162

6

6220

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

240

180

7

6121

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

46

346

8

6120

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

42

342

9

6321

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

10

255

10

6320

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

38

173

11

6325

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

70

260

12

6326

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

355

181

13

620

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

321

261

14

6520

PUNKT DOWODZENIA PUNKTU OPORU

15

6620

PUNKT OBSERWACYJNY

Źródło: własne na podstawie danych z RPAW41.

Podobnie jak w pierwszym P.O. w tym WO. w planach dodatkowej obrony uwzględniono na całym obszarze (dookoła) rowy przeciwczołgowe oraz zasieki. Na południowym-wschodzie planowano zapory leśne. Dodatkowo powstać miały tzw. zęby smoka w okolicy DOT-ów: 6320, 6321, 6020, 6021, 6422, 6325. Powstać miały także trzy DZOT-y.

Trzeci P.O. znajdować się miał w Bucowie. Jego położenie w dokumencie tak zostało przedstawione:

Położony na wschodnich obrzeżach wsi Buców[Mapa. 11]. Odległość od granicy 5 000 m. Część czołowa przechodzi w pobliżu osiedlonych ludzi w Bucowie. Lewy skraj współpracuje z punktem oporu nr 1 [mowa tu o rejonie P.O. Medyka]42.

Dane dotyczące typów DOT-ów , jakie planowano wybudować w tym P.O. zawarte zostały w Tabeli. 11.:

Tabela. 11. Punkt Oporu Buców.

L.p.

Nr DOT-a

Typ DOT-a

Skrajny prawy kierunek ostrzału w stopniach

Skrajny lewy

kierunek ostrzału w stopniach

1

6430

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

240

180

2

6431

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

30

330

3

6432

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

249

189

4

6232

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

57

357

5

6230

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

242

189

6

6231

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

45

345

7

6131

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

222

162

8

6130

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

220

160

9

6330

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

314

144

10

6331

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

70

260

11

6335

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

320

205

12

6336

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

50

240

13

630

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

35

335

14

6000

PUNKT DOWODZENIA WĘZŁA OBRONY

15

6530

PUNKT DOWODZENIA PUNKTU OPORU

16

6630

PUNKT OBSERWACYJNY

17

6730

SCHRONIENIE DLA WOJSK

Źródło: własne na podstawie danych z RPAW43.

W dodatkowych elementach obronnych w tym P.O. znajdować się miały rowy przeciwczołgowe oraz zasieki (oba elementy wokół całego obszaru). Zęby smoka znajdować się miały w okolicy schronów: 630, 6131, 6230, 6231, 6432, 6331, 6431, 6232, 6130. Dodatkowo na wschodzie planowano budowę zapór leśnych. W tym P.O. planowano budowę, aż 12 DZOT-ów. Ciekawym elementem, który miał wspierać obronę był ukryty punkt ogniowy[oznaczone na rys. 1], w języku ros. Скрывающаяся огневая точка (SOT). Zapewne miało to być stanowisko na uzbrojenie większego kalibru, patrząc, iż w tych okolicach spodziewano się ataku pancernego z okolic Nienowic. W przypadku dodatkowego wsparcia obronnego na radzieckiej linii umocnień granicznych stosowano takie stanowiska jak BOT (бронирования огневая точка), czyli pancerne punkty ogniowe. W BOT-ach ustawiano kadłuby czołgów typu T-18/MS-144. Opisywany SOT znajdować się miał przy kanale Bucowskim. Jest to przykład kolejnego podtypu obiektu jaki planowano rozbudować w ramach tzw. Linii Mołotowa.

Kolejny, czyli 4. P.O. znajdować się miał w okolicach wsi Starzawa[Mapa. 12] podobnie jak pierwszy z tego WO. Znajdować się miał na wschodnich obrzeżach Starzawy. Dokładniej na południowo-wschodnich obrzeżach wsi45.

Na tym obszarze planowano budowę 19 różnych obiektów. Typologię tego P.O. przedstawia Tabela. 12.:

Tabela. 12. Punkt Oporu Starzawa 2.

L.p.

Nr DOT-a

Typ DOT-a

Skrajny prawy kierunek ostrzału w stopniach

Skrajny lewy

kierunek ostrzału w stopniach

1

6440

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

35

335

2

6441

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

240

180

3

6442

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

30

330

4

6443

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

30

330

5

6040

KAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

36

216

336

156

6

6041

KAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

52

232

352

172

7

6240

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

234

174

8

6241

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

24

324

9

6242

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

246

186

10

6140

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

42

342

11

6141

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

234

174

12

6340

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

350

180

13

6341

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

44

234

14

6345

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

57

247

15

6346

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

348

178

16

6540

PUNKT DOWODZENIA PUNKTU OPORU

17

6640

PUNKT OBSERWACYJNY

18

6740

SCHRONIENIE DLA WOJSK

19

640

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

300

240

Źródło: własne na podstawie danych z RPAW46.

Podobnie jak poprzednie P.O. rownież i na tym obszarze planowano rozmieszczenie wokół rowów przeciwczołgowych oraz zasieków. Wsparciem obronnym były także zęby smoka przy schronach: 6040, 6041, 6240, 6241, 6242, 6442, 6540. Planowano rozbudowę dodatkowych 7 DZOT-ów oraz jednego SOT-a w centralnym punkcie tego P.O. W okolicach SOT-a powstać miały dwa rowy przeciwczołgowe.

Piąty P.O. nie posiadał własnej nazwy. W dokumencie został opisany jednym krótkim zdaniem: Północna część wzgórza o wysokości 24347. Analizując mapę WIG tego regionu, określiłem, iż P.O znajdować się miał pomiędzy wsią Maryna Polska (południowy-wschód), a Zwieruchy (południowy-zachód)[Mapa. 15]. W pobliżu znajdowała się stacja kolejowa we wsi Mazury (obecnie jest tam stacja kolejowa Mościska 2). Pomocne były również plany rozbudowy tego P.O., gdzie zaznaczone są dwa odnośniki: wieś Zawieruchy (ros. Заверхы) oraz tory kolejowe.

P.O. jaki miał powstać na tym ternie nazwałem Zawieruchy, od wsi położonej w okolicy. Dane dotyczące schronów i obiektów pomocniczych dotyczących 5. P.O. przedstawia Tabela. 13.:

Tabela. 13. Punkt Oporu Zawieruchy

L.p.

Nr DOT-a

Typ DOT-a

Skrajny prawy kierunek ostrzału w stopniach

Skrajny lewy

kierunek ostrzału w stopniach

1

6450

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

230

170

2

6451

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

40

340

3

6452

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

240

180

4

6250

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

220

160

5

6251

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

25

325

6

6252

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

220

160

7

6253

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

40

340

8

6254

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

20

320

9

6150

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

45

345

10

6350

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

290

120

11

6351

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

97

287

12

6352

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

90

280

13

6355

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

330

160

14

6356

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

277

107

15

650

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

330

220

16

651

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

20

320

17

652

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

328

213

18

653

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

190

75

19

6550

PUNKT DOWODZENIA PUNKTU OPORU

20

6650

PUNKT OBSERWACYJNY

21

6750

SCHRONIENIE DLA WOJSK

Źródło: własne na podstawie danych z RPAW48.

Na tym obszarze nie planowano, tak dużej ilości rowów przeciwczołgowych. Powstać miały przy schronach: 6250, 6452, pomiędzy 6352, a 6356 oraz pomiędzy 6251, a 6252. Na północy i zachodzie P.O. posiadać miał zapory leśne. Dodatkowo na północy, wschodzie i zachodzie tego obszaru rozmieszczone miały być pola minowe, a na południu rozciągały się tzw. zęby smoka . P.O. otoczony miał być przez zasieki z drutu kolczastego. Ponadto planowano rozmieszczenie czterech DZOT-ów.

Ostatni punkt oporu, czyli 6. powstać miał w okolicy folwarku Kopań [Mapa. 14] w okolicach wsi Szechynie (obecnie Szeginie, Шегині). W rosyjskich dokumentach jego położenie zostało opisane w jednym zdaniu: Fw. [Folwark] Kopań, 200 m na wschód, i 12 000 m od granicy49.

Dowództwo tego P.O. otrzymało rozkaz o włączeniu P.O. w 1. WO., czyli w obszar Przemyśl-Medyka.

Ostatni z P.O. w 6. WO., jaki miał powstać w ramach rozkazu z 21 X 1940 r. był najliczniejszy. Mianowicie powstać tu miało 25 różnych obiektów, w tym 22 DOT-y. Typy umocnień w P.O. Kopań przedstawia Tabela. 14.:

Tabela. 14. Punkt Oporu Kopań

L.p.

Nr DOT-a

Typ DOT-a

Skrajny prawy kierunek ostrzału w stopniach

Skrajny lewy

kierunek ostrzału w stopniach

1

6460

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

20

320

2

6461

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

25

325

3

6462

PÓŁKAPONIERA ARTYLERYJSKA

78

18

4

6060

KAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

246

66

186

6

5

6260

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

255

195

6

6261

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

240

180

7

6262

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

66

6

8

6263

PÓŁKAPONIERA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

234

174

9

6160

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

251

191

10

6161

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

54

354

11

6162

PÓŁKAPONIERA BRONI MASZYNOWEJ

255

195

12

6360

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

102

292

13

6361

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

85

275

14

6362

KAZAMATA OBRONY PRZECIWPANCERNEJ

25

215

15

6365

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

24

24

16

6366

KAZAMATA BRONI MASZYNOWEJ

48

238

17

660

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

360

245

18

661

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

67

7

19

662

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

252

137

20

663

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

314

199

21

664

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

128

68

22

665

SCHRON NA 1 STANOWISKO KARABINOWE

313

198

23

6560

PUNKT DOWODZENIA PUNKTU OPORU

24

6660

PUNKT OBSERWACYJNY

25

6760

SCHRONIENIE DLA WOJSK

Źródło: własne na podstawie danych z RPAW50.

Elementy wspierające w tym P.O. przedstawiają się następująco. Dookoła całego obszaru rozciągać sie miały zasieki oraz rowy przeciwczołgowe, a na wschodzie pomiędzy obiektami: 6361, a 6461 zamiast rowu przeciwczołgowego znajdować się miały zapory leśne. Brak DZOT-ów, pól minowych oraz tzw. zębów smoka. Dodatkowym elementem były naturalne skarpy.

Plany związane z powstaniem 6. WO. podpisane zostały przez dowódców 08. PRU tj.: przewodniczącego płk. Maśluka oraz członków komisji kpt. Polewika, mjr. Elizarowa, kpt. Grinczuka51.

Podsumowując można stwierdzić, iż gdyby ZSRS wykonał plan i w regionie powstało by kolejnych 14 P.O. mogłoby to na dłużej wstrzymać siły III Rzeszy oraz Republiki Słowacji, jakie prowadziły atak w ramach Fall Barbarossa w czerwcu i lipcu 1941 r. Blokady w postaci WO. nie byłyby łatwe do zdobycia, ponieważ w każdym z P.O. miało powstać co najmniej po trzy schronu typu półkaponiera artyleryjska, które wyposażone były w stanowiska Ł-17, czyli działo artyleryjskie kal. 76,2 mm. Dodatkowo wszystkie schrony obrony przeciwpancernej (kaponiery, półkaponiery, kazamaty) wyposażone miały być w działa przeciwpancerne kal. 45 mm. Dlatego też uważam, iż siły obronne ZSRS, które by stacjonowały w tych P.O. z takim uzbrojeniem na pewno nie byłyby łatwym przeciwnikiem dla sił niemieckich wraz z sojusznikami.

Tomasz Zając

Mapa. 1. Punkt Cisowa

mapa-1

Źródło: własne na podstawie danych z RPAW

Mapa. 2. Punkt Oporu Boguszówka

mapa-2

Źródło: własne na podstawie danych z RPAW

Mapa. 3. Punkt Oporu Górne

mapa-3

Źródło: własne na podstawie danych z RPAW

Mapa. 4. Punkt Oporu Bircza

mapa-4

Źródło: własne na podstawie danych z RPAW

Mapa. 5. Punkt Oporu Jawornik Ruski-Klementowka

mapa-5

Źródło: własne na podstawie danych z RPAW

Mapa. 6. Punkt Oporu Wola

mapa-6

Źródło: własne na podstawie danych z RPAW

Mapa. 7. Punkt Oporu Lipa

mapa-7

Źródło: własne na podstawie danych z RPAW

Mapa. 8. Punkt Oporu Dobra Rustykalna

mapa-8

Źródło: własne na podstawie danych z RPAW

Mapa. 9. Punkt Oporu Starzawa

mapa-9

Źródło: własne na podstawie danych z RPAW

Mapa. 10. Punkt Oporu Maryna Polska

mapa-10

Źródło: własne na podstawie danych z RPAW

Mapa. 11. Punkt Oporu Buców

mapa-11

Źródło: własne na podstawie danych z RPAW

Mapa. 12. Punkt Oporu Starzawa 2

mapa-12

Źródło: własne na podstawie danych z RPAW

Mapa. 13. Punkt Oporu Zawieruchy

mapa-13

Źródło: własne na podstawie danych z RPAW

Mapa. 14. Punkt Oporu Kopań

mapa-14

Źródło: własne na podstawie danych z RPAW

Mapa 15. Fragment mapy WIG z 1938 r. -region Mościska

mapa-15

Źródło:własne na podstawie: www.mapywig.org z dnia15.06.2015 r.

Rys. 1. Schemat Punktów Oporu 08. Przemyskiego Rejonu Umocnionego

tabelka

Źródło: własne na podstawie danych z RPAW

1Zob. T. Bereza, Geneza oraz budowa Przemyskiego i Raworuskiego – Rejonów Umocnionych Linii Mołotowa, „Galicja” nr 1-2 2001, s. 41-48; T. Bereza, P. Chmielowiec, Linia Mołotowa. Krótka historia i przewodnik po zapomnianych fortyfikacjach na Ziemi Przemyskiej i Roztoczu, Przemyśl 2000; T. Bereza, P. Chmielowiec, J. Grechuta, W cieniu „Linii Mołotowa”. Ochrona granicy ZSRR z III Rzeszą miedzy Wisznią a Sołokiją w latach 1939-1941, Rzeszów 2002.

2Zob. Ibidem; K. Plamowski, R. Bańosz, P. Wójcik, A. Komski, Linia Mołotowa. Przewodnik po rowerowym „Szlaku nadsańskich umocnień”, Nowy Sącz 2007; A. Olejko, Armia słowacka czasie przełamywania Linii Mołotowa – uderzenie przeciw ZSRR w ramach Fall „Barbarossa”, „Rocznik Przemyski”, Historia Wojskowości, z.1, t. XLII, s. 95-122; J. Dzik, Ł. Kozdrój, Na ratunek schronom, „Odkrywca” nr 12/2008 (119), s. 62-65; G.Gaweł, Sz. Kalicki, Fortyfikacje Linii Mołotowa odcinek Radymno-Sieniawa-Oleszyce, Kraków 2012; Ł. Kozdrój, M. Kozdrój, P. Tomaszek, Punkt oporu „Krasiczyn”, „Forteca” nr 3-4, 1998, s. 99-107; Ł. Kozdrój, M. Kozdrój, P. Tomaszek, Sowiecka fortyfikacja rozproszona na terenie dawnych umocnień poligonowych twierdzy przemyskiej [w:] Fortyfikacja, t. X, s. 161-166; Ł. Kozdrój, P. Tomaszek, Linia Mołotowa. Podstawowe zagadnienia, „Galicja” nr 1-2 2001, s. 49-58; Ł. Kozdrój, J. Dzik, Rewaloryzacja „Półkaponiery Sanowej” Przykład rewaloryzacji radzieckich umocnień granicznych z lat 1940-1941, „Poligon” nr 5/2010(22), s. 79-81; G. Malik, T. Zając, Schron-Muzeum „Kaponiera 8813”, „Fortyfikacje Twierdzy Przemyśl. XXV seminarium krajoznawcze WP”, s. 177-189; J. Rożański, Fall Barbarossa nad Sanem, Rzeszów 1975; Idem, Fall Barbarossa –tragiczna karta Przemyśla, Przemyśl 2001; Idem, Przemyski Rejon Umocniony z lat 1940-1941 , „Galicja” nr 1-2 2001, s. 35-40; K.Stadnik, Fortyfikacje „Linii Mołotowa” w Przemyślu i okolicy [w:] Fortyfikacje Twierdzy Przemyśl. XXV seminarium krajoznawcze WP, s. 121-159.

Sam podjąłem się pracy badawczej dotyczącej tej tematyki, w której starałem się przedstawić całościowe spojrzenie na 08. PRU odnosząc się do umocnień w Przemyślu i okolicach, w pobliżu Radymna, Sieniawy oraz w Sanoku, Lesku i Załużu: Zob. T. Zając, Znaczenie zachodniego systemu umocnień granicznych ZSRS w 1941 r. na przykładzie 08. Przemyskiego Rejonu Umocnionego. Linia Mołotowa na terenie Województwa Podkarpackiego, Rzeszów 2014; Idem, Umocnienia graniczne II wojny światowej na terenie miasta- Linia Mołotowa, „Nasz Przemyśl” 1/2015 s. 8-9.

3DOT (ДOT)- z ros. Долгoвpеменная огневая точка (dołgowriemiennaja ogniewaja toczka), czyli stały punkt ogniowy.

4Zob. T. Wesołowski, „Linia Mołotowa” sowieckie fortyfikacje graniczne z lat 1940-1941 na przykładzie 62 Brzeskiego Rejonu Umocnionego, Białystok 2001; idem Linia Mołotowa- próba definicji pojęcia, Infort 2001, nr 2; idem Rola fortyfikacji stałych na tzw. łuku białostockim w systemie obrony i planach operacyjnych Armii Czerwonej w latach 1939-1941, [w:] Radziecka agresja 17 września 1939 r. i jej skutki dla ziem północno-wschodnich II Rzeczypospolitej, pod red. M. Gnatowskiego, Białystok 2000.

5Mowa tu o oddziałach Rychlej Skupiny, które atakowały w dalszym toku działań bojowych DOT-y w Lesku, Załużu. Marsz na Załuż i Lesko siły słowackie rozpoczeły 26 VI 1941 r. po wcześniejszym przedostaniu się na prawy brzeg Sanu, czyli strefy okupacyjnej ZSRS właśnie w okolicach Birczy (dokładnie we wsi Temeszówka, a następnie przedostając się do wsi Malawa k. Birczy).

6T. Wesołowski,”Linia Mołotowa”… , s. 16-44.

7W toku badań i na podstawie analizy rosyjskich dokumentów dotarłem do informacji ogólnych, iż P.O. Medyka wchodził w skład 1. WO. Logiczne jest zatem moje domniemanie, iż główny sztab wliczony musiałbyć także w 1. WO.

8Mowa tu o obecnej Drodze Krajowej nr 28 z Medyki do Nowego Sącza, która znajduje się także w Birczy. Przed wybuchem II wojny światowej droga ta również istniała łącząc m.in. Przemyśl z Sanokiem.

9Rosyjskie Państwowe Archiwum Wojskowe [Российский Государственный Военный Aрхив] (dalej RPAW),

f. 36967, op. 1, d. 238. – kopia w prywatnych zbiorach autora.

10Ibidem.

11Ibidem.

12Ibidem.

13RPAW, f. 36967, op. 1, d. 239, s. 3. – kopia w prywatnych zbiorach autora.

14DZOT (ДЗOT)- z ros. Дерево-земляная огневая точка, czyli drewniano-ziemny punkt ogniowy.

15RPAW, f. 36967, op. 1, d. 238. – kopia w prywatnych zbiorach autora.

16RPAW, f. 36967, op. 1, d. 239, s. 4. – kopia w prywatnych zbiorach autora.

17RPAW, f. 36967, op. 1, d. 238. – kopia w prywatnych zbiorach autora.

18RPAW, f. 36967, op. 1, d. 239, s. 5. – kopia w prywatnych zbiorach autora.

19RPAW, f. 36967, op. 1, d. 238. – kopia w prywatnych zbiorach autora.

20RPAW, f. 36967, op. 1, d. 239, s. 6. – kopia w prywatnych zbiorach autora.

21Płk Dmitr Matiejewicz Maśluk – ur. 1902 r., był komendantem 08. PRU. Do Armii Czerwonej wstąpił w 1921 r., a na płk. został desygnowany w sierpniu 1940 r.

22Kpt. Iwan Nikołajewicz Polewik – ur. 1907 r., był szefem sztabu 08. PRU. W siłach Armii Czerwonej od 1930 r., desygnowany na kpt. w sierpniu 1940 r.

23Kpt. Andriej Gawriolicz Pedko – ur. 1904 r., był komendantem 150. samodzielnego batalionu karabinów maszynowych (sbkm.), wchodzącego w skład 08. PRU. W siłach ZSRS od 1926 r, desygnowany na przełomie sierpnia 1940-stycznia 1941 r.

24Mjr Paweł Aleksandrowicz Elizarow – ur. 1900 r., był szefem artylerii 08. PRU. W Armii Czerwonej od 1926 r., desygnonawyny na mjr. w sierpniu 1940 r.

25RPAW, f. 36967, op. 1, d. 238. – kopia w prywatnych zbiorach autora.

26Ibidem.

27Ibidem.

28RPAW, f. 36967, op. 1, d. 239, s. 7. – kopia w prywatnych zbiorach autora.

29RPAW, f. 36967, op. 1, d. 238. – kopia w prywatnych zbiorach autora.

30RPAW, f. 36967, op. 1, d. 239, s. 8. – kopia w prywatnych zbiorach autora.

31RPAW, f. 36967, op. 1, d. 238. – kopia w prywatnych zbiorach autora.

32RPAW, f. 36967, op. 1, d. 239, s. 9. – kopia w prywatnych zbiorach autora.

33RPAW, f. 36967, op. 1, d. 238. – kopia w prywatnych zbiorach autora.

34RPAW, f. 36967, op. 1, d. 239, s. 10. – kopia w prywatnych zbiorach autora.

35Kpt. Reuben Abramowicz Lewin – ur. 1907 r., był szefem 2. Wydziału 08. PRU. W Armii Czerwonej od 1929 r., desygnowany do stopnia kpt. w styczniu 1941 r. Zginął w działaniach wojennych w czerwcu 1941 r.

36St. l-t Wasilij Iwanowicz Kuszczenko – ur. 1912 r., był dowódcą 150. sbkm. W siła ZSRS od 1928 r., desygnowany do stopnia st. l-t w sierpniu 1940 r. Zginął w działaniach wojennych w czerwcu 1941 r.

37RPAW, f. 36967, op. 1, d. 238. – kopia w prywatnych zbiorach autora.

38Ibidem.

39RPAW, f. 36967, op. 1, d. 239, s. 11. – kopia w prywatnych zbiorach autora.

40RPAW, f. 36967, op. 1, d. 238. – kopia w prywatnych zbiorach autora.

41RPAW, f. 36967, op. 1, d. 239, s. 12. – kopia w prywatnych zbiorach autora.

42RPAW, f. 36967, op. 1, d. 238. – kopia w prywatnych zbiorach autora.

43RPAW, f. 36967, op. 1, d. 239, s. 13. – kopia w prywatnych zbiorach autora.

44T. Wesołowski,”Linia Mołotowa”… , s. 40.

45RPAW, f. 36967, op. 1, d. 238. – kopia w prywatnych zbiorach autora.

46RPAW, f. 36967, op. 1, d. 239, s. 14. – kopia w prywatnych zbiorach autora.

47RPAW, f. 36967, op. 1, d. 238. – kopia w prywatnych zbiorach autora.

48RPAW, f. 36967, op. 1, d. 239, s. 15. – kopia w prywatnych zbiorach autora.

49RPAW, f. 36967, op. 1, d. 238. – kopia w prywatnych zbiorach autora.

50RPAW, f. 36967, op. 1, d. 239, s. 16. – kopia w prywatnych zbiorach autora.

51Kpt. Nikołaj Jegorowicz Grinczuk- ur. 1904 r. był szefem 1. Wydziału 08. PRU. Do Armii Czerwonej wstąpił w 1928 r., a desygnowany do stopnia kapitana został w sierpniu 1940 r.