Kategorie
Nowożytność

Armia rosyjska u progu kampanii 1812 roku

Z powodu znacznej liczebności carskiej piechoty, przy braku odpowiednich mocy produkcyjnych manufaktur uzbrojenia (na czele ze słynną wytwórnią w Tule), niemożliwe było uzyskanie standaryzacji i rosyjscy piechurzy byli uzbrojeni w różne rodzaje długiej broni palnej. Najbardziej powszechnym karabinem był rodzimy wz. 1808 wzorowany na broni francuskiej. Poza nimi dokonywano zakupów w Wielkiej Brytanii (karabiny Brown Bess), używano także broni zdobycznej. Ponadto w oddziałach jegierskich podoficerów oraz część żołnierzy uzbrojono w broń gwintowaną (sztucery). Uzbrojenie uzupełniały półszable (tasaki) wz. 1807, były one jednak rzadko używane w bezpośredniej walce((J. Czubaty Armia – duma imperium…, s. 49; A. Nieuważny, Napoleon I pod Borodino, „Batalie i wodzowie wszechczasów”, nr 37/2008, s. 11.)).
Rosyjską jazdę doby wojen napoleońskich można podzielić na dwa typy: regularną i nieregularną. W skład kawalerii regularnej wchodziły pułki: kirasjerów, dragonów, ułanów i huzarów, zaś nieregularną – Kozacy i ludy podbite przez Rosję, często z azjatyckim rodowodem tj. Baszkirzy czy Tatarzy. Na mocy dekretu z 20 XI 1810 r. przeprowadzono reorganizację pułków kawalerii regularnej. Zgodnie z nim pułki kirasjerskie i dragońskie posiadały 4 szwadrony liniowe i 1 rezerwowy (odpowiednik drugich batalionów w piechocie), z kolei pułki huzarów i ułanów – 8 szwadronów liniowych i 2 rezerwowe każdy. Szwadron liczył 44 oficerów (w szwadronach ciężkiej jazdy) lub 82 (w jeździe lekkiej), 15 podoficerów, 3 trębaczy i 148 szeregowych. W marcu 1812 r. w wojsku carskim istniało 6 pułków kawalerii gwardii, 8 pułków kirasjerów, 36 pułków dragonów, 5 pułków ułanów i 11 pułków huzarów(( R. Bielecki, Encyklopedia…, s. 503; A. i J. Żmidikow, Taktyka…, s. 205.)). W 1810 r. po raz pierwszy stworzono osobne dywizje kawalerii, zastąpione rok później korpusami (z wyjątkiem jazdy ciężkiej), co ciekawe dzielącymi się na brygady, a nie dywizje. Ponadto część pułków lekkich podporządkowywano bezpośrednio korpusom piechoty, nawiązując do analogicznych rozwiązań stosowanych w armii francuskiej((M. Kukiel, Wojna…, s. 249; A. i J. Żmidikow, Taktyka…, s. 205.)).
Broń białą kawalerzystów stanowiły szable wz. 1809 (ułani, huzarzy) lub, mocno wzorowane na francuskich, pałasze (wz. 1810 dla kirasjerów i wz. 1806 dla dragonów). Uzbrojenie uzupełniała broń palna w postaci pistoletów. We wszystkich rodzajach jazdy kilku żołnierzy z każdego szwadronu uzbrojono w karabinki wz. 1809, bądź sztucery kawaleryjskie wz. 1803. Dodatkowo ułani, a także żołnierze niektórych pułków huzarskich, używali lanc((J. Jaworski, Rok 1812 – lance kontra piki [w:] Apogeum polskich nadziei: 200-lecie kampanii rosyjskiej 1812 roku, red. M. Ochman, M. Skotnicki, Warszawa 2012, s. 47-48.)). Oddziały nieregularne było niejednolicie uzbrojone, gdyż zgodnie z obowiązującym wówczas rosyjskim prawem, każdy Kozak uzbrajał się samodzielnie. Zazwyczaj byli oni wyposażeni w szablę, lancę typu kozackiego, różnorodną broń palną, niekiedy łuki((J. Pawłowski, Rola kozaków w działaniach militarnych w kampanii 1812 r., http://www.napoleon.org.pl/taktyka/kozacy.php (dostęp 20.12.2015).)). Liczebność jazdy nieregularnej szacuje się na ok. 100 tys. żołnierzy. W przededniu wojny 1812 r. wszystkie trzy armie polowe posiadały w swoim składzie pułki nieregularne (w 1 Armii Zachodniej było ich 10, w 2 i 3 – po 9). Do ich zadań należały przede wszystkim zadania patrolowe i osłonowe, w bezpośrednim starciu było widoczne ich niezdyscyplinowanie i niewielka odporność na ogień piechoty((J. Czubaty, Armia – duma imperium…, s. 49, 51; A. Nieuważny, Napoleon I…, s. 11.)).
Rosyjska artyleria doświadczyła w latach 1807-1812 najmniej zmian, gdyż przeszła ona już reformę autorstwa gen. Arakczejewa (1803-1805), której celem było zwiększenie manewrowości dział i zmniejszeniu ilości ich wagomiarów. Dzięki temu znaczną część z ok. 1900 rosyjskich dział posiadanych na stanie na początku 1812 r. stanowiły armaty 6- i 12-funtowe. Oprócz nich stosowano, zaprojektowane w Rosji w połowie XVIII w., tzw. jednorogi będące hybrydą armaty i haubicy. Z racji ich rosyjskiego rodowodu możemy w artylerii polowej wyróżnić jednorogi ćwierć- i półpudowe (wagomiar odpowiednio 10 i 12 funtów). Dzięki unifikacji ułatwiono zaopatrywanie artylerii w amunicję((R. Bielecki, Encyklopedia…, s. 505; A. Zamoyski, 1812: Wojna…, s. 123.)).
Podstawową jednostką w artylerii była kompania (rota) składająca się z 12 dział. W marcu 1812 r. rosyjska artyleria polowa była zgrupowana w 5 kompaniach artylerii gwardii, 49 kompaniach artylerii pozycyjnej, 54 kompaniach artylerii lekkiej i 22 kompaniach artylerii konnej. W czasie kampanii do każdej dywizji piechoty przydzielono brygadę złożoną z 3 kompanii (2 kompanie artylerii lekkiej, kompania artylerii pozycyjnej) zaś do korpusów kawalerii i dywizji kirasjerów – kompanię artylerii konnej. Ponadto istniały 4 brygady artylerii rezerwowej złożone z 2 kompanii artylerii pozycyjnej i 3-4 kompanii artylerii lekkiej((J. Czubaty, Armia – duma imperium…, s. 50; A. Nieuważny, Napoleon I…, s. 11; A. i J. Żmodikow, Taktyka…, s. 244.)).
Uzupełnieniem armii rosyjskiej, powołanym już po rozpoczęciu kampanii lecz wartym wzmianki, były oddziały pospolitego roszenia tzw. opołczenije, które powołano na podstawie carskiego manifestu z 13 VII 1812 roku. Rekrutacja do tych oddziałów przebiegała bardzo sprawnie, tak, że oddziały opołczenija z guberni smoleńskiej i moskiewskiej znalazły się w składzie armii rosyjskiej pod Borodino. Żołnierzy tych po bitwie pod Borodino tak opisał rosyjski oficer jegrów Nikołaj Andrejew: Tymi zuchami po bitwie uzupełnili dywizję naszą, z bronią, Bóg wie jaką: ktoś miał pikę, ktoś berdysz, ktoś miał karabin, inny pistolet i nóż, a ktoś był z pałką((N. Andrejew, Vospominaniya ofitsera 50-go yegerskogo polka, http://www.museum.ru/museum/1812/Library/Andreev1/andreev1.txt (dostęp 1.12.2015); J. Czubaty, Armia – duma imperium…, s. 51-52.)). Z powyższego powodu, jak i słabego wyszkolenia, starano się nie używać ich w bezpośredniej walce, lecz do różnych prac na tyłach – pomocy przy taborach i artylerii czy przenoszenia rannych((A. i J. Żmodikow, Taktyka…, s. 269.)).
Pewne zmiany zaszły również w rosyjskim piśmiennictwie wojskowym – już w 1807 r. ukazał się pierwszy tom Ogólnych doświadczeń taktyki autorstwa Aleksandra Iljicza Chatowa, który był de facto kompilacją dzieł wybitnych teoretyków wojskowych XVIII w., szczególnie Jacquesa de Guiberta i François-Jeana de Mesnil-Duranda, a więc dwójki, której poglądy wprowadzono w życie we francuskiej armii rewolucyjnej. Drugi tom tej pracy, znacznie bardziej samodzielny, ukazał się w 1810 roku. W 1811 r. ukazała się nowa instrukcja artyleryjska i podręcznik dla oficerów, wreszcie tuż przed kampanią wydano napisany osobiście przez Barclaya de Tolly’ego traktat Sposoby zarządzania wielką armią polową (od koloru okładki powszechnie nazywany żółtą księgą). Mówił on o prerogatywach głównodowodzącego; według autora miał on posiadać szerokie kompetencje – użyto nawet porównania stwierdzającego, iż rozkazów wodza naczelnego powinno się słuchać jak rozkazów samego cara((A. Uffindell, Wielcy generałowie wojen napoleońskich oraz ich bitwy 1805-1815, Poznań 2007, s. 317; G. Zych, Armia Księstwa…, s. 241; A. i J. Żmidikow, Taktyka…, s. 142, 268.)).
W 1812 r. korpus oficerski w armii rosyjskiej nie był jednolity narodowościowo, co miało swoją genezę w otwartości na cudzoziemskich oficerów – zjawisku powszechnym w Rosji od początku XVIII w. (brak dostatecznej ilości należycie wykształconej kadry sprzyjał szybkiej karierze cudzoziemców). Wzrost liczby obcokrajowców nasilił się zwłaszcza po traktacie z Tylży, kiedy to Rosja pozostała jedynym liczącym się państwem, które pozwalało na wstąpienie w swoje szeregi i kontynuowanie kariery ludziom zdecydowanie przeciwnym Bonapartemu. Oficerowie pochodzenia nierosyjskiego byli szczególnie widoczni w generalicji – według statystyki w armii rosyjskiej tego okresu służyło ogółem 550 generałów, z czego 60% stanowili Rosjanie (wraz z prawosławnymi innych narodowości było to 66,5%). Reszta pochodziła z nierosyjskich mniejszości zamieszkujących tereny Rosji (np. Niemców bałtyckich) lub była emigrantami przybyłymi na przełomie XVIII/XIX w. – byli to przede wszystkim Francuzi oraz Niemcy, chociaż pojawiali się również przedstawiciele np. Słowian bałkańskich(( J. Czubaty, Armia – duma imperium…, s. 53; A. Nieuważny, Napoleon I…, s. 10.)).

Autor: Dawid Gralik