Działalność Francuskiej Szkoły Transformacji to przykład skutecznego wykorzystania pomocy francuskiej, zarówno w postaci wsparcia materiałowego, jak i doświadczenia członków Francuskiej Misji Wojskowej w Polsce. Należy zauważyć, że władze lotnicze, tak wielkopolskie jak i centralne, wykazały się wyjątkową dalekowzrocznością nakazując szkolenie pilotów na samolotach francuskich. W tym czasie polski przemysł jeszcze nie produkował samolotów, a zdobyczne maszyny niemieckie i austriackie szybko się zużywały. Dokonywano, co prawda, zakupu sprzętu w dawnych państwach centralnych, ale były to transakcje na niewielką skalę, często nawet nie do końca oficjalne i legalne. Tak więc w sytuacji, gdy odradzające się Wojsko Polskie potrzebowało dużej ilości nowych samolotów, najbardziej oczywistym ich dostawcą była Francja. Można więc założyć, że doświadczenia zdobyte we Francuskiej Szkole Transformacji przydały się wielkopolskim lotnikom w późniejszym czasie.
4. Szkoła Obserwatorów
W Wielkopolsce podjęto się także trudu szkolenia obserwatorów. Było to zdecydowanie trudniejsze zadanie, ponieważ do wielkopolskich sił lotniczych zgłosiło się niewielu wykwalifikowanych obserwatorów. Ich brak skłaniał wprawdzie do rozpoczęcia szkolenia lotników tej specjalności, lecz bez wykwalifikowanych instruktorów szkolenie oficerów-obserwatorów było niemożliwe.
Szkoła Obserwatorów w Ławicy powstała w lutym 1919 roku na bazie 4. kompanii Stacji Lotniczej. Początkowo przeszkalano w niej podoficerów-strzelców płatowcowych do pełnienia funkcji obserwatora. Do końca istnienia placówki w Ławicy ograniczono się do tego zadania((Z. Bulzacki, Lotnictwo powstania…, s. 67; tenże, Lotnictwo w powstaniu…, s. 36; W. J. Kozak, J. Grzyb, Rodowód i historia…, s. 15; J. Pawlak, Polskie eskadry w latach 1918-1939, Warszawa 1989, s. 42; W. Wójcik, Wojskowe szkolnictwo…, s. 57-58.)).
Na kursie obserwatorów wykładano: fotografowanie lotnicze, czytanie map, obsługę radiostacji oraz strzelanie z karabinu maszynowego obserwatora(( Ł. Łydżba, Szkolnictwo lotnicze…, cz. II, s. 32-34.)). Pewne trudności pojawiły się w chwili rozpoczęcia zajęć praktycznych. Komendant Stacji Lotniczej w Ławicy musiał wystosować specjalną prośbę do Dowództwo Wojsk Lotniczych o umożliwienie lotów z uczniami-obserwatorami na odległości większe niż 50 kilometrów od Poznania. Tylko bowiem w ten sposób kursanci mogli nauczyć się orientacji, obserwacji i fotografowania dróg bitych i żelaznych, a także dworców kolejowych((CAW, Akta Sił Zbrojnych byłego Zaboru Pruskiego, sygn. I.170.3.7, Pisemna prośba ppor. Dziembowskiego do Dowództwa Wojsk Lotniczych z 23 III 1919 r.)).
Komendantem Szkoły Obserwatorów był por. obs. dr Feliks Górnicki. Największą trudnością w działalności placówki było znalezienie kompetentnych wykładowców. Instruktorami w Ławicy byli między innymi dwaj weterani armii niemieckiej z czasów „wielkiej wojny”: Józef Klicze oraz Józef Jakubowski((Z. Bulzacki, Lotnictwo w powstaniu…, s. 36; W. Iwaszkiewicz, Nad Borysowem i Berezyną, [w:] Przegląd Lotniczy, cz. II, r. 1932, nr 1-2, s. 3-21, s. 7; Ku czci…, s. 308; J. Pawlak, Polskie eskadry…, s. 42; A. Zarzycki, Na podniebnych…, s. 162.)).
Na początku czerwca 1919 roku nastąpiła wymiana kursantów w Szkole Obserwatorów. Każda z czterech wielkopolskich eskadr oddelegowała do szkoły po 5 obserwatorów nie posiadających ukończonego kursu, by w zamian otrzymać 5 absolwentów szkoły. W końcu czerwca w Ławicy zaprzestano szkolenia obserwatorów. Od tej pory kandydaci na obserwatorów z Wielkopolski mieli trafiać do Oficerskiej Szkoły Obserwatorów Lotniczych w Warszawie((CAW, Akta Sił Zbrojnych byłego Zaboru Pruskiego, sygn. I.170.3.7, Rozkaz mjr. pil. Grochowalskiego z 4 VI 1919 roku; Raporty dzienne Stacji Lotniczej w Ławicy w okresie marzec-lipiec 1919 r..)).
Szkoła Obserwatorów w Ławicy istniała od lutego do końca czerwca 1919 roku. W tym czasie wyszkolono 20 obserwatorów i przeszkolono 20 strzelców płatowcowych do pełnienia roli obserwatora. Uczniowie wykonali w tym czasie 112 lotów, spędzając 22 godziny w powietrzu((Ł. Łydżba, Szkolnictwo lotnicze…, cz. II, s. 32-34; W. Wójcik, Wojskowe szkolnictwo…, s. 57-58. Kurs obserwatorów w Ławicy ukończyli między innymi: Stachurski, Zdzisław Bilażewski, Ewaryst Namysł, Józef Lipiński, Henryk Liebek, Mieczysław Serdecki, Henryk Zagierski, Lenard Hudzicki, Roman Święcicki, Kazimierz Szczepański, Tadeusz Dzierzgowski, Witold Wendland, Stefan Chrzanowski, Matuszewski, Józef Klicze, Franciszek Adamski, Kazimierz Giełda, Żelichowski, Szatkowski, Wiktor Czysz, Malicki, Adam Binkowski, Kupczyk, Kerbacz, Kazimierz Malinowski. (Ł. Łydżba, Szkolnictwo lotnicze…, cz. II, s. 32-34.))).
W wyniku działalności Szkoły Obserwatorów do eskadr wielkopolskich napłynęła dość liczna grupa podoficerów przeszkolonych do roli obserwatorów. Nie byli to jednak obserwatorzy z prawdziwego zdarzenia. Krótki kurs nie mógł dostarczyć uczniom wszystkich niezbędnych informacji. Mimo to, aż do końca działań wojennych 1920 roku, dwie wielkopolskie eskadry wywiadowcze (12. oraz 14.) z powodzeniem korzystały z umiejętności absolwentów szkoły w Ławicy.
Szkolenie obserwatorów w Wielkopolsce wymuszone zostało brakiem lotników tej specjalności w regionie, a także potrzebami dowództw i frontów, które oczekiwały od lotnictwa przede wszystkim rozpoznania. Nie bez znaczenia był tu również fakt, że w styczniu 1919 roku powstańcy wielkopolscy zdobyli głównie dwumiejscowe samoloty wywiadowcze. Pochwalić należy realizm Dowództwa Wojsk Lotniczych, które do roli obserwatorów zdecydowało się przeszkolić strzelców płatowcowych. Strzelcy byli zbędni w realiach walk 1919 roku, a jako, że byli obeznani ze służbą w powietrzu, szybciej uczyli się nowej funkcji.
Podsumowanie
Szkolnictwo lotnicze w Ławicy to przykład niezwykłych zdolności organizacyjnych Wielkopolan w dziedzinie budowania sił zbrojnych. Tuż po zdobyciu Ławicy lotnictwo wielkopolskie prezentowało niewielką wartość bojową. Przejęto wprawdzie ogromną ilość sprzętu, dysponowano dobrze zagospodarowanym lotniskiem, ale brakowało personelu latającego. Dowództwo Wojsk Lotniczych podjęło wówczas ryzykowną decyzję, aby nie rozdzielać wszystkich lotników i samolotów między eskadry wysyłane na front, lecz wydzielić kilkadziesiąt maszyn oraz grupę pilotów i obserwatorów jako bazę dla szkolenia nowych kadr personelu latającego. Umożliwił to względny spokój panujący na granicy zachodniej po podpisaniu rozejmu w Trewirze i fakt, że walki prowadzono wówczas na dalekich, wschodnich rubieżach Rzeczypospolitej.
Podobnie jak i w innych rejonach Polski, także w Wielkopolsce priorytetem było szkolenie pilotów. W niecały rok udało się wyszkolić niemal 50 lotników tej specjalności, z czego połowę do sierpnia 1919 roku. W tym samym czasie szkołę lotniczą w Krakowie dopiero opuszczali pierwsi absolwenci, a w Warszawie ograniczono się niemal wyłącznie do przeszkalania pilotów (z dawnej armii rosyjskiej) na samolotach niemieckich. Szkolnictwo w Ławicy nie ograniczyło się do szkolenia na maszynach niemieckich, część personelu przeszkolono także w lataniu na myśliwcach francuskich. Mniejsze sukcesy Wielkopolanie odnieśli w szkoleniu obserwatorów. Liczba 40 lotników przeszkolonych do wykonywania pracy obserwatora wydaje się być znaczną, lecz prezentowali oni stosunkowo niski poziom wyszkolenia. Warto jednak pamiętać, że kształcenie oficerów-obserwatorów na ziemiach polskich zaczęło się dopiero w sierpniu 1919 roku, gdy otwarta została Oficerska Szkoła Obserwatorów Lotniczych. Można więc przyjąć, że także w szkoleniu obserwatorów wielkopolskie Dowództwo Wojsk Lotniczych wyprzedzało o krok centralne władze lotnicze w Warszawie.
Po zjednoczeniu Wielkopolski z pozostałymi ziemiami Rzeczypospolitej rozpoczął się proces unifikacji Sił Zbrojnych byłego Zaboru Pruskiego z Wojskiem Polskim. W jego efekcie szkoły lotnicze w Ławicy traciły znaczenie. Jako pierwsza rozformowana została Szkoła Obserwatorów. Odtąd kształcenie lotników tej specjalności miało się odbywać w jednej scentralizowanej Oficerskiej Szkole Obserwatorów Lotniczych w Warszawie. Ograniczono też rolę Szkoły Lotniczej, pozostawiając w niej tylko tych uczniów, którzy mogli już samodzielnie latać. Pozostali trafili do szkół w Warszawie i Krakowie. Pod koniec 1919 roku Szkoła Lotnicza i Francuska Szkoła Transformacji przestały istnieć. Centralne władze lotnicze nie zamierzały jednak rezygnować z infrastruktury podpoznańskiego lotniska. W ten sposób z połączenia obu wielkopolskich szkół pilotażu powstała Wyższa Szkoła Pilotów w Ławicy.
dr Mariusz Niestrawski
Bibliografia
– Archiwalia: Centralne Archiwum Wojskowe, Akta Sił Zbrojnych byłego Zaboru Pruskiego; Inspektorat Wojsk Lotniczych MSWojsk.
– Bulzacki Z., Lotnictwo powstania wielkopolskiego, [w:] Czyn zbrojny powstania wielkopolskiego 1918-1919. Materiały Ogólnopolskiego Seminarium Historyków Powstania Wielkopolskiego 1918-1919, pod red. B. Polaka, Koszalin 1984, s. 65-68.
– Bulzacki Z., Lotnictwo w powstaniu wielkopolskim 1918-1919 r., [w:] Kronika Miasta Poznania, r. 1969, nr 1, s. 21-40.
– Hoff K., Skrzydła niepodległej. O wielkopolskim lotnictwie w okresie II Rzeczypospolitej, Poznań 2005.
– Iwaszkiewicz W., Nad Borysowem i Berezyną, [w:] Przegląd Lotniczy, cz. II, r. 1932, nr 1-2, s. 3-21.
– Kozak W. J., Grzyb J., Rodowód i historia 3 Pułku Lotniczego, Poznań 1995.
– Ku czci poległych lotników. Księga pamiątkowa, pod red. M. Romeyko, Warszawa 1933.
– Lewandowski E., Zarys historii 15-ej eskadry myśliwskiej (obecnie 132-ej), [w:] Przegląd Lotniczy, r. 1929, nr 5, s. 369-383.
– Łydżba Ł., Szkolnictwo lotnicze na Ławicy, [w:] Lotnictwo z Szachownicą, cz. I, r. 2005, nr 1, s. 25-27; cz. II, r. 2005, nr 2, s. 32-34.
– Mordawski H., Polskie lotnictwo wojskowe 1918-1920. Narodziny i walka, Wrocław 2009.
– Pawlak J., Polskie eskadry w latach 1918-1939, Warszawa 1989.
– Powstańcy wielkopolscy. Biogramy uczestników powstania wielkopolskiego 1918/1919, pod red. B. Polaka, t. V, Poznań 2008.
– Sławiński K., Dzieje polskich skrzydeł, Warszawa 1974.
– Wójcik W., Wojskowe szkolnictwo lotnicze 1919-1920, [w:] Lotnictwo polskie w okresie międzywojennym, Warszawa-Suwałki 1993, s. 53-64.
– Zarzycki A., Na podniebnych szlakach. Port lotniczy Poznań-Ławica. Tradycja i współczesność 1913-2001, Poznań-Ławica 2001.
Zdjęcie via Autor