Kategorie
1939-1945

Uzbrojenie strzeleckie samolotów Messerschmitt Bf 109 podczas II wojny światowej

Ważnych informacji dostarcza wykres ilustrujący lot pocisków wystrzeliwanych z kadłubowych karabinów i działka jak również z dodatkowych gondol podskrzydłowych. Przykładowo pocisk po przebyciu 700 metrów znajdował się już około 400 cm poniżej poziomu z którego został wystrzelony. W związku z charakterystyką lotu pocisku przecinały one dwukrotnie linię celowania w odległości około 50-180m i 400-700m(( Wartość 700 metrów dla MG 151 15mm. Pocisk ten poza mniejszą siłą charakteryzował się również gorsza charakterystyką lotu w porównaniu z wersją 20mm. Odległość od linii celowania była wyższa o około 20-40cm w zależności od tego czy działko było umieszczone w silniku czy w gondoli podskrzydłowej.)).
Wprowadzenie działka MK 108 w samolotach wersji G doprowadziło do zmiany obsługi uzbrojenia. Teraz przycisk A obsługiwał karabiny MG 131 w kadłubie i gondole podskrzydłowe MG 151/20, a przycisk B tylko działko MK 108 w kadłubie(( Po raz kolejny takie rozłożenie obsługi uzbrojenia pozwalało efektywnie wykorzystać niewielki zapas amunicji i uniknąć zbyt pochopnego prowadzenia ognia co mogło mieć miejsce zwłaszcza wśród młodych pilotów.)). Efektywny ogień mógł być prowadzony z odległości do 400 metrów gdzie pocisk przekraczał linię celowania po raz drugi i jego krzywa balistyczna zaczynała schodzić coraz bardziej stromo w dół i pocisk oddalał się zbyt mocno od linii celowania co wynikało z jego wagi i prędkości(( L.Dv.T.2109 G-6/U4/Wa, Bf 109 G-6/U4, August 1943.)). Planowano również wersja z działkami MK 108 montowanymi w gondolach zamiast MG 151/20 z zapasem 35 pocisków. Działka MK 108 w gondolach należałoby wtedy ustawić tak, by pociski krzyżowały się w odległości 400m i przekraczały linię celowania również w odległości 400m(( Dochodziło wtedy do idealnego skupienia ognia, gdyż również działko MK 108 zamontowane w kadłubie oraz kadłubowe MG 131 były ustawiane na ten punkt. L.Dv.2109 G-6/U4/Wa Beiheft 1, Bf 109 G-6/U4, Juli 1944.)). Poza krótką serią nie wprowadzono tego układu na większą skalę.
Montowanie jakiegokolwiek uzbrojenia w gondolach podskrzydłowych nie przynosiło wymiernych korzyści w walce myśliwskiej. Większy opór powietrza powodował niższą prędkość, większa masa skrzydła obniżała możliwości w walce manewrowej. Jeśli taki samolot musiał się zmierzyć z bombowcem do którego mógł zbliżyć się nie niepokojony to dodatkowa siła ognia procentowała. W przypadku walki z myśliwcami osłony, wszelkie wady tego typu rozwiązania stawały się jaskrawo widoczne. Co innego jeśli używano samolotu do atakowania celów naziemnych albo podczas walk na froncie wschodnim gdzie dodatkowe działka pomagały zestrzelić opancerzone samoloty szturmowe. Niska liczba zabieranych pocisków nie pozwalała jednak w pełni wykorzystać potencjału działka.
Ciekawym uzbrojeniem o którym wspomina Michulec była wersja z działkiem MG 151/20 pod kadłubem na wprowadzenie której naciskał sztab Luftflotte 3. Dzięki temu miano osiągnąć lepsze parametry w locie niż w przypadku gondol. Ostatecznie z racji braku możliwości podwieszania dodatkowego zbiornika w miejsce którego montowano by działko projekt zarzucono((Taka konfiguracja była jednak zadziwiająca. Wiązała się bowiem z demontażem kadłubowych karabinów i w efekcie do dyspozycji pilota pozostawały jedynie dwa działka. Jedno strzelające przez śmigło i jedno pod kadłubem. W takim układzie zwyczajowe „namierzanie” celu karabinami i ostrzał z działek w dogodnym momencie byłby niemożliwy. Tylko najlepsi umieli w odpowiednim momencie wystrzelić kilka pocisków z działka i zniszczyć przeciwnika, ale na przełomie 42 i 43 roku sytuacja Niemiec stawała się coraz gorsza i „tych najlepszych” zaczynało brakować.)).
Ostatnia wersja Messerschmitta Bf 109 czyli wersja K, była w zasadzie próbą ustandaryzownia już istniejących wersji co miało ułatwić produkcję. Uzbrojenie wersji K nie odbiegało od tego stosowanego w wersji G.
Przeprowadzane przez Brytyjczyków testy maszyny niemieckiej dobitnie dowodzą łatwość w odtwarzaniu gotowości bojowej samolotu. 4 zbrojmistrzów było w stanie przeprowadzić tą czynność w mniej niż 10 minut. Wystarczyło usunąć puste taśmy i łuski. Przewidziane do tego otwory były łatwo dostępne, a wszystkie zaczepy otwierające pokrywy przemyślane i pozwalające na szybkie działanie. Dodatkowo w trakcie ładownia nowej amunicji można było szybko i łatwo przeprowadzić czyszczenie broni((<http://kurfurst.org/Tactical_trials/109G2_britg2trop/MET109Gtrop_tests.html> [03.10.2012])).

Tabela 1: Ustawienia dla uzbrojenia poszczególnych typów Bf 109.
Tabela 1: Ustawienia dla uzbrojenia poszczególnych typów Bf 109.

Podsumowanie
W przeciągu II wojny światowej obserwujemy stopniowy wzrost kalibru podstawowego uzbrojenia lufowego montowanego na samolotach Messerschmitt Bf 109. Jeśli spojrzymy na skrajne modele reprezentujące początek i koniec wojny widać znaczący skok. Bf 109 D wyposażony był jedynie w karabiny 7,92 mm, a Bf 109 G i K posiadał jedno działko 30 mm. Pierwszym skokiem było przejście na karabiny MG 131, które wyparły MG 17 na kadłubie. Drugim było zarzucenie koncepcji uzbrajania w karabiny skrzydłowe i przejścia na działka 20 mm MG FF gdy okazało się, że kaliber 7,92 nie jest dostatecznie skuteczny w starciu z nowoczesnymi myśliwcami.
W przypadku maszyn Bf 109 obserwować możemy redukcję podstawowego uzbrojenia lufowego w późniejszych modelach wprowadzanych do linii. O ile początkowe wersje w odmianie D i E posiadały cztery lufy o tyle od modelu F, poprzez G i do K podstawowym uzbrojeniem były dwa karabiny i jedno działko, czyli zrezygnowano z jednej lufy na rzecz kalibru. Rezygnacja z uzbrojenia skrzydłowego spowodowała przeniesienie stanowiska dla działka do kadłuba i prowadzenie ognia niezsynchronizowanego przez piastę śmigła. Szybko okazało się, że rozwiązanie to było dalece niewystarczające zarówno na froncie zachodnim jak i wschodnim co doprowadziło do konieczności montowania wspomnianych już gondoli podskrzydłowych. Paradoksalnie możemy zatem obserwować wzrost tego uzbrojenia do 5 luf w porównaniu z 4 z początku wojny. Gondole podskrzydłowe były powszechnie montowane i miały negatywny wpływ na możliwości samolotu w walce powietrznej.
Wraz ze wzrostem kalibru spadał też zapas amunicji. W wersji z kadłubowymi karabinami możliwe było zabranie taśmy z zapasem do 1000 naboi na każdy karabin. Z kolei skrzydłowe karabiny posiadały zapas 500 naboi. Dawało to w sumie do dyspozycji 3000 naboi. Wprowadzenie działka na maszynie F zaowocowało obniżeniem zapasu amunicji do karabinów kadłubowych do 500 sztuk na lufę, co wraz z jednym magazynkiem dawało nam zapas 1060 naboi, więc niemal 3 razy mniej niż w poprzednim modelu. Przeprowadzona w Luftwaffe zmiana pokoleniowa i wejścia działek MG 151 podwyższyło zapas pocisków do działka do 200 sztuk co podniosło ogólny zapas amunicji do 1200 naboi. Pomimo redukcji jednej lufy w wersji F warto zwrócić uwagę na fakt wzrostu zapasu amunicji do działek w porównaniu do wersji E. Zamiast zapasu 60 x 2 było 200 sztuk czyli o 80 więcej. Oczywiście ogień prowadziła jedna lufa więc w jednostce czasu w kierunku celu leciało mniej pocisków. Wprowadzenie karabinów MG 131 spowodowało dalszy spadek zapasu amunicji. Od teraz kadłubowe karabiny posiadały zapas jedynie 300 naboi na lufę, a montowane w późnych wersjach działko MK 108 zasilane było z taśmy na 65 pocisków. Zatem sumaryczny zapas amunicji spadł do 365 naboi w podstawowym uzbrojeniu.
W przeciągu całej wojny zapas amunicji spadał skokowo (3000 → 1060 (1200) → 365)(( Zestawienie nie uwzględnia gondol podskrzydłowych, które były de facto wyposażeniem dodatkowym.)). Oczywiście wzrastał kaliber co pozwalało na zniszczenie celu mniejsza liczbą pocisków i było to wymuszone rodzajem samolotów jakimi dysponowała druga strona, ale zważywszy na spadek umiejętności pilotów wydaje się, że korzystniejszym rozwiązaniem jest posiadaniem większego zapasu amunicji.

dr Krzysztof Kuska

Bibliografia

Źródła:

L.Dv.228/3 (Entwurf)BF 109 E1 und E3, Ausgabe 1939.
L.Dv.T.2400/4a, Bg 109 F1, Bedinung ind Wartung der Schusswaffe, Berlin 1941.
L.Dv.T.2109 F-2 und F-4/Wa, Bf 109 F-2 und F-4 Bedienungsvorschrift- Wa, Juni 1941.
L.Dv.T. 2109 G-5 und G-6/Wa, Bf 109 G-5 und G-6, April 1943.
L.Dv.T.2109 G-6/U4/Wa, Bf 109 G-6/U4, August 1943.
L.Dv.2109 G-6/U4/Wa Beiheft 1, Bf 109 G-6/U4, Juli 1944.

Opracowania:
Michulec Robert, Messerschmitt Me 109, cz. 2, Gdańsk 1998.

Źródła internetowe:
<http://kurfurst.org/> [03.10.2012]

Zdjęcie:
Wykres ilustrujący tor lotu pocisków oraz ich odległość od linii celowania. Źródło: depositfiles.com [15.10.2011]

Autor: dr Krzysztof Kuska

dr Krzysztof Kuska , analityk bezpieczeństwa, specjalista w dziedzinie lotnictwa wojskowego, historyk. Współpracował m.in. z magazynami: "Jane's Defence Weekly", "Defence and Security Alert", „Airforces Monthly”, „Combat Aircraft”, „Lotnictwo Aviation International” , „Lotnictwo", "Polska Zbrojna". Więcej na krzysztofkuska.com.