Kategorie
Nowożytność

Organizacja armii Rzeczypospolitej w dobie wojny w obronie Konstytucji 3 maja

Streszczenie Summary
Artykuł podejmuje kwestię organizacji armii Rzeczypospolitej Obojga Narodów w dobie wojny polsko-rosyjskiej 1792 roku. W okresie tym wprowadzono wiele reform, które pozytywnie wpłynęły na kształt sił zbrojnych państwa polsko-litewskiego. Nie zapobiegło to jednak klęsce w wojnie z Rosją, II rozbiorowi i zniesieniu Konstytucji 3 maja. W artykule przedstawiono strukturę organizacyjną, charakterystykę poszczególnych rodzajów broni, a także uzbrojenie i taktykę stosowaną w omawianym okresie. The article presents problem of the organisation of the Commonwealth’s army in times of Polish-Russian war of 1792. During this period many changes were made which positively influenced the shape of the armed forces of the Polish-Lithuanian state. However it didn’t prevent defeat in war against Russia, IInd partition and abolition of Constitution of May 3rd. The article highlits the organizational structure, characteristics of formations, equipment and tactics used in the period.
Hasła indeksowe Key Words
Rzeczpospolita Obojga Narodów, organizacja armii, uzbrojenie, taktyka Polish–Lithuanian Commonwealth, organization of the army, equipment, tactics

Uchwalenie konstytucji w dniu 3 V 1791 r. pociągnęło za sobą poważne konsekwencje dla Rzeczypospolitej nie tylko jeśli chodzi o sprawy wewnętrzne, ale też zagraniczne. Wizja wzmocnienia wewnętrznego państwa polskiego była nie na rękę państwom zaborczym, bowiem obawiały się one, że Rzeczypospolita może spróbować odzyskać ziemie utracone w 1772 roku w wyniku I rozbioru. Uchwalenie konstytucji pociągnęło za sobą także sprzeciw w samym kraju – opozycja antymajowa wkrótce zorganizowała się w konfederację targowicką, która wnet zwróciła się o pomoc do Rosji. Stało się jasne, że w krótkim czasie może wybuchnąć wojna ze wschodnim sąsiadem Rzeczypospolitej. Wobec tego na czoło wysunęły się kwestie wojskowe, w tym organizacja armii, która stanowiła już ważny punkt obrad Sejmu Czteroletniego.
Jedną z pierwszych kwestii poruszonych na Sejmie Wielkim w odniesieniu do spraw wojska była zmiana organizacji dowództwa. Zdecydowano się zlikwidować istniejący od 1775 roku Departament Wojskowy Rady Nieustającej. W jego miejsce powstała, powołana do życia 6 X 1788 r., Komisja Wojskowa Obojga Narodów podległa wpierw Sejmowi, a po uchwaleniu Konstytucji 3 maja – Straży Praw. Komisja ta składała się z jednego z hetmanów (występował on w roli przewodniczącego), a także 14 komisarzy, w tym 6 cywilów wybieranych przez Sejm. Ponadto połowa członków miała pochodzić z Korony, a druga połowa – z Litwy. Komisja posiadała kompetencje administracyjne i sądownicze, zajmowała się także uzupełnianiem armii oraz zaopatrzeniem((Wypisy źródłowe do historii polskiej sztuki wojennej. Zeszyt IX. Polska sztuka wojenna w latach 1764-1793, red. A. Juszczyński, M. Krwawicz, Warszawa 1957, s. 16, 215-236.)).
Wkrótce po otwarciu obrad Sejmu rozpoczęła się dyskusja dotycząca przebudowy samej armii, znajdującej się od czasów saskich w okresie upadku – warto tylko wspomnieć, że w przededniu rozpoczęcia obrad liczebność wojsk Rzeczypospolitej wynosiła zaledwie ok. 18,5 tys. żołnierzy(( L. Ratajczyk, Wojsko i obronność Rzeczypospolitej. 1788-1792, Warszawa 1975, s. 116.)). Już 20 X 1788 r. uchwalono nowy etat armii. Zgodnie z jego zapisami armia koronna miała się składać ze: sztabu generalnego, regimentu gwardii pieszej koronnej, regimentu gwardii konnej koronnej, 17 regimentów piechoty, 4 batalionów strzelców, 2 chorągwi piechoty węgierskiej, 8 brygad kawalerii narodowej, 5 pułków straży przedniej, korpusów artylerii i inżynierów. Podsumowując etat dla armii koronnej zakładał wystawienie 21 862 jeźdźców, 40 695 piechurów i 3326 artylerzystów i inżynierów – razem dawało to 65 883 żołnierzy(( Wypisy źródłowe…, s. 241-242.)). Armia litewska miała się składać ze: sztabu generalnego, regimentu gwardii pieszej litewskiej, regimentu gwardii konnej litewskiej, 8 regimentów piechoty, 4 batalionów strzelców, 2 chorągwi obu buław (węgierskich), 2 brygad kawalerii narodowej, 5 pułków straży przedniej, korpusów artylerii i inżynierów. Armię litewską miało więc tworzyć 10 650 jeźdźców, 20 330 piechurów, 1661 artylerzystów i inżynierów, czyli łącznie 32 641 ludzi. Ogólnie wojska Rzeczypospolitej miały osiągnąć stan 98 524 żołnierzy((Tamże, s. 243.)).
Problemy finansowe wymusiły odroczenie realizacji planu stutysięcznego wojska i uchwalenie 22 I 1790 r. tzw. etatu tymczasowego. Zgodnie z jego postanowieniami wystawione siły miały się przedstawiać następująco: w Koronie – sztab, regiment gwardii pieszej koronnej, 14 regimentów piechoty, regiment gwardii konnej koronnej, 8 brygad kawalerii narodowej, 5 pułków straży przedniej, korpus artylerii koronnej, personel ludwisarni, korpus inżynierów koronnych i 2 kompanie pontonierów (łącznie 44 855 ludzi, z tego 20 497 jeźdźców, 21 862 piechurów, 2451 artylerzystów i inżynierów); na Litwie – sztab, regiment gwardii pieszej litewskiej, 8 regimentów piechoty, 2 chorągwie obu buław, regiment gwardii konnej litewskiej, 2 brygady kawalerii narodowej, 5 pułków straży przedniej, korpus artylerii litewskiej, personel ludwisarni, korpus inżynierów litewskich (razem 20 219 ludzi z tego: 6845 jeźdźców, 12 234 piechurów, 1113 artylerzystów i inżynierów)((Tamże, s. 244-246.)).
Bezpośrednie niebezpieczeństwo wojny znacznie przyspieszyło pracę nad rozbudową armii. 21 IV 1792 r. Sejm ponownie uchwalił powołanie 100-tysięcznej armii, 7 V wyrażono zgodę na organizację nowych jednostek w postaci 2 pułków kozackich i 4 batalionów strzelców(( Tamże, s. 22, 278-290.)). W sierpniu 1789 r. osiągnięto stan 45 608 ludzi, rok później było to ok. 56 000, by tuż przed wybuchem wojny osiągnąć stan ok. 65 000 żołnierzy((L. Ratajczyk, Wojsko i obronność…, s. 115.)).
Decyzja o zwiększeniu liczebności armii (aukcji wojska) pociągnęła za sobą konieczność rekrutacji nowych żołnierzy. Początkowo starano się uzupełnić stany zaciągiem ochotniczym. Skutkował on w odniesieniu do kawalerii narodowej, gdzie nadal stosowano przestarzały zaciąg towarzyski (zaciąganie się do danej jednostki szlachcica tzw. towarzysza wraz ze zrekrutowanymi przez siebie ludźmi – pocztowymi). Okazał się jednak całkowicie nieefektywny w piechocie, do której zresztą rekrutacja wywoływała sprzeciw części szlachty obawiającej się masowego poboru chłopów do armii mogącego spowodować braki w sile roboczej((M. Kukiel, Zarys historii wojskowości w Polsce, Kraków 1929, s. 168.)).
W związku z powyższym w grudniu 1789 r. uchwalono pobór rekrutów systemem dymowym. Zdecydowaną wadą przyjętej uchwały był niski poziom liczebny poboru – w dobrach królewskich i kościelnych 1 rekrut przypadał na 50 dymów, z kolei w dobrach prywatnych 1 rekrut miał przypaść na aż 100 dymów. Rekrutowano mężczyzn w wieku 18-30 lat. Łącznie zaciąg ten dawał jedynie 8 tys. ludzi, których służba w zależności od rodzaju broni miała trwać 6-8 lat. Dopiero tuż przed wybuchem wojny zdecydowano o poborze kolejnych 30 tys. rekrutów, co jednak ze względu na szybkie zakończenie działań wojennych nie doszło do skutku(( Tamże, s. 168-169; L. Ratajczyk, Wojsko i obronność…, s. 103; Wypisy źródłowe…, s. 17, 237-240.)).
W celu podniesienia poziomu wyszkolenia, w większości niedoświadczonych, żołnierzy przygotowano szereg regulaminów m. in. zatwierdzony 30 IV 1790 r. regulamin dla piechoty pt. Przepisy musztry regimentów pieszych Wojska Koronnego i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Regulamin ten kładł szczególny nacisk na wyszkolenie strzeleckie poszczególnych żołnierzy zalecając oficerom częste prowadzenie ćwiczeń. Zniesiono także „tresowanie” rekrutów wprowadzone na wzór pruski w latach 70. Dodatkowo w 1791 r. opracowano i wydano, nowatorską w skali ówczesnej Europy, specjalną instrukcję dla strzelców, która zalecała współzawodnictwo między żołnierzami, a także wszechstronne ćwiczenia np. biegi, skoki, pływanie(( Tamże, s. 19-20, 259-261; L. Ratajczyk, Wojsko i obronność…, s. 274-276.)).
W 1790 r. wprowadzono również regulamin dla jazdy w postaci Przepisów początkowych dla musztry kawalerii narodowej, który wprowadził innowacje np. w zakresie prowadzenia szarż czy formowania kolumn. Artylerzyści szkolili się na podstawie instrukcji z 1768 roku((L. Ratajczyk, Wojsko i obronność…, s. 277-278; Wypisy źródłowe…, s. 20.)). Niewątpliwie korzystnie na poziom wyszkolenia wojska wpłynęły manewry przeprowadzone pod Gołębiem i Bracławiem((L. Ratajczyk, Wojsko i obronność…, s. 261-266; Sz. Askenazy, Książę Józef Poniatowski 1763-1813, Warszawa 1974, s. 64.)). Wydanie nowych regulaminów jak i przeprowadzone ćwiczenia praktyczne pozwoliły na znaczne podwyższenie poziomu wyszkolenia wojska.
Jednym z ważniejszych czynników decydujących o poziomie wyszkolenia wojska i sprawności wojska w polu był korpus oficerski. Oficerów wojsk Rzeczypospolitej doby wojny 1792 r. można podzielić na dwie grupy. Z jednej strony to oficerowie cudzoziemscy, z drugiej oficerowie pochodzenia polskiego. Regres polskiej wojskowości, a także brak doświadczeń praktycznych większości polskich oficerów(( Nie dziwi to biorąc pod uwagę, iż ostatnim wielkim konfliktem, w którym brało udział państwo polsko-litewskie (zresztą w sposób dość nieudolny), była wielka wojna północna z początku XVIII wieku.)) powodował, że cudzoziemskich oficerów zatrudniano niezwykle chętnie, powierzając im m. in. funkcje instruktorów, co kontynuowano jeszcze, choć w mniejszym zakresie, także w okresie obrad Sejmu Wielkiego((L. Ratajczyk, Wojsko i obronność…, s. 203 )).
Decyzja o powiększeniu wojska pociągnęła za sobą konieczność zwiększenia liczby oficerów. Starano się zapewnić jak największy odsetek Polaków. Nowi dowódcy pochodzili z dwóch źródeł. W stosunku do wyższych oficerów starano się zachęcić do służby w polskim wojsku oficerów pochodzenia polskiego służących w armiach innych państw. Tą drogą w armii Rzeczypospolitej znalazły się takie osobistości jak ks. Józef Poniatowski, Jan Henryk Dąbrowski, Tadeusz Kościuszko czy Michał Wielhorski. Niższe kadry oficerskie kształcono z kolei w szkołach wojskowych ze słynną Szkołą Rycerską na czele. Poza nią istniało kilka innych szkół wojskowych np. Szkoła Korpusu Artylerii((Sz. Askenazy, Książę Józef…, s. 58-59; P. Derdej, Zieleńce-Mir-Dubienka 1792, Warszawa 2000, s. 12.)).
Novum na skalę europejską, obecną w momencie wprowadzenia tylko w armii francuskiej, było otwarcie dostępu do stopni oficerskich osobom pochodzenia mieszczańskiego (oprócz kawalerii narodowej). W prawie miast królewskich z 18 IV 1791 r. możemy przeczytać: W całym wojsku, w każdym korpusie, regimencie i pułku dla obywatelów kondycji miejskiej będzie odtąd wolny wstęp do dosługiwania się rang oficerskich stopniami(( P. Derdej, Zieleńce…, s. 20.)).

Autor: Dawid Gralik