Plebiscyty jako forma kształtowania granicy polsko-niemieckiej po I wojnie światowej

Ludność niemiecka, choć już wcześniej liczyła się z możliwością podjęcia takiej decyzji oraz mimo poczynionych już przygotowań do głosowania, czuła się oburzona, gdyż uważała teren ten za rdzennie niemiecki ((W. Wrzesiński, Polska.., s. 188.)). Obie strony podjęły szeroko zakrojoną akcję plebiscytową, po stronie polskiej związaną przede wszystkim z Warmińskim Komitetem Plebiscytowym.

Drugi z polsko-niemieckich plebiscytów przeprowadzony na Górnym Śląsku miał miejsce dnia 20 marca 1921 r.

Do głosowania uprawnione były osoby, które 1 stycznia 1921 r. miały ukończone 20 lat oraz urodziły się i nadal mieszkały na obszarze objętym plebiscytem; urodziły się, ale nie mieszkały już na wyznaczonym obszarze; nie urodziły się na Górnym Śląsku, ale osiedliły się tam przed 1 I 1904 r. oraz osoby, które zostały wysiedlone przez Niemców ((B. Malec-Masnyk, Plebiscyt na Górnym Śląsku (geneza i charakter), Opole 1989, s. 121.)). Nad prawidłowym przebiegiem głosowania miała czuwać Międzysojusznicza Komisja Rządząca i Plebiscytowa na Górnym Śląsku z siedzibą w Opolu na czele, której stał Francuz gen. Henri Le Rond. Pomagać mu mieli przedstawiciel Wielkiej Brytanii płk Harold Percival oraz Włoch gen. Alberto di Ricigliano ((J. Przewłocki, W. Zieliński, Plebiscyt górnośląski, [w:] W pięćdziesiątą rocznicę Powstań Śląskich i plebiscytu, red. H. Rechowicz, Katowice 1971, s. 123.)).

Akcją plebiscytową po stronie polskiej kierował Polski Komisariat Plebiscytowy z Wojciechem Korfantym na czele mający swą siedzibę w Hotelu ,,Lomnitz’’ w Bytomiu. Wśród osób zaangażowanych w akcję plebiscytową wyróżnić można studentów Uniwersytetu Poznańskiego zrzeszonych w Akademickim Związku Sportowym ((R. Wryk, Zarys działalności Akademickiego Związku Sportowego w Poznaniu 1919-1949, Poznań 2007, s. 24-25.)). W prowadzoną akcję żywo zaangażowane były także całe rzesze społeczeństwa polskiego, które uważały przyłączenie Górnego Śląska do Polski za konieczność ((Na ten temat zob. W. Zieliński, Stosunek społeczeństwa polskiego do powstań i plebiscytu na Górnym Śląsku (1919-1921), Katowice 1968; M. M. Drozdowski, Reakcja Warszawy i środowisk regionalnych na powstania i plebiscyt górnośląski, [w:] Powstanie śląskie i plebiscyt z perspektywy osiemdziesięciolecia, red. M. Masnyk, Opole 2003, s. 61-73; T. Kulak, Nastroje ludności na Górnym Śląsku przed plebiscytem 20 marca 1921 r. w świetle akt Międzysojuszniczej Komisji Rządzącej i Plebiscytowej, [w:] W 85. Rocznicę, red. Z. Kapała, Bytom 2007, s. 65-87.))

Oba przeprowadzone plebiscyty zakończyły się jednak przegraną strony polskiej. Na Warmii, Mazurach i Powiślu za Polską głosowało 15 927 osób, czyli zaledwie 3,3% uprawnionych. Na Górnym Śląsku za przyłączeniem do Polski głosowało natomiast 479 359 osób, a więc 40,3% uprawnionych.

Przyczyn niepowodzenia strony polskiej było wiele. Wymieńmy tutaj tylko najważniejsze z nich. Na wyniki głosowania niewątpliwy wpływ miał terror i ucisk niemiecki oraz trwająca ponad sto lat germanizacja ludności polskiej. Pamiętać również należy, że podczas głosowania na Warmii, Mazurach i Powiślu wydawało się, że państwo polskie poniesie klęskę w wojnie z bolszewikami i tym samym ulegnie likwidacji. Istotny wpływ na zwycięstwo Niemiec miał udział w głosowaniu tzw. emigrantów, którzy w większości opowiedzieli się właśnie za przynależnością do tego państwa. Pamiętać jednak należy, że propozycja ich udziału w plebiscycie wyszła od strony polskiej, która spodziewała się licznego udziału emigrantów polskiego pochodzenia ((J. Krasuski, Stosunki polsko-niemieckie 1919-1932, Poznań 1975, s. 57.)).

Skutki niepowodzenia Polski w przeprowadzonych plebiscytach były znaczące. Bezpośrednim następstwem porażki był wybuch III powstania śląskiego. Wytyczony ostatecznie przebieg granicy polsko-niemieckiej stawiał Rzeczpospolitą w trudnej sytuacji. Granica ta miała bowiem aż 1912 km i w zdecydowanej większości nie była oparta o żadne naturalne przeszkody obronne, co znacznie ułatwiło atak wojsk hitlerowskich na Polskę w 1939 r. Jej przebieg implikował także ważki problem mniejszości narodowych w obu zainteresowanych państwach. W państwie niemieckim mieszkała znaczna ilość Polaków, którzy przez całe dwudziestolecie międzywojenne byli narażeni na szykany i ograniczanie swych praw. Mieszkająca w Polsce – szczególnie w rejonie nadgranicznym – mniejszość niemiecka natomiast cały czas popierała wysiłki państwa niemieckiego skierowane przeciwko Polsce, swe prawdziwe oblicze pokazując w całości we wrześniu 1939 r. tworząc tzw. V kolumnę.

Na zakończenie warto przytoczyć słowa wybitnego znawcy tematyki odbudowy państwa polskiego, Janusza Pajewskiego, które doskonale ilustrują ten trudny i żmudny proces oraz wynikające z niego niepowodzenia, do których niewątpliwie można zaliczyć omówione plebiscyty: Dwadzieścia lat chwila to zaledwie w tysiącletnich z górą dziejach Polski, ale była to chwila szczególna, chwila ,,obfita w zdarzenia, nadzieją brzemienna’’. Chwila, którą zapoczątkował, zainaugurował radosny listopad, zamknął tragiczny wrzesień. Zrozumienie tej chwili dziejowej, jej osiągnięć i niepowodzeń, jej triumfów i jej przegranych wyjść musi z właściwej oceny sytuacji Polski, i zewnętrznej, i wewnętrznej […] Klęska trzech mocarstw rozbiorczych wywołała w społeczeństwie polskim dość powszechne, a złudne przekonanie o pomyślnej dla Polski koniunkturze dziejowej. Pogląd to błędny. Koniunktura pomyślna trwała kilka, może kilkanaście dni. Pokazało się prędko, że Polska stanęła wobec trudności i przeciwieństw, których los dobrotliwy oszczędził innym państwom powstałym po wojnie. Dwaj rozbiorcy nie pogodzili się z niepodległością Polski i Polska znalazła się w ostrym konflikcie politycznym i militarnym z dwiema potęgami: na zachodzie i na wschodzie. Konflikt polityczny, chwilami łagodzony, chwilami zaostrzany trwał, toczył się przez całe Dwudziestolecie ((J. Pajewski, Budowa Drugiej Rzeczypospolitej 1918-1926, Poznań 2007, s. 226-227.)).

Łukasz Komorowski

Przedstawiciele Komitetu Plebiscytowego

Bibliografia

Źródła:
Baranowski W., Rozmowy z Piłsudskim 1916-1931, Warszawa 1990.
Przemówienie premiera Paderewskiego w czasie debaty ratyfikacyjnej traktatu w polskim sejmie; [w:] Sprawy polskie na konferencji pokojowej w Paryżu 1919 r. Dokumenty i materiały, t. 1, Warszawa 1965.
Traktat pokoju między mocarstwami sprzymierzonemi i stowarzyszonemi a Niemcami podpisany w Wersalu 28 czerwca 1919. Protokół podpisany w Wersalu 28 czerwca 1919 r. Traktat między głównemi mocarstwami sprzymierzonemi i stowarzyszonemi a Polską podpisany w Wersalu 28 czerwca 1919 r., Warszawa 1919.

Opracowania:
Drozdowski M. M., Reakcja Warszawy i środowisk regionalnych na powstania i plebiscyt górnośląski, [w:] Powstanie śląskie i plebiscyt z perspektywy osiemdziesięciolecia, red. M. Masnyk, Opole 2003.
Encyklopedia prawa międzynarodowego i stosunków międzynarodowych, Warszawa 1976.
Kamiński M. K., Konflikt polsko-czeski 1918-1921, Warszawa 2003.
Krasuski J., Stosunki polsko-niemieckie 1919-1932, Poznań 1975.
Kulak T., Nastroje ludności na Górnym Śląsku przed plebiscytem 20 marca 1921 r. w świetle akt Międzysojuszniczej Komisji Rządzącej i Plebiscytowej, [w:] W 85. Rocznicę, red. Z. Kapała, Bytom 2007.
Lietz Z., Plebiscyt na Powiślu, Warmii i Mazurach w 1920 roku, Warszawa 1958.
Łossowski P., Po tej i tamtej stronie Niemna: stosunki polsko-litewskie 1883-1939, Warszawa 1985.
Malec-Masnyk B., Plebiscyt na Górnym Śląsku (geneza i charakter), Opole 1989.
Okulewicz P., Koncepcja ,,międzymorza’’ w myśli i praktyce politycznej obozu Józefa Piłsudskiego w latach 1918-1926, Poznań 2001.
Pajewski J., Budowa Drugiej Rzeczypospolitej 1918-1926, Poznań 2007.
Pajewski J., Odbudowa państwa polskiego, Poznań 2005.
Pajewski J., Pierwsza wojna światowa 1914-1918, Warszawa 2004.
Pajewski J., Wokół sprawy polskiej. Paryż – Lozanna – Londyn 1914-1918, Poznań 1970.
Przewłocki J., Zieliński W., Plebiscyt górnośląski, [w:] W pięćdziesiątą rocznicę Powstań Śląskich i plebiscytu, red. H. Rechowicz, Katowice 1971.
Stawecki P., Stanowisko polskich władz wojskowych wobec plebiscytu na Warmii i Mazurach, [w:] ,,Komunikaty Mazursko-Warmińskie’’, r. 1968, nr 3.
Wroniak Z., Sprawa polskiej granicy zachodniej w latach 1918-1919, Poznań 1963.
Wryk R., Zarys działalności Akademickiego Związku Sportowego w Poznaniu 1919-1949, Poznań 2007.
Wrzesiński W., Polska – Prusy Wschodnie. Plebiscyt na Warmii i Mazurach oraz Powiślu w 1920 roku, Olsztyn 2010.
Wyszczelski L., O Polsce w Wersalu, Toruń 2008.
Zieliński W., Stosunek społeczeństwa polskiego do powstań i plebiscytu na Górnym Śląsku (1919-1921), Katowice 1968.

Zdjęcie: Członkowie Polskiego Komisariatu Plebiscytowego, El. Kozłowski, M. Wrzosek, „Dzieje oręża polskiego” vol.2. Warsaw 1973, via Wikimedia Commons

 

Autor: Łukasz Komorowski

Łukasz Komorowski