Kategorie
Nowożytność

Bogusław Radziwiłł (1620-1669), koniuszy litewski, generalny gubernator Prus Książęcych

14 października 1657 roku Bogusław Radziwiłł został mianowany przez Fryderyka Wilhelma generalnym gubernatorem Prus Książęcych ((B. Radziwiłł, dz. cyt., s. 141-142.)). Była to nagroda elektora dla Radziwiłła, w zamian za pośrednictwo, jakie koniuszy litewski udzielił w rozmowach pokojowych między kurfirstem a Rzeczpospolitą ((Testamenty…, s. 197.)).

W trakcie drugiej wojny północnej Bogusław brał jeszcze udział w działaniach wojskowych na Żuławach oraz na froncie kurlandzkim ((B. Radziwiłł, dz. cyt.,s. 142-144.)). Konflikt z państwem szwedzkim zakończył się trzeciego maja 1660 roku w Oliwie, kiedy to podpisano traktaty pokojowe. Potwierdzały one raz jeszcze prawa Radziwiłła do dóbr po zmarłym Januszu ((T. Wasilewski, Zarys…, s. 81.)).

W latach 1661-1662 Bogusław aktywnie występował przeciwko nietolerancyjnej polityce państwa polskiego. Koniuszy litewski sprzeciwiał się między innymi ustawom, które ograniczały prawa Arian ((B. Radziwiłł, dz. cyt.,s. 146-147, zob. też: Sekta Aryańska, [w:] Volumina Legum, wyd. J. Ohryzko, t. IV, Petersburg 1859, s. 238 oraz O Aryanach, abo Nowokrzczeńcach, [w:] tamże,s. 323.)).

Jako generalny gubernator Radziwiłł w sposób znaczący przyczynił się do ograniczenia praw stanów pruskich ((Zob.: A. Kamieński, Polska a Brandenburgia – Prusy w drugiej połowie XVII wieku: dzieje polityczne, Poznań 2002; tenże, Stany Prus Książęcych wobec rządów brandenburskich w drugiej połowie XVII wieku, Olsztyn 1995.)). Na mocy traktatów welawsko-bydgoskich Fryderyk Wilhelm został bowiem zwolniony z zależności lennej wobec państwa polskiego. Ludność Prus Książęcych zareagowała na to wydarzenie bardzo niechętnie. Zdecydowanie sprzeciwiła się oderwaniu księstwa od Rzeczypospolitej. Stany pruskie zdawały sobie sprawę, że pod bezpośrednią protekcją elektora nie będą mogły liczyć na przywileje, które dotychczas posiadały. Najbardziej niezadowoleni z nowego stanu rzeczy byli mieszkańcy Królewca ((T. Wasilewski, Radziwiłł…, s. 169.)). Bogusław w latach 1661-1663 starał się ograniczać między innymi kontakty pruskiej szlachty i mieszczaństwa z królem polskim oraz sejmem. Blokował drogę prowadzącą z Prus do Warszawy. Gubernator doprowadził również do aresztowania Hieronima Rotha – osoby, która stała na czele ludności pruskiej sprzeciwiającej się postanowieniom traktatów z 1657 roku. Ostatecznie, w październiku 1663, stany pruskie złożyły hołd Fryderykowi Wilhelmowi i zaakceptowały tym samym jego rządy w Prusach Książęcych ((Tamże, s. 169-170 oraz B. Radziwiłł, dz. cyt., s. 145-151.)).

Po zakończeniu drugiej wojny północnej kontakty Bogusława z dworem nie były już tak przyjazne jak w latach 1648-1654. Bez wątpienia jednak uległy one pewnej poprawie. Janowi Kazimierzowi i Ludwice Marii zależało, aby utrzymać dobre stosunki z Radziwiłłem. Dwór potrzebował bowiem Bogusława do poparcia swych reformatorskich zamiarów (elekcja vivente rege) ((T. Wasilewski, Radziwiłł…, s. 168.)).

Z kolei koniuszy litewski po pokoju oliwskim konsekwentnie odbudowywał pozycję swojego rodu. Z dworem utrzymywał dobre stosunki, kiedy otwierała się szansa zdobycia jakiegoś ważnego urzędu. Tak było po zamordowaniu Wincentego Gosiewskiego (1662), kiedy to Bogusław ubiegał się o buławę polną, czy po śmierci Pawła Sapiehy (1665), wtedy w kręgu zainteresowań gubernatora Prus znalazło się hetmaństwo wielkie litewskie ((Tamże, s. 170.)). Natomiast w czasie rokoszu Lubomirskiego, Radziwiłł nie angażował się w zachodzące wówczas wydarzenia ((A. Rachuba, Radziwiłłowie wobec rokoszu Lubomirskiego, [w:] Radziwiłłowie XVI-XVIII wieku: w kręgu polityki i kultury, red. E. Potkowski, Warszawa, Łódź 1989, s. 103.)). Jego postawę w czasie wojny domowej należałoby określić jako neutralną. Ogólnie można stwierdzić, że w latach sześćdziesiątych XVII wieku najważniejsze dla Bogusława były sprawy osobiste oraz wzmocnienie swej pozycji na Litwie i w całym państwie ((Tamże, s. 103.)).

Po abdykacji Jana Kazimierza w 1668 roku Radziwiłł wszedł do rady przy prymasie-interreksie, chociaż nie był senatorem. Powierzono mu również poselstwo do elektora brandenburskiego ((T. Wasilewski, Radziwiłł…, s. 171.)).

Ostatnią działalnością Bogusława na arenie politycznej był udział w sejmie elekcyjnym (1669). Był to jeden z bardziej interesujących sejmów, w których brał udział koniuszy litewski. Kiedy bowiem szlachta koronna okrzyknęła królem Michała Korybuta Wiśniowieckiego, część szlachty litewskiej i zapewne podlaskiej wysunęła kandydaturę Bogusława Radziwiłła do polskiego tronu! Jednak bariera religijna spowodowała, że królem Rzeczypospolitej został ostatecznie syn sławnego wodza z czasów powstania Chmielnickiego Michał Korybut Wiśniowiecki ((Tamże, s. 171.)).

Bogusław Radziwiłł (jako jeden z najbardziej znaczących magnatów w Wielkim Księstwie Litewskim, obok Paców i Sapiehów) posiadał olbrzymi majątek. Po śmierci swojego ojca odziedziczył między innymi litewskie księstwa: słuckie i kopylskie oraz Starąwieś z Węgrowem i Kąpientyn z Sokołowem na Podlasiu ((Tamże, s. 161.)). Posiadłości koniuszego powiększyły się jeszcze w 1655 roku, kiedy to po śmierci Janusza Bogusław przejął jego ogromne dobra, jako opiekun Anny Marii, córki hetmana wielkiego litewskiego.

Jeśli chodzi o życie prywatne Bogusława, to miał on jedną żonę. Była nią od 1665 roku Anna Maria, córka Janusza Radziwiłła ((B. Radziwiłł, dz. cyt.,s. 153.)). Koniuszy litewski przed jej poślubieniem postarał się najpierw o dyspensę papieską, gdyż ślub z tak bliską krewną mógł budzić niezadowolenie wśród społeczeństwa szlacheckiego ((Tamże, s. 153.)). Z tego małżeństwa urodziła się jedyna córka Bogusława, Ludwika Karolina ((Dla bardziej szczegółowego poznania stosunków jakie łączyły Bogusława Radziwiłła z Anną Marią, zob.: Listy X. Bogusława Radziwiłla X. Anny Marji, córki X. Janusza Radziwiłła, [w:] E. Kotłubaj, Życie Janusza Radziwiłła, Wilno i Witebsk 1859, s. 438-456.)).

Radziwiłł zmarł niespodziewanie trzydziestego pierwszego grudnia 1669 roku na Warmii, w czasie podróży powrotnej z polowania na kuropatwy ((T. Wasilewski, Radziwiłł…, s. 172.)). Mimo, że postać ta jest raczej znana w polskiej świadomości historycznej, głównie za sprawą sienkiewiczowskiego Potopu, istnieje bardzo poważna luka w polskiej historiografii, jeśli chodzi o biografię Bogusława ((Poza wymienionymi pracami, zob. także: B. Kalicki, Bogusław Radziwiłł, koniuszy litewski: szkic historyczny, Kraków 1878 oraz Żywot jaśnie oświeconego księcia Bogusława Radziwiłła z rękopisu hrabiego T. Działyńskiego, wyd. A. Popliński, Poznań i Trzemeszno 1840.)). Brakuje bowiem we współczesnym piśmiennictwie historycznym życiorysu generalnego gubernatora Prus Książęcych. A przecież Bogusław był postacią niezwykle interesującą, i nie chodzi tu tylko o jego działalność polityczną (głównie w latach 1648-1668), ale również kilkuletnie podróże po Europie, działalność gospodarczą we własnych dobrach, opiekę nad dysydentami, rządy w Prusach Książęcych, czy mecenat kulturalny. Wydaje się, że syntetyczne ujęcie dziejów Radziwiłła, w oparciu o polską, jak i zagraniczną bazę źródłową, może rzucić nowe światło na wizerunek tej postaci w polskiej świadomości historycznej.

Szymon Dranikowski

Bibliografia:

1. Źródła drukowane
Radziwiłł B., Autobiografia, wyd. T. Wasilewski, Warszawa 1979.
Testamenty ewangelików reformowanych w Wielkim Księstwie Litewskim, oprac. U. Augustyniak, Warszawa 1992.
Volumina Legum, wyd. J. Ohryzko, t. IV, Petersburg 1859.

2. Literatura
Kalicki B., Bogusław Radziwiłł, koniuszy litewski: szkic historyczny, Kraków 1878.
Kamieński A., Polska a Brandenburgia-Prusy w drugiej połowie XVII wieku: dzieje polityczne, Poznań 2002.
Kamieński A., Stany Prus Książęcych wobec rządów brandenburskich w drugiej połowie XVII wieku, Olsztyn 1995.
Radziwiłłowie XVI-XVIII wieku: w kręgu polityki i kultury, red. E. Potkowski, Warszawa, Łódź 1989.
Wasilewski T., Radziwiłł Bogusław, PSB, t. XXX, Wrocław 1987.
Wasilewski T., Zarys dziejów Bogusława Radziwiłła, [w:] B. Radziwiłł, Autobiografia, wyd. T. Wasilewski, Warszawa 1979.
Żywot jaśnie oświeconego księcia Bogusława Radziwiłła z rękopisu hrabiego T. Działyńskiego, wyd. A. Popliński, Poznań i Trzemeszno 1840.

 

Autor: Szymon Dranikowski

Szymon Dranikowski - absolwent Wydziału Historycznego Uniwersytetu im.Adama Mickiewicza, specjalność historia nauczycielska. Jego zainteresowania badawcze obejmują dzieje Rzeczypospolitej Obojga Narodów za panowania dynastii Wazów.