Kategorie
Nowożytność

Jan Kazimierz, a bitwa pod Beresteczkiem

Sposób ustawienia wojska przez Jana Kazimierza zasługuje na szczególną uwagę. Prawe i lewe skrzydło składało się z jazdy, natomiast zaskakujące było ustawienie formacji znajdujących się w centrum. W pierwszej linii król umieścił artylerię, którą asekurowały oddziały dragonii. Za nimi stanęła cała piechota cudzoziemskiego autoramentu ustawiona na przemian z rajtarią (szachownica – wymieszanie piechoty z jazdą) ((Tamże, s. 174-177.)). Było to wykorzystanie metod, które Jan Kazimierz zaobserwował w czasie walk prowadzonych w wojnie trzydziestoletniej. Takie ustawienie wojska było kluczem do zwycięstwa jakie armia polska odniosła w bitwie pod Beresteczkiem. Do tej pory wojsko koronne radziło sobie bez problemów z samodzielną armią kozacką, której główny trzon stanowiła piechota i walka w szyku taborowym. Nawet jeśli nie można było rozerwać taboru, to wystarczyło go okrążyć i po pewnym czasie Kozacy sami się poddawali. Na armię tatarską, która składała się z niezwykle sprawnej i ruchliwej jazdy dowódcy polscy również mieli sposoby. Natomiast na wspólne działanie piechoty kozackiej i jazdy tatarskiej aż do bitwy beresteckiej wojsko koronne nie mogło znaleźć żadnego skutecznego rozwiązania. Bitwa pod Beresteczkiem, w której król umiejętnie zastosował zagraniczne metody walki: piechota w centrum ze współdziałaniem mas konnicy na skrzydłach zespoliło manewr ruchem i ogniem w całość, co w konsekwencji przyniosło duży sukces ((T. Nowak, J. Wimmer, dz. cyt., s. 490.)).

Podsumowując rolę Jana Kazimierza w bitwie pod Beresteczkiem: należy docenić wysiłek królewski. Z 70 tys. armii, którą stanowiły masy wojska i pospolitaków monarcha potrafił stworzyć sprawny organizm. Połączenie siły odpornej piechoty (wspartej artylerią) z ruchliwością jazdy dały 30 czerwca odpowiednie pożądane wyniki w walce z Tatarami i Kozakami. Jan Kazimierz dążył do koordynacji działań poszczególnych rodzajów wojsk (artyleria, piechota, jazda). Poza tym, król w czasie wyprawy nie pozwolił sobie odebrać inicjatywy i doprowadził do walnej bitwy na wybranej przez siebie dogodnej pozycji ((R. Romański, dz. cyt., s. 204-205.)).

***

Należy więc stwierdzić, że okres panowania Jana Kazimierza był przez polskich historyków oceniany negatywnie. Jednak postawa polskiego monarchy w bitwie pod Beresteczkiem w bardzo znaczący sposób wpłynęła na złagodzenie negatywnego wizerunku Wazy w polskiej historiografii.

Szymon Dranikowski

Bibliografia:

Czapliński W., Jan II Kazimierz Waza, PSB, t. X, Wrocław 1962-1964.

Czermak W., Jan Kazimierz. Próba charakterystyki, [w:] Kwartalnik Historyczny, R. 3, Lwów 1889.

Herbst S., Wojna obronna 1655-1660, Warszawa 1957.

Kersten A., Hieronim Radziejowski. Studium władzy i opozycji, Warszawa 1988.

Kłaczewski W., Abdykacja Jana Kazimierza: społeczeństwo szlachecki wobec kryzysu politycznego lat 1667-1668, Lublin 1983.

Konopczyński W., Dzieje Polski nowożytnej, t. 2, Warszawa 1986.

Nowak T., Wimmer J., Historia oręża polskiego: 963-1795, Warszawa 1981.

Ochmann-Staniszewska S., Sejmy lat 1661-1662. Przegrana batalia o reformę ustroju Rzeczypospolitej, Wrocław 1977.

Serczyk W., Na dalekiej Ukrainie. Dzieje Kozaczyzny do 1648 roku, Kraków 1984.

Plebański J. K., Jan Kazimierz Waza, Marja Ludwika Gonzaga. Dwa obrazy historyczne, Warszawa 1862.

Romański R., Beresteczko 1651, Warszawa 1994.

Wasilewski T., Ostatni Waza na tronie polskim, Katowice 1984.

Wójcik Z., Jan Kazimierz Waza, Wrocław 2004.

1 Więcej na ten temat por. J. K. Plebański, Jan Kazimierz Waza, Marja Ludwika Gonzaga. Dwa obrazy historyczne, Warszawa 1862.

2 W. Czermak, Jan Kazimierz. Próba charakterystyki, „Kwartalnik Historyczny” 3 (1889), s. 1-27.

3 W. Czapliński, Jan II Kazimierz Waza, „Polski Słownik Biograficzny”, t. X (1962-1964), s. 410-413; A. Kersten, Hieronim Radziejowski. Studium władzy i opozycji, Warszawa 1988, s. 605; W. Konopczyński, Dzieje Polski nowożytnej, t. 2, Warszawa 1986, s. 44-45.

4 S. Ochmann-Staniszewska, Sejmy lat 1661 – 1662. Przegrana batalia o reformę ustroju Rzeczypospolitej, Wrocław 1977.

5 W. Kłaczewski, Abdykacja Jana Kazimierza: społeczeństwo szlacheckie wobec kryzysu politycznego lat 1667-1668, Lublin 1983.

6 T. Wasilewski, Ostatni Waza na tronie polskim, Katowice 1984.

7 Z. Wójcik, Jan Kazimierz Waza, Wrocław 2004.

8 S. Herbst, Wojna obronna 1655-1660, Warszawa 1957; T. Nowak, J. Wimmer, Historia oręża polskiego: 963-1795, Warszawa 1981, s. 486-490.

9 Z. Wójcik, dz. cyt., s. 25.

10 Na temat historii Ukrainy do 1648 roku, zob.: W. Serczyk, Na dalekiej Ukrainie. Dzieje Kozaczyzny do 1648 roku, Kraków 1984.

11 Z. Wójcik, dz. cyt., s. 78-86.

12 R. Romański, Beresteczko 1651, Warszawa 1994, s. 86-92.

13 Tamże, s. 93-100, 107.

14 Tamże, s. 115-118, 204.

15 Tamże, s. 124-129, 172-173, 204.

16 Tamże, s. 132-133.

17 W czasie bitwy pod Zborowem wojsko dowodzone przez Jana Kazimierza zostało zaatakowane przez armię kozacko-tatarską podczas przeprawy przez rzekę Strypę. Atak powstańców całkowicie zaskoczył wojsko koronne.

18 R. Romański, dz. cyt., s. 129-139.

19 Tamże, s. 140-144.

20 Tamże, s. 172-173.

21 Tamże, s. 174-177.

22 T. Nowak, J. Wimmer, dz. cyt., s. 490.

23 R. Romański, dz. cyt., s. 204-205.

Zdjęcie: Portret Jana Kazimierza, mal. Marcello Bacciarelli, Zamek Królewski w Warszawie via Autor

Autor: Szymon Dranikowski

Szymon Dranikowski - absolwent Wydziału Historycznego Uniwersytetu im.Adama Mickiewicza, specjalność historia nauczycielska. Jego zainteresowania badawcze obejmują dzieje Rzeczypospolitej Obojga Narodów za panowania dynastii Wazów.