Kategorie
Ludzie lotnictwa

Czysz Wiktor

Wiktor Czysz(( W wielu publikacjach nazwisko zapisuje się „Czyż”.)) (1896-1966), kapitan obserwator Wojska Polskiego.

Urodził się 9 października 1896 roku w Poznaniu w polskiej rodzinie patriotycznej. Jako uczeń szkoły realnej był szykanowany przez Prusaków. W 1912 roku został członkiem tajnego Towarzystwa Samokształceniowego Młodzieży Polskiej „Iskra”, a w kolejnym roku współtworzył drużynę skautową im. Władysława Jagiełły, która później weszła w skład hufca „Piast” w Poznaniu.
W 1915 roku został powołany do armii niemieckiej. Był absolwentem kursu mechaników w Ławicy oraz kursu lotniczo-radiowego i bombowego w Berlinie. Służył w Inspektoracie Lotniczym, a także zajmował się odbiorem sprzętu radiowego w firmie Bosch. W ostatnich miesiącach pierwszej wojny światowej zaangażował się w działania rewolucyjne w Niemczech. Zajmował się między innymi przerzutem uzbrojonych Polaków z Rzeszy do Wielkopolski oraz rozbrojonych Niemców w odwrotnym kierunku.
10 listopada 1918 roku wrócił do Poznania i wstąpił do Rady Robotników i Żołnierzy. Uczestniczył w powstaniu wielkopolskim. Walczył między innymi o Fort Grolmana w Poznaniu i Stację Lotniczą w Ławicy. Ukończył kurs obserwatorów w Ławicy, po czym został włączony w skład 2. wielkopolskiej eskadry lotniczej. Wiosną 1919 roku brał udział w zadaniach rozpoznawczych nad polsko-niemiecką linią demarkacyjną w Wielkopolsce. Później służył przez pewien czas w 3. wielkopolskiej eskadrze lotniczej, a ostatecznie przydzielono go do 21. eskadry niszczycielskiej, w jej składzie uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej 1919-1920.
W 1923 roku został przeniesiony do rezerwy z przydziałem do 3. Pułku Lotniczego. W okresie dwudziestolecia międzywojennego stworzył prężną firmę handlową. W latach 1923-1933 był członkiem Związku Lotników Polskich. W 1928 i 1930 roku powoływano go na miesięczne ćwiczenia lotnicze. W latach 1932-1939 był przewodniczącym Koła Przyjaciół Harcerzy IV Drużyny im. Władysława Jagiełły. Ponadto wspierał finansowo chór „Arion”. Należał do zarządu Związku Kupców Chrześcijan. Był też aktywnym politykiem Stronnictwa Narodowego, z ramienia którego w 1938 roku został radnym miasta Poznania.
24 sierpnia 1939 roku w stopniu podporucznika otrzymał powołanie z przydziałem do 4. kompanii lotniskowej jako dowódca 71. plutonu lotniskowego. Do jego obowiązków należało organizowanie lotnisk polowych dla eskadr Armii „Poznań”. 18 września 1939 roku przekroczył polsko-rumuńską granicę w Kutach. Został internowany w Rumunii, lecz wkrótce uciekł z obozu do Bukaresztu, gdzie w polskiej ambasadzie zajmował się ukrywaniem i przerzutem polskich lotników do Francji. 16 stycznia 1940 roku sam Wiktor Czysz wyruszył drogą morską do Europy Zachodniej. Przez Turcję, Grecję i Włochy dotarł do Francji. Był dowódcą eskadr zapasowych w Camp de Carpiagne i Septfonds. Po klęsce Francji przedostał się przez Afrykę Północną do Wielkiej Brytanii. Piastował stanowisko dowódcy eskadr zapasowych w polskich bazach lotniczych w Wielkiej Brytanii: w Blackpool, a następnie w Dunholme Lodge. W czasie pobytu w Wielkiej Brytanii był też oficerem do spraw transportu i adiutantem stacji lotniczej. W 1943 roku otrzymał awans na porucznika (Flying Officer), a w 1945 – na kapitana (Fligt Lieutenant).
Po drugiej wojnie światowej został zdemobilizowany. W marcu 1946 roku wyjechał do Polski. Przez Gdynię dotarł do Poznania. W kraju próbował wrócić do normalnego życia. Ponownie uruchomił sklep z galanterią skórzaną. W 1950 roku państwo odebrało mu sklep, po czym Wiktor Czysz został referentem w Poznańskich Zakładach Ceramiki Czerwonej. W 1950 roku został aresztowany przez funkcjonariuszy Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. Z braku dowodów wypuszczono go z więzienia w 1951 roku. Rok później ponownie został aresztowany przez „bezpiekę”. Po brutalnym przesłuchaniu został zwolniony, a rodzina przy pomocy zaprzyjaźnionych lekarzy, pragnąc zapewnić ochronę Wiktorowi umieściła go w Zakładzie Psychiatrycznym w Gnieźnie. Po półrocznym pobycie opuścił zakład. W 1956 roku nawiązał kontakty z kolegami lotnikami mieszkającymi na emigracji w Wielkiej Brytanii. Kontaktował się też z weteranami polskiego lotnictwa mieszkającymi w Poznaniu i Warszawie. W latach 1958-1961 był kierownikiem polskiego personelu w pawilonie USA na Międzynarodowych Targach Poznańskich. Zrezygnował z tego stanowiska ze względu na ponowne zainteresowanie jego osobą ze strony Służby Bezpieczeństwa. Zmarł w Poznaniu 18 stycznia 1966 roku.
Wiktor Czysz był polskim lotnikiem kilku epok. Przygodę ze służbą w powietrzu zaczął już w latach pierwszej wojny światowej. Służył w eskadrach autonomicznego lotnictwa wielkopolskiego, a także w 21. eskadrze niszczycielskiej. W okresie pokoju przeszedł do rezerwy, ale utrzymywał kontakty ze swoją bronią choćby przez organizowane raz na jakiś czas ćwiczenia lotnicze. Zwieńczeniem lotniczej kariery Wiktora Czysza była jego służba w tej broni w czasie drugiej wojny światowej. Brał udział w kampanii polskiej i francuskiej, a po przedostaniu się do Wielkiej Brytanii służył w polskim lotnictwie u boku RAF. Ze względu na podeszły wiek nie służył już w powietrzu, ale zajmował odpowiedzialne stanowiska w bazach lotniczych. Po zakończeniu drugiej wojny światowej zdecydował się na jak najszybszy powrót do ojczyzny i do pozostawionej w Polsce rodziny. W okresie stalinowskim był jednak szykanowany, co poważnie nadwerężyło jego zdrowie psychiczne i fizyczne.

Dodatki:

Jednostki, w których Wiktor Czysz służył i stanowiska, które pełnił:
– Inspektorat Lotniczy (Cesarstwo Niemieckie);
– Bosch;
– 2. wielkopolska eskadra lotnicza;
– 3. wielkopolska eskadra lotnicza;
– 21. eskadra niszczycielska;
– 4. kompania lotniskowa – dowódca 71. plutonu lotniskowego;
– Obóz w Camp Carpiegne – dowódca eskadry zapasowej;
– Lotnicza stacja zbiorcza w Septfonds – dowódca eskadry zapasowej;
– Baza Lotnicza Blackpool – dowódca eskadry zapasowej;
– Dunholme Lodge – dowódca eskadry zapasowej;

Bibliografia
– Centralne Archiwum Wojskowe, Siły Zbrojne byłego zaboru pruskiego.
– Hoff Krzysztof, Skrzydła niepodległej. O wielkopolskim lotnictwie w okresie Drugiej Rzeczypospolitej, Poznań 2005.
– Karta przebiegu służby Wiktora Czysza wystawiona przez Ministry of Defence, udostępniona przez Marię Seredyńską-Morgulec, kopia w zbiorach autora.
– Łydżba Łukasz, Szkolnictwo lotnicze na Ławicy, cz. I, [w:] „Lotnictwo z Szachownicą”, r. 2005, nr 1; cz. II, r. 2005, nr 2.
– Relacja Bożeny Antoniny Czysz-Seredyńskiej (córki Wiktora) spisana przez Marię Seredyńską-Morgulec (wnuczkę Wiktora).
– Zeszyt ewidencyjny Wiktora Czysza, ppor. obserwatora w Stacji Zbornej Septfonds, udostępniony przez Marię Seredyńską-Morgulec, kopia w zbiorach autora.

Mariusz Niestrawski

Wiktor Czysz

Znalazłeś błąd? Masz jakieś ciekawe materiały? Chcesz się podzielić zdjęciami? Napisz do nas! redakcja ( at ) infolotnicze.pl

Więcej informacji na stronie głównej Milipedii

Zdjęcie: Zdjęcie z 1944 roku ze zbiorów Marii Seredyńskiej-Morgulec via Autor

Autor: dr Mariusz Niestrawski

Mariusz Niestrawski - Doktor nauk humanistycznych w dziedzinie historii. Jego zainteresowania badawcze skupiają się na dziejach militarnych i politycznych II Rzeczypospolitej oraz na historii drugiej wojny światowej. W latach 2010-2014 pracownik Wielkopolskiego Muzeum Walk Niepodległościowych. Autor licznych artykułów naukowych i popularnonaukowych.