Sprawozdanie ze studenckiej konferencji naukowej „Odbudowa państwa polskiego”

Z okazji zbliżającej się 94 rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości 6 listopada br. w budynku Instytutu Historii Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza odbyła się studencka konferencja naukowa zatytułowana: Odbudowa państwa polskiego. Konferencję zorganizowała Sekcja Historii Drugiej Rzeczpospolitej Studenckiego Koła Naukowego im. Gerarda Labudy przy Instytucie Historii UAM. Organizatorzy dali możliwość wypowiedzenia się studentom Wydziału Historycznego na tematy związane z odbudową Polski.

Referat wprowadzający zatytułowany: Międzynarodowe uwarunkowania odbudowy państwa polskiego wygłosił kierownik Zakładu Historii Powszechnej XIX i XX wieku prof. dr hab. Tomasz Schramm. Rozpoczął on swoją prelekcję od przedstawienia sprawy polskiej na początku pierwszej wojny światowej. Zwrócił uwagę na plusy i minusy opcji prorosyjskiej (reprezentowanej przez Romana Dmowskiego) i proaustriackiej, a właściwie proniemieckiej (reprezentowanej przez Józefa Piłsudskiego).

Następnie profesor Schramm starał się wykazać właściwe znaczenie aktu 5 listopada, rewolucji lutowej i rewolucji październikowej dla sprawy polskiej. Referent zwrócił też uwagę, iż mówiąc o sprawie polskiej w czasie pierwszej wojny światowej podkreśla się znaczenie Józefa Piłsudskiego i Romana Dmowskiego zapominając o propolskiej działalności polityków skupionych w Radzie Regencyjnej. Na arenie międzynarodowej Rada Regencyjna i Józef Piłsudski mieli jednak drugorzędne znaczenie, bowiem rolę reprezentanta spraw polskich od drugiej połowy 1917 roku zdobył na wyłączność Komitet Narodowy Polski.

W dalszej części swego referatu profesor Schramm uzmysłowił słuchaczom znaczenie sprawy polskiej dla zwycięskich mocarstw, przede wszystkim dla Francji. Francja bowiem od XVI wieku stale poszukiwała w Europie Wschodniej sojusznika, który szachowałby państwo niemieckie. Ze względu na ograniczony potencjał polityczny i militarny odrodzona Polska miała być dla III Republiki sojusznikiem zastępczym. Profesor Tomasz Schramm zakończył swój referat opisem kreowania polskiej delegacji na konferencję paryską.

Po wykładzie wprowadzającym wygłoszonych zostało 9 referatów studenckich podejmujących określony wycinek historii II Rzeczypospolitej. W pierwszych pięciu wystąpieniach omówiona została tematyka relacji polsko-niemieckich w okresie powstania wielkopolskiego i w pierwszej połowie lat dwudziestych.

Jako pierwszy po profesorze Schrammie głos zabrał student I roku studiów II stopnia Jerzy Dreger, który zajął się problematyką Republiki Ostrowskiej. Referent zaczął od wykazania specyfiki samego Ostrowa Wielkopolskiego, roli mniejszości narodowych – niemieckiej i żydowskiej, towarzystw propolskich i kontaktów z emigracją. Jerzy Dreger wskazał, że polskie przygotowania do przejęcia władzy w Ostrowie zaczęły się stosunkowo wcześnie, dzięki czemu udało się stworzyć odpowiednie polskie kadry polityczne. Sieć konspiracji objęła jednak przede wszystkim wsie wokół Ostrowa, samo miasto było bowiem niepewne. W końcowym fragmencie swojego wystąpienia prelegent przedstawił jak wyglądało utworzenie Republiki Ostrowskiej wraz z jej armią, czyli 1. pułkiem piechoty – pierwszą polską jednostką wojskową powołaną do życia na ziemiach zaboru pruskiego.

Drugi i ostatni referat w tej części konferencji wygłosił Tomasz Kościański, również student I roku studiów II stopnia. Temat jego wystąpienia brzmiał: „Kurier Poznański” w trakcie Powstania Wielkopolskiego 1918-1919. Autor poddał analizie kilkadziesiąt numerów jednego z najważniejszych poznańskich czasopism polskojęzycznych tego okresu. Analizowano treści gazety w okresie od 22 grudnia 1918 do 19 lutego 1919 roku. 22 grudnia pojawiła się bowiem pierwsza wzmianka na temat podróży Ignacego Paderewskiego do Polski, natomiast 19 lutego redakcja Kuriera Poznańskiego poinformowała czytelników o zawarciu rozejmu w Trewirze. Tomasz Kościański wykazał obszary największego zainteresowania gazety, były to nie tylko kwestie dotyczące Wielkopolski, ale omawiano również sprawy Lwowa oraz rządów w Warszawie i w Berlinie. Wiele miejsca zajmować miały artykuły dotyczące gen. Józefa Dowbora-Muśnickiego i Ignacego Paderewskiego. Bliski endecji Kurier Poznański podejmował także problematykę mniejszości narodowych. Na łamach gazety zamieszczano również informacje o przebiegu walk w powstaniu wielkopolskim.

Po przerwie powrócono do tematyki powstania wielkopolskiego. Student I roku studiów II stopnia Oskar Hajder wygłosił referat poświęcony problemom terminologicznym narosłym wokół zajęcia Nowego Tomyśla przez Polaków w styczniu 1919 roku. Referent rozpoczął od wykazania poważnej roli Nowego Tomyśla położonego na linii kolejowej Berlin-Poznań. Później omówił kwestie narodowościowe podkreślając, że w samym mieście mieszkało poniżej 10% Polaków (choć stwierdził, że w całym powiecie proporcje były już wyrównane). Taki skład narodowościowy, zdaniem autora, uniemożliwia wykorzystywanie przez historyków pojęcia wyzwolenie. Następnie Oskar Hajder starał się wyjaśnić pojęcia zajęcie i zdobycie. Referent jednoznacznie wskazał, że w przypadku Nowego Tomyśla na początku 1919 roku właściwszym pojęciem jest zajęcie. Argumentując swoje stanowisko Oskar Hajder wyjaśnił, że miasto znalazło się w polskim posiadaniu bez walki, a najważniejsze obiekty w mieście z dworcem kolejowym na czele zostały zdobyte przez Polaków dzięki zaskoczeniu.

Kolejny referent również skupił się na rejonie położonym w zachodniej Wielkopolsce. Prezes Sekcji Drugiej Rzeczpospolitej Łukasz Komorowski omówił udział bukowian w powstaniu wielkopolskim. Rozpoczął on od opisu udziału bukowian we wcześniejszych powstaniach w Wielkopolsce, następnie podjął temat organizacji konspiracyjnej w mieście przed wybuchem zrywu narodowowyzwoleńczego. Prelegent podjął problem nie tylko samego wyswobodzenia Buku, ale także udziału mieszkańców miasta w walkach o inne miejscowości w regionie (np. Opalenicę i Nowy Tomyśl). Referat nie został zakończony na rozejmie w Trewirze, Łukasz Komorowski opisał bowiem dalsze losy powstańców z Buku, przede wszystkim udział kompanii bukowskiej (już pod inną nazwą) w wojnie polsko-bolszewickiej. Łukasz Komorowski poświęcił w swoim referacie wiele miejsca najważniejszym powstańcom wielkopolskim związanym z Bukiem. Na pierwszym miejscu w referacie wybijała się osoba Kazimierza Zenktelera. Wystąpienie zostało zakończone omówieniem sposobu upamiętnienia powstania wielkopolskiego w Buku.

Temat powstania wielkopolskiego został zamknięty, lecz problematyka polsko-niemiecka została poruszona w jeszcze jednym wystąpieniu. Ostatni referat w drugim panelu wygłosiła Maria Guzek, studentka II roku studiów II stopnia. Zajęła się ona zagadnieniem mniejszości niemieckiej w Wielkopolsce w pierwszych latach II Rzeczypospolitej. Referentka rozpoczęła od wskazania na znaczenie globalne mniejszości niemieckiej w II Rzeczypospolitej. Wskazała, że ta mniejszość narodowa zamieszkująca głównie obszary Wielkopolski, Pomorza Gdańskiego i Górnego Śląska była czynnikiem dezintegrującym państwo polskie. Niemcy mieszkający na tych obszarach mieli traktować Rzeszę jako swoją ojczyznę, a Polska była dla nich wyłącznie krajem osiedlenia. W samej Wielkopolsce najwięcej Niemców mieszkało w powiatach nadgranicznych. Analizując spisy powszechne Maria Guzek doszła do wniosku, że na początku lat 20-tych Niemcy żywiołowo opuszczali ziemie polskie osiedlając się w Republice Weimarskiej. Procent ludności niemieckiej zmniejszał się również ze względu na niski przyrost naturalny tej narodowości. Prelegentka podjęła także problem tzw. małego traktatu wersalskiego, który zobowiązywał Polskę do ochrony praw mniejszości narodowych. Podobnie prawa mniejszości narodowych zostały potwierdzone w konstytucji marcowej. W dalszej części wystąpienia Maria Guzek omówiła organizacje niemieckie działające w Wielkopolsce, zajęła się także kwestiami wyznaniowymi oraz społecznymi analizując strukturę zatrudnienia ludności niemieckiej. Podsumowując referentka wskazała na brak lojalności mniejszości niemieckiej względem państwa polskiego.

Referat o mniejszości niemieckiej zamknął drugi panel i był ostatnim wystąpieniem ściśle na temat problematyki polsko-niemieckiej. Po przerwie głos zabrał Paweł Grążka, student III roku studiów I stopnia wygłaszając referat pod tytułem: Sprawa polska na Konferencji Paryskiej. Prelegent zauważył problem istnienia dwóch ośrodków władzy polskiej na początku 1919 roku – KNP w Paryżu oraz rządu Jędrzeja Moraczewskiego w Warszawie, podkreślił jednak, że polscy politycy zrozumieli powagę sytuacji i zdecydowali się na wysłanie na konferencję pokojową jednej delegacji. Na jej czele stanęli Roman Dmowski i Ignacy Paderewski. Referent wyjaśnił jednak, że w delegacji znalazło się wielu innych specjalistów i polityków pracujących w różnych wydziałach, między innymi: ekonomicznym, politycznym i propagandowym. Paweł Grążka za centralną postać polskiej delegacji uznał Romana Dmowskiego, to płomienne przemówienie Dmowskiego doprowadziło do powołania do życia Komisji do spraw polskich. Na zakończenie referent zwrócił uwagę, że mimo sporych sukcesów, delegacja nie uzyskała wszystkich postulowanych korzyści.

Dwa kolejne referaty w ostatnim panelu dotyczyły problematyki wojny polsko-bolszewickiej. Na początek wypowiedział się Krzysztof Żabierek, student I roku studiów II stopnia wygłaszając referat poświęcony zajęciu Wilna przez Wojsko Polskie w połowie kwietnia 1919 roku. Referat zaczął się od nakreślenia sytuacji na Wileńszczyźnie po zakończeniu pierwszej wojny światowej. Krzysztof Żabierek zwrócił uwagę na problem obecności silnych oddziałów niemieckich na tym obszarze, a także na politykę faktów dokonanych stosowaną przez oddziały Armii Czerwonej. Następnie referent omówił tworzenie kolejnych polskich jednostek bojowych mających na celu przeciwstawienie się postępującym wojskom bolszewików. Dalsza część wystąpienia poświęcona została już stricte samej operacji wileńskiej. Prelegent omówił siły polskie użyte w operacji, podstawowe założenia ataku i wreszcie sposób wykonania operacji. Kończąc Krzysztof Żabierek połączył kwestie militarne z politycznymi zaznaczając, że po zdobyciu Wilna Józef Piłsudski wydał odezwę skierowaną do mieszkańców dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego, w której sugerował odbudowę Rzeczpospolitej Obojga Narodów.

Kolejne wystąpienie zaprezentowała studentka III roku studiów I stopnia Sandra Błażejewska, a dotyczyło ono propagandy w okresie wojny polsko-bolszewickiej. Wystąpienie zostało podzielone na dwie części, w pierwszej omówiono propagandę bolszewicką, w drugiej – polską. Omawiając stronę bolszewicką Sandra Błażejewska podkreśliła dużą rolę ikonografii. Plakaty były zazwyczaj proste w przekazie, a Polaków przedstawiano jako szlachciców (bolszewicy łączyli internacjonalizm z rosyjskim szowinizmem). Szczególny rozwój antypolskiej propagandy bolszewickiej przypadł na okres wyprawy kijowskiej. Po zaprezentowaniu jednej strony referentka omówiła propagandę polską zwracając uwagę na mniejsze środki i słabszą strukturę organizacyjną polskich służb zajmujących się propagandą. Największy wysiłek polskiej służby propagandowej przypadł na lato 1920 roku. Prelegentka zwróciła uwagę, że polska propaganda była skierowana nie tylko do Polaków, ale również do żołnierzy bolszewickich i prasy zagranicznej.

Ostatni referat na konferencji wygłosił Mariusz Niestrawski, doktorant w Zakładzie Najnowszej Historii Polski UAM. Wystąpienie dotyczyło konstytucji marcowej. Rozpoczęło się ono od omówienia sposobu sprawowania władzy w Polsce do czasu uchwalenia konstytucji. Następnie opisany został sam proces przyjęcia ustawy zasadniczej. Najważniejszą część referatu zajęło omówienie głównych postanowień zawartych w konstytucji marcowej związanych z: legislatywą, władzą wykonawczą (szczególnie funkcję prezydenta), prawami i obowiązkami obywatela oraz warunkami zmiany konstytucji. Wystąpienie zostało zakończone omówieniem, kiedy i w jakich warunkach zmieniono konstytucję marcową.

Referaty stały na dobrym poziomie. Po każdym panelu następowała dyskusja, w której prelegenci mogli rozwinąć niektóre tezy, które ze względu na brak czasu zostały tylko zasygnalizowane w trakcie wystąpienia. Szczególną wartość miał bez wątpienia wykład wprowadzający profesora Tomasza Schramma, któremu organizatorzy konferencji złożyli słowa podziękowania i uznania za wsparcie tej ciekawej inicjatywy studenckiej.

Pełna lista referatów:

Referat wprowadzający:

  • Międzynarodowe uwarunkowania odbudowy państwa polskiego – prof. dr hab. Tomasz Schramm.

Referaty w części studenckiej:

  • Jerzy Dreger – Republika Ostrowska;
  • Tomasz Kościański – ,,Kurier Poznański” w trakcie Powstania Wielkopolskiego 1918-1919;
  • Oskar Hajder – Zdobycie, zajęcie czy wyzwolenie? Nowy Tomyśl na początku 1919 roku;
  • Łukasz Komorowski – Bukowianie w Powstaniu Wielkopolskim;
  • Maria Guzek – Mniejszość niemiecka w Wielkopolsce w pierwszych latach II Rzeczypospolitej;
  • Paweł Grążka – Sprawa polska na Konferencji Paryskiej;
  • Krzysztof Żabierek – Zajęcie Wilna przez Polaków w 1919 roku;
  • Sandra Błażejewska – Propaganda w czasie wojny polsko-bolszewickiej;
  • mgr Mariusz Niestrawski – Konstytucja marcowa jako zwieńczenie procesu odbudowy państwa polskiego.

Mariusz Niestrawski