Kategorie
1918-1939

Fabryka „Samolot” 1924-1931

Rok później, 20 grudnia oblatany został kolejny prototyp samolotu szkolnego BM-4. Jako jednostkę napędową przewidywano silniki: Walter NZ-85 (85 KM) lub silniki polskiej produkcji WZ-7 (80 KM) i Peterlot (80 KM). Ze względu na doskonałe właściwości pilotażowe Wojsko Polskie zdecydowało się na zakup samolotu, ale pod warunkiem użycia silnika Le Rhône (80 KM), których nadmierna ilość zapełniała magazyny wojskowe. W czerwcu 1928 roku przystąpiono do budowy serii 22 samolotów. Samoloty tego typu były produkowane także w Podlaskiej Wytwórni Samolotów. BM-4 stosowano w wojskowym szkolnictwie lotniczym, w Przysposobieniu Wojskowym Lotniczym oraz w aeroklubach ((A. Glass, Polskie konstrukcje…, s. 149; A. Morgała, Polskie samoloty…, s. 302-306.)).

Produkowany seryjnie był również kolejny samolot inżyniera Bartla – BM-5. Była to konstrukcja przejściowa (służąca do doskonalenia po maszynach szkolenia podstawowego, a przed samolotami bojowymi). Wykorzystano doświadczenia z konstrukcji BM-2 oraz niezrealizowanego projektu samolotu przejściowego BM-3. Pierwszy prototyp został oblatany 27 lipca 1928 roku. Początkowo samoloty napędzane były silnikami o mocy 220 koni mechanicznych Austro-Daimler lub SPA 6A. Później zaczęto stosować mocniejszą, 300-konną jednostkę napędową Hispano-Suiza. Samoloty były stosowane w szkołach pilotażu, pułkach lotniczych i Morskim Dywizjonie Lotniczym (jako BM-300). W połowie lat 30-tych dostosowano płatowce BM-5 do silnika Wright Whirlwind (220 KM) ((A. Glass, Polskie konstrukcje…, s. 149; A. Morgała, Polskie samoloty…, s. 309-312.)). W Poznaniu w latach 1929-1930 zbudowano 60 samolotów BM-5 ((W. Sankowski, Ławica lat…, s. 14.)).

Ostatnim projektem biura konstrukcyjnego inż. Ryszarda Bartla był BM-6, samolot treningowy, myśliwsko-szkolny. Prototyp został oblatany 8 kwietnia 1930 roku. Konieczne okazało się jednak dopracowanie samolotu. 23 lipca 1930 roku oblatywacze (wśród nich dowódca III dywizjonu myśliwskiego 3. pułku lotniczego mjr pil. Stefan Pawlikowski) pozytywnie ocenili samolot. BM-6 miał być napędzany silnikiem Hispano-Suiza o mocy 180 KM i uzbrojony w karabin maszynowy Vickers kaliber 7,9 mm. Ze względu na likwidację przedsiębiorstwa, produkcja seryjna samolotu BM-6 nie została podjęta ((A. Glass, Polskie konstrukcje…, s. 149; A. Morgała, Polskie samoloty…, s. 314-318.)).

Poza wytwarzaniem samolotów na potrzeby wojska w wytwórni „Samolot” projektowano maszyny cywilne. W 1927 roku inżynier Józef Medwecki zaprojektował samolot turystyczny HL-2. W kolejnym roku wraz z inż. Zygmuntem Nowakowskim opracowano dwusilnikowy samolot pasażerski MN-2 na konkurs Ministerstwa Komunikacji. Współpracując ze sobą dwaj oficerowie zaprojektowali także sportowe: MN-3, MN-4, MN5. W roku 1928 powstał prototyp O-2 Michała Offierskiego, a w 1930 swój samolot sportowy zbudował Antoni Janowski. Żaden z projektów nie wszedł jednak do produkcji ((J. Łukaszewicz, Wytwórnia samolotów…, s. 50; A. Glass, Polskie konstrukcje…, s. 149.)).

W 1925 roku na II Krajowy Konkurs Szybowcowy w „Samolocie” powstało kilka szybowców. Rok wcześniej w warsztatach Ławicy inż. Michał Bohatyrew zbudował ślizgacz wodny, a w 1926 roku inż. Józef Wallis zaprojektował silnik Wallis VIII ((A. Glass, Polskie konstrukcje…, s. 149.)).

Przedsiębiorstwo wspierało również szkolenie pilotów. W lutym 1925 roku przedstawiciele Departamentu IV Ministerstwa Spraw Wojskowych, Ligi Obrony Powietrznej Państwa oraz fabryki „Samolot” porozumieli się w sprawie organizacji Cywilnej Szkoły Pilotów. Placówka powstała przy fabryce „Samolot”, a była finansowana przez LOPP. Szkoła rozpoczęła pracę w marcu 1925 roku. Kurs ukończyło kilkudziesięciu uczniów, których zobowiązano do odbycia przedłużonej służby wojskowej w lotnictwie ((Szkoła dla pilotów w Poznaniu. Doniosły krok w rozwoju naszego lotnictwa, [w:] Polska Zbrojna, nr 34, 3 II 1925, s. 5; Pierwsza szkoła pilotów cywilnych przy fabryce „Samolot” w Poznaniu, [w:] Polska Zbrojna, nr 41, 10 II 1925, s. 7; Program szkolenia w poznańskiej szkole pilotów, [w:] Polska Zbrojna, nr 50, 19 II 1925, s. 4; Cywilna Szkoła Pilotów. Lot inspekcyjny gen. Zagórskiego, [w:] Polska Zbrojna, nr 97, 7 IV 1925, s. 5.)).

12 września 1929 roku na terenie fabryki wybuchł pożar. Spaliła się hala fabryczna, a w niej kilka gotowych samolotów i nowe, nie ubezpieczone obrabiarki. W ciągu trzech miesięcy udało się wznowić produkcję, lecz dla niewielkiej firmy straty okazały się zbyt poważne. W połowie 1930 roku zadecydowano o likwidacji fabryki „Samolot”. Krótkie serie produkowanych samolotów nie sprzyjały rentowności całego przedsięwzięcia, a polskie władze lotnicze niezbyt chętnie widziały tak ważną fabrykę blisko granicy z Niemcami. Pożar ostatecznie przekonał władze spółki akcyjnej o konieczności zamknięcia przedsiębiorstwa. W końcu 1930 roku rozwiązano biuro konstrukcyjne. W marcu 1931 roku ostatecznie zlikwidowano fabrykę. Majątek firmy wykupiły Państwowe Zakłady Lotnicze, a pracowników przejęły zarówno PZL jak i Podlaska Wytwórnia Samolotów ((A. Glass, Polskie konstrukcje…, s. 149; J. Łukaszewicz, Wytwórnia samolotów…, s. 51; Z historii…, s. 394 i przypis; tamże, s. 432.)).

7 lat funkcjonowania fabryki „Samolot” to ciekawy fragment dziejów lotnictwa II Rzeczypospolitej. Mimo całkowitego braku doświadczeń w produkcji samolotów, w Poznaniu powstało przedsiębiorstwo, które dobrze poradziło sobie z budowaniem na licencji prostych konstrukcji francuskich, a z czasem samo zaczęło konstruować prototypy samolotów. Na korzyść działało przede wszystkim zgromadzenie w jednym biurze konstrukcyjnym szeregu zdolnych inżynierów, a także dostęp do wykwalifikowanej siły roboczej (czego nie było np. Zakładach Mechanicznych E. Plage i T. Laśkiewicz w Lublinie). Fabryka „Samolot” znajdowała się jednak zbyt blisko granicy z Niemcami, więc władze wojskowe z czasem zrezygnowały z protekcji nad wytwórnią. Zamówienia wojskowe okazywały się być ponadto zbyt niskie, co zwiększało koszty produkcji. W rezultacie, po dodatkowym impulsie jakim był pożar, mająca znaczny potencjał wytwórnia musiała przedwcześnie zakończyć swoją działalność.

Mariusz Niestrawski

Bibliografia

  1. Prasa

  • Polska Zbrojna, r. 1925.

  1. Artykuły

  • Łukaszewicz J., Wytwórnia samolotów „Samolot” w Poznaniu, [w:] Kronika Wielkopolski, r. 2001, nr 1, ss. 47-51.

  • Sankowski W., Ławica lat dwudziestych, [w:] Lotnictwo z Szachownicą, cz. II, Cz. II Okres 1924-1929, r. 2002, nr 3, ss. 11-15.

  1. Publikacje zwarte

    • Glass A., Polskie konstrukcje lotnicze, t. I, Sandomierz 2004.

    • Morgała A., Polskie samoloty wojskowe 1918-1939, Warszawa 1972.

    • Z historii polskiego lotnictwa wojskowego, Warszawa 1978.

    • Zarzycki A., Na Podniebnych Szlakach. Port Lotniczy Poznań-Ławica, Poznań-Ławica 2001.

 

Zdjęcie: Samolot szkolny BM-4 na Powszechnej Wystawie Krajowej w Poznaniu w 1929 roku [Pilot, r. 1929, nr 7/8, s. 115.] via Autor

Autor: dr Mariusz Niestrawski

Mariusz Niestrawski - Doktor nauk humanistycznych w dziedzinie historii. Jego zainteresowania badawcze skupiają się na dziejach militarnych i politycznych II Rzeczypospolitej oraz na historii drugiej wojny światowej. W latach 2010-2014 pracownik Wielkopolskiego Muzeum Walk Niepodległościowych. Autor licznych artykułów naukowych i popularnonaukowych.