Kategorie
1918-1939

1. wielkopolska eskadra lotnicza polna (12. eskadra wywiadowcza) – 1919-1925

11 czerwca w dowód uznania dla postawy jednostki na wschodzie Naczelna Rada Ludowa uhonorowała eskadrę odznaczeniem „Za Obronę Kresów Wschodnich”. Tabliczki z takim napisem oraz z orłem zostały umieszczone na kadłubie każdego samolotu w oddziale. Poza 1. eskadrą wielkopolską analogicznie odznaczono: 1. pułk strzelców wielkopolskich, 1., 2. i 3. baterię pułku artylerii lekkiej oraz 2. baterię pułku artylerii ciężkiej ((Rozkaz Dowództwa Głównego Wojsk Polskich b. zaboru pruskiego nr 213 z 21 VIII 1919, Rozkazy Dzienne Dowództwa Głównego Sił Zbrojnych w b. Zaborze Pruskim, Archiwum Państwowe w Poznaniu, sygn. 53/1144/0/4.)).

3 września jednostkę znów skierowano na wschód, tym razem na Front Litewsko-Białoruski. Wiktor Pniewski został przeniesiony na stanowisko komendanta Stacji Lotniczej w Ławicy, a nowym dowódcą eskadry mianowano weterana armii niemieckiej por. obs. Maksymiliana Kowalewskiego ((K. Sławiński, Ławica poznańskie lotnisko, s. 95. Według pracy Ku czci poległych lotników Kowalewski przejął dowodzenie z rąk Pniewskiego dopiero 2 stycznia 1920 roku. (Por. Ku czci…, s. 182.))). Pierwsze zadania na nowym obszarze działań wojennych polegały przede wszystkim na rozpoznaniu i współpracy z artylerią. Ze względu na brak radiostacji to ostatnie zadanie wykonywano za pomocą płacht i rakiet sygnalizacyjnych. Pod koniec 1919 roku jednostkę zaangażowano do bombardowania węzłów kolejowych, takich jak: Żłobin i Rohaczów. 3 marca 1920 roku dowodzenie nad oddziałem przejął były lotnik carskich sił powietrznych kpt. pil. Władysław Jurgenson. W tym samym czasie jednostkę przemianowano na 12. eskadrę lotniczą, a nieco później na 12. eskadrę wywiadowczą ((K. Hoff, Skrzydła niepodległej…, s. 23; Ku czci…, s. 182.)).

Na wiosnę 1920 roku eskadra współpracowała z piechotą i artylerią 14. Dywizji Piechoty (dawna 1. Dywizja Strzelców Wielkopolskich). Dobrze wyszkolony personel mający doświadczenie z armii niemieckiej umożliwił wykorzystanie eskadry do nocnych lotów rozpoznawczych i niszczycielskich ((K. Hoff, Skrzydła niepodległej…, s. 25; Ku czci…, s. 182. Na temat lotów nocnych eskadry patrz również: M. Kowalewski, Pierwszy lot nocny frontowy 1. Wielkopolskiej Eskadry (12. linjowej), [w:] Księga pamiątkowa 3-go Pułku Lotniczego 1918-1928, Poznań 1928, s. 41-42.)).

10 maja zestrzelony został samolot dowódcy eskadry. Kpt. Jurgenson został rozstrzelany przez żołnierzy Armii Czerwonej. Więcej szczęścia miał pchor. obs. Tadeusz Dzierzgowski, który zdołał przeżyć, lecz wrócił do Polski dopiero po wojnie. Czasowo dowodzenie nad 12. eskadrą wywiadowczą przeszło w ręce por. pil. Witolda Rutkowskiego. W czerwcu dowódcą mianowano jednak ponownie por. Kowalewskiego. Zasługą tego ostatniego było umiejętne podzielenie eskadry, dzięki czemu w trakcie odwrotu 14. Dywizja Piechoty mogła liczyć na wsparcie z powietrza ((Ku czci…, s. 182-183.)).

12. eskadra wywiadowcza towarzyszyła 14. Dywizji Piechoty w czasie jej odwrotu aż do Białegostoku. Następnie została przeniesiona do Warszawy z przydziałem do 5. Armii Wojska Polskiego. W trakcie bitwy warszawskiej samoloty 12. eskadry kierowano zwłaszcza na północ od Warszawy. W czasie odwrotu jednostka wielokrotnie bombardowała oddziały bolszewickie. W trakcie operacji niemeńskiej jednostkę podporządkowano dowództwu 2. Armii. Zadaniami eskadry były w tym czasie loty szturmowe, bombowe i oczywiście rozpoznawcze ((K. Hoff, Skrzydła niepodległej…, s. 26; Ku czci…, s. 183.)).

W okresie wojny eskadra wykonała 515 lotów spędzając 756 godzin w powietrzu. O nieprzeciętności 12. eskadry wywiadowczej najlepiej mogą świadczyć słowa twórców pracy zatytułowanej „Ku czci poległych lotników”: I-a Wielkopolska eskadra lotnicza […] zajmuje w historji działań bojowych jedno z najzaszczytniejszych miejsc. Zorganizowana wzorowo, wyposażona, jak na ówczesne czasy wspaniale, posiadająca kilku starych, doświadczonych lotników z okresu wielkiej wojny, umiała wychować sobie młody personel, który przybywał do eskadry, jako uzupełnienie ze szkół lotniczych. Dzięki temu systemowi 12-a eskadra stanowiła jednostkę zwartą, dokładną i sumienną w pracy, o wielkiej inicjatywie bojowej i od pierwszej chwili pobytu na froncie zyskała zaufanie i szacunek dowództwa ((Ku czci…, s. 183-184.)).

Po zakończeniu działań wojennych w październiku 1920 roku eskadrę przeniesiono na lotnisko Wilanów pod Warszawą. Na początku 1921 roku jednostką dowodził mjr obs. Leon Loria, a była ona wyposażona we włoskie samoloty SVA. W maju weszła w skład 1. pułku lotniczego w Warszawie. Jej dowódcą był wówczas por. pil. Władysław Chramiec. Na wyposażeniu eskadry znajdowały się francuskie Breguet XIV i budowane na licencji w Polsce włoskie Ansaldo A.300. Sprzętu było jednak stosunkowo mało, co utrudniało doskonalenie personelu latającego. W 1922 roku nowym dowódcą mianowano por. pil. Aleksandra Łagunę. W lipcu 1923 roku zastąpił go kpt. pil. Franciszek Rudnicki. W maju 1924 roku nowym zwierzchnikiem eskadry został obiecujący oficer kpt. obs. Konstanty Koziełło. Wiosną 1925 roku 12. eskadra wywiadowcza została przemianowana na 12. eskadrę lotniczą ((J. Pawlak, Polskie eskadry w latach 1918-1939, Warszawa 1989, s. 122-123.)).

Mariusz Niestrawski

Bibliografia:

  1. Źródła

  1. Archiwalia

  • Rozkazy Dzienne Dowództwa Głównego Sił Zbrojnych w b. Zaborze Pruskim, Archiwum Państwowe w Poznaniu, sygn. 53/1144/0/4.

  1. Wydawnictwa źródłowe

    • Wojskowe aspekty powstania wielkopolskiego 1918-1919. Wybór materiałów źródłowych, Poznań 1985.

  1. Literatura

    • Bulzacki Z., Lotnictwo w powstaniu wielkopolskim 1918-1919 r., [w:] Kronika miasta Poznania, r. 1969, nr 1, ss. 21-40.

    • Hoff K., Skrzydła niepodległej. O wielkopolskim lotnictwie w okresie Drugiej Rzeczypospolitej, Poznań 2005.

    • Księga pamiątkowa 3-go Pułku Lotniczego 1918-1928, Poznań 1928.

    • Ku czci poległych lotników, pod red. M. Romeyko, Warszawa 1933.

    • Pawlak J., Polskie eskadry w latach 1918-1939, Warszawa 1989.

    • Sławiński K., Ławica poznańskie lotnisko, Warszawa 1975.

 

Zdjęcie:  Polska Flota Napowietrzna, nr 9-10, s. 270. via Autor

Autor: dr Mariusz Niestrawski

Mariusz Niestrawski - Doktor nauk humanistycznych w dziedzinie historii. Jego zainteresowania badawcze skupiają się na dziejach militarnych i politycznych II Rzeczypospolitej oraz na historii drugiej wojny światowej. W latach 2010-2014 pracownik Wielkopolskiego Muzeum Walk Niepodległościowych. Autor licznych artykułów naukowych i popularnonaukowych.